«قازارحيۆ» باسقارماسى قاجەت

پرەزي­دەن­ت ارحيۆىنەن باسقا ارحيۆتەر­دىڭ بار­لىعىن مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­تر­­­لىگىنە باعىندىرۋ – قيسىنسىز رە­فور­مانىڭ كورىنىسى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, پرەمەر-مينيستر مەن ۇكىمەت اپپاراتىنا تىكەلەي باعىناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى «قازارحيۆ» رەسپۋبليكالىق باس­قار­­ماسى قۇرىلىپ, وعان بارلىق رەس­پۋب­­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى ارحيۆتەر جەلىسى باعىندىرىلۋى ءتيىس. ارحيۆ باس­قارماسىنىڭ باسشىسىندا ارنايى ءبىلىم جانە مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعى­سىنان ارە­كەت ەتەتىن بىلىك بولعانى ءجون. ءالى ەسىم­دە, كەزىندە, حاساناەۆ ما­رات  سىندى مىق­تى ارحيۆ مامانى بولعان ەدى. بۇل سالانى سون­داي مىقتى مامانداردىڭ ءبىرىنىڭ باس­قارعانى ءجون دەپ بىلەمىز. وكىنىشكە قا­راي, سول اعامىزدان كەيىن ورتالىق مەم­لەكەتتىك ءارحيۆىن ءارتۇرلى سالا ما­ماندارىنىڭ باسقارىپ كەلە جاتقا­نىن كو­زىمىز كورىپ ءجۇر.

«قازارحيۆ» باسقارماسىن قۇرۋ يدەيا­­سى بىزگە كوكتەن كەلگەن جوق. جەكە باس­قارمانىڭ قاجەتتىگى وسى جۇيە تاريحىن سارالاۋ بارىسىندا ايقىندالىپ وتىر. 1921 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قاكسر اعارتۋ حالكوماتىنىڭ اكادەميالىق ور­تالىعىنا باعىناتىن ورىنبور-تورعاي ءارحيۆىنىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكانىڭ ور­تا­لىق ولكەلىك ءارحيۆى مەملەكەتتىك مە­كەمەسى قۇرىلدى. مىنە, وسى كەزدەن باس­تاپ, قا­زاق­ستاندا ورتالىقتاندىرىلعان ارحيۆ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى باس­تالادى. 1922 جىلى 24 قاڭتاردا قاكسر اعارتۋ حالكوماتىنىڭ كوللەگياسى اتال­­­­­­عان ءارحيۆتىڭ ەرەجەسىن بەكىتىپ, تا­ري­­حي ماڭىزى بار قۇجاتتاردى جيناۋ مەن ساقتاۋ جۇيەسى جولعا قويىلدى. ال 1923 جىلى 7 اقپاندا قازحالكومكەڭەس تور­اعاسى ساكەن سەيفۋللين «كەڭەستىك جانە كوو­پەراتيۆتىك مەكەمەلەردىڭ قكسر ورتا­لىق ءارحيۆى مەن ونىڭ بولىمدەرىنە ارحيۆ ماتەريالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىعىن» بەكىتىپ, قور جيناقتاۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبى جاسالدى. 1923 جىلى 26 ساۋىردە قازواك-ءنىڭ №39 قاۋلىسىمەن «قىررەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ءارحيۆى تۋرالى ەرەجە» جانە №40 قاۋلىسىمەن «گۋبەرنيالىق ارحيۆ بيۋرولارى تۋرالى ەرەجە» بەكىتىلىپ, ورتالىق ارحيۆ قازواك قاراۋىنا بەرىلدى جانە ءبىر مەزەتتە ركفسر ورتالىق ءارحيۆىنىڭ ءبولىمى بولىپ ەسەپتەلدى.

1924 جىلى قازاندا تۇركىستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇلتتىق تەرريتوريالىق اۋماق­تارعا بولىنگەننەن كەيىن, تاكسر-گە قاراستى بولعان سىرداريا جانە جە­تى­سۋ وبلىستىق ارحيۆتەرى قاكسر ورتا­لىق ءارحيۆى جۇيەسىنە قوسىلعانىمەن, سول كەزدەگى وسى ەكى ۇلكەن وبلىستىڭ (قا­زىرگى ءتورت وبلىستىڭ) 1918-1924 جىل­دار­داعى تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتار وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا قالىپ قويدى. كەڭەس زامانىندا بۇل قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگى جابىق بولسا, كەيىنگى جىلدارى وزبەك تارابى ارحيۆتەرىن تارس جاۋىپ, قازاق تاريحشىلارى تۇگىلى, وزبەك تاريحشىلارىنىڭ ءوزىن كىرگىزبەي وتىر. بۇل دا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلە!

1930 جىلى ورتالىق ارحيۆ قازواك قاراماعىنداعى قاكسر ورتالىق ارحيۆ باسقارماسى (واب) بولىپ قايتا قۇ­رىلىپ, وعان رەسپۋبليكاداعى بارلىق ارحيۆ ىستەرىن باسقارۋ جۇكتەلدى. واب-ىن جوعارعى مەملەكەتتىك بيلىك ورگانى بولىپ تابىلاتىن قازواك پرەزيديۋمى تاعايىندايتىن مەڭگەرۋشى باسقاردى. 1936 جىلى 15 قاڭتاردا قازواك بە­كىت­كەن جاڭا ەرەجەگە سايكەس, واب قازواك پرەزيديۋمى جانىنداعى عى­لىم كوميتەتى قاراۋىنا بەرىلدى. بۇل كەزدە عىلىم كوميتەتىن س.مەڭدەشەۆ باسقاراتىن ەدى. واب-نا وبلىستىق, وك­رۋگتىك جانە اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەت­تەرىنىڭ جانىنداعى ارحيۆ بيۋرولارى باعىندىرىلدى.

اۆتونوميالى قازاق رەسپۋبليكا­سىنىڭ وداقتاس رەسپۋبليكا بولىپ قايتا قۇرىلۋىنان كەيىن, 1937 جىلى 10 اقپاندا قكسر واب-ى قاكسر حكك جانىنداعى قورىقتار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. ءبىر قىزىعى, بۇل كەزدە تاعى دا باسقارما باستىعى س.مەڭدەشەۆ بولاتىن. بۇل دا ءوز كەزەگىندە ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي تاقىرىپ بولىپ تابىلادى.

1937 جىلى مامىردا باستالعان جاپ­پاي قۋعىن-سۇرگىن شارالارىنىڭ زاڭ­دى ناتيجەسى رەتىندە, 1938 جىلى 14 قىر­كۇيەكتە واب مەن ونىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى قكسر ىشكى ىستەر حالكوماتى قاراۋىنا بەرىلسە, 1939 جىلى 14 مامىردا واب-ى قكسر ىىحك-نىڭ ارحيۆ ءبولىمى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 1942 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ قكسر ىىحك-نىڭ ار­حيۆ ءبولىمى – مەملەكەتتىك ارحيۆتەر ءبو­لىمى بولىپ قايتا اتالسا, 1944 جىلى 4 اق­پاندا قكسر ىىحك-ءنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەر باسقارماسى بولىپ, 1946 جى­لى 11 اقپاندا قكسر ىىحك-ءنىڭ ارحيۆ باس­قارماسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ياعني 1937-1953 جىلدارداعى ستاليندىك جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, مىڭداعان جازىقسىز ادامنىڭ ىستەرى ىىحك قارا­ۋىندا بولدى.

1953 جىلعى 5 ناۋرىزدان كەيىن ءىشىنارا باستالىپ, كوكپ-نىڭ حح سەزىنەن كەيىن جاپپاي جۇرگىزىلگەن اقتاۋ شارالارىنان كەيىن, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردىڭ ىستەرى مەن وعان قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى تولىعىمەن ءىىم-نەن ءبولىنىپ شىققان مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (1954 جىلى) قارا­ۋىنا الۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, 1960 جىلى قكسر ءىىم-ءنىڭ ارحيۆ باسقارماسى (اب) قكسر مينكەڭەسىنىڭ قاراۋىنا تو­لىعىمەن وتكىزىلدى.

1972 جىلى 27 قاراشادا قكسر مين­­­­كەڭەسىنىڭ اب-ى قكسر مينكەڭەسى جانىن­داعى باس ارحيۆ باسقارماسى (باب) بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ونىڭ قارا­ۋىنا ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ عى­لى­مي-تەحنيكالىق قۇجاتتارى, قكسر كي­نو-فوتوقۇجاتتارى مەن دىبىستىق جاز­با­لارىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, 19 وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى مەن وبلىستىق ارحيۆتەردىڭ 30-دان استام فيليالدارى بەرىلدى.

قكسر-ءنىڭ 1990 جىلى 20 قاراشاداعى «قازاق كسر-دە مەملەكەتتىك وكىمەت پەن باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىمەن قكسر مينكەڭەسى قكسر مينكابينەتى رەتىندە قايتا قۇرىلعان سوڭ كوپ ۇزاماي, 1991 جىلى 18 ساۋىردە بۇرىنعى باب-ى قكسر مينكابينەتى جانىنداعى باس ارحيۆ باسقارماسى (1991-1993) بولىپ قايتا قۇرىلدى. باس ارحيۆ مينكابينەتى تىكەلەي باسشىلىق ەتەتىن قر-نىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورتالىق ورگانى بولىپ تابىلدى. ورتالىق مۇراعاتتار جۇيەسىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ, ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبا ءارحيۆى, ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتار ءارحيۆى قۇرادى.

مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1993 جىلعى 17 مامىرداعى قاۋلىسىنا سايكەس, باب مينكابينەتى جانىنداعى مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باس باسقارماسى (باس مۇراعات باسقارماسى) 1993-1995) بولىپ قايتا قۇرىلىپ, وسى جىلى 2 جەلتوقساندا باسقارما تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. وسى كەزەڭدە تاۋەلسىز قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ دامۋىنا م.حاساناەۆ كاسىبي ما­مان رەتىندە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. 1974 جى­لى ماسكەۋدىڭ تاريحي-ارحيۆ ينستيتۋ­تىن بىتىرگەن سوڭ, 1974-1979 جىلدارى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە عى­لى­مي قىزمەتكەر, ينسپەكتور, اعا ينس­پەك­تور بولسا, 1979-1994 جىلدارى ارحيۆ ديرەكتورى بولىپ ىستەگەن كا­سىبي مامان 1994-1996 جىلدارى باس مۇ­را­عات باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇ­مىس ىستەدى. وسى كەزەڭدە جابىق جاتقان كوپتەگەن قور اشىلىپ, تاريحشىلاردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. ۇلتتىق ارحيۆ قو­رىن قالىپتاستىرۋ مەن ساقتاۋ, ولاردى ەسەپكە الۋ مەن تەكسەرۋ, قور قۇجاتتارىن پايدالانۋ مەن عىلىمي تۇرعىدان جا­ريالاۋ ءۇردىسى قا­لىپتاستى. تىكەلەي ۇكى­مەت قاراماعىندا بولعاندىقتان, باسقارما باسشىسىنىڭ مارتەبەسى – ارحيۆ ءىسىن ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋعا, ارحيۆكە قا­جەتتى قاراجات كوزدەرىن بولۋگە ىڭعايلى بولعان ەدى.

1996 جىلى 29 قازاندا باس مۇراعات باسقارماسى تاراتىلىپ, ونىڭ قىزمەتى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا بەرىل­دى. بۇل قادام – ارحيۆ ءىسىنىڭ ارتقا كەتۋىنە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلى­­سىم مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتتار مەن قۇ­جات­تامانى باسقارۋ جونىندەگى كوميتەتى (1999-2004), مادەنيەت, اقپارات جانە سپورت مي­نيسترلىگىنىڭ اقپارات جانە مۇ­راعات كوميتەتى جانە تاعى باسقا سان قۇبىلعان ارحيۆ جۇيەسىن باسقارۋ ورگانى, اقىرىندا, 2014 جىلى 23 قىركۇيەكتە بەكىتىلگەن «ما­دەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگى تۋرالى ەرەجەگە» سايكەس مۇلدەم جويى­لىپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەر وسى مينيسترلىككە, جەرگىلىكتى ارحيۆتەر جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا با­عىندىرىلدى.

وسىنداي رەفورمالاردىڭ اسەرىمەن, ارحيۆ ءىسى بۇل سالانى تەرەڭ تۇسىنە بەر­مەيتىن مينيستر مەن جەرگىلىكتى جەر­لەردەگى اكىم­دىكتەردىڭ قۇزىرىنا بەرىلىپ, ارحيۆ ءىسىنىڭ اقساپ جاتقانى بايقالادى. كوپتەگەن ارحيۆتە قۇجاتتاردى ساق­تاۋ تارتىبىنە سايكەس دەزينفەكتسيالاۋ جۇ­مىستارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىل­مەگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. سوندىقتان دا وسى سالانىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن جانە ارحيۆ ءىسىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحي ماڭىزىن تۇسىنەتىن, ۇكىمەت مۇ­شە­سى بولىپ تابىلاتىن كاسىبي مامان باسقاراتىن ۇكىمەت جانىنداعى «قازارحيۆ» باسقارماسىن قۇرۋ ءجون دەپ بىلەمىز.

ەكىنشىدەن, ارحيۆ – مەملەكەتتىڭ وت­كەن تاريحى عانا ەمەس, ونىڭ بولا­شاق دامۋ جولىن ايقىنداۋعا, ونىڭ تەر­ريتوريالىق تۇتاستىعى مەن مەملەكەتتىك نەگىزىنىڭ بە­رىك بولۋىنا قىزمەت ەتەتىن جۇيە! مى­سالى, 1924 جىلى قازاق رەسپۋبليكاسى تاكسر-نەن وزىنە قوسىلۋى ءتيىس جەرلەردىڭ 1/3-نەن ايىرىلىپ قالسا, بۇگىنگى تاڭدا 1925 جىلعى اۋماعىنىڭ شامامەن 25 پا­يىزىنا جۋىعىنان ايى­رىلىپ قالعانىن بايقاۋعا بولادى. مىنە, وسى ماسەلەنىڭ, كۇنى كەشەگى سار­دوبا سۋ قويماسىنىڭ جا­­رىلۋىنان بول­عان اپاتتىڭ اقيقاتىن ءبى­لۋ ءۇشىن دە ءارحيۆ­تىڭ ماڭىزى زور. حح عا­­سىردىڭ 20-جىلدارىنداعى وزبەكستان مەن قا­زاق­ستانعا قاراستى سۋ پايدالانۋ جۇيەسى مەن سۋ جولدارىنىڭ كارتالارى قازاق سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسى قورىندا جاتىر.

سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك ءار­حيۆى قورىندا ساقتالعان ءحVىىى عاسىردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قۇجاتتار – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ دە نەگىزى بولىپ تابىلادى. ارحيۆ قورىنداعى قۇندى تەرريتوريالىق كارتالار, سۋ شا­­رۋاشىلىعى جۇيەسىنىڭ كارتالارى, گەولوگيالىق بارلاۋ كارتالارى, اۋىل شا­رۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ قورىنا قاتىستى كارتالار اسا قۇندى. مۇنداي كارتالار ارنايى رۇقساتى بار زەرتتەۋشىلەرگە عانا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قۇپيا بولۋى ءتيىس. اسىرەسە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ قورىنداعى قۇجاتتار شەتەلدىك تاريحشىلار تۇگىلى, ارنايى رۇقساتى جوق ءوزىمىزدىڭ تاريحشىلارعا دا بەرىلمەۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ بارلىعىن دا شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اشىپ قويدىق.

ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋدى جشس-نە بەرۋ باستاماسىنىڭ استارىندا تەك قانا «قارجى يگەرۋ» ماسەلەسى جاتقان جوق. ءبىز مۇنى ايقىن ۇعىنىپ تۇرمىز. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى اقش-تىڭ گۋۆەر ينستيتۋتى رەسەيدىڭ نەگىزگى ار­حيۆتەرى قورلارىن تەگىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى تسيفرلاندىرىلعان قۇجاتتاردى تۇگەل وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەنى بۇ­گىندە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ارحيۆ قۇ­جاتتارىن تسيفرلاندىرۋ باستاماسى اياسىندا ءبىزدىڭ سىرىمىز بەن قىرىمىزدى تۇگەل بىلۋگە باعىتتالعان سۇرقيا ساياسات بۇعىپ جاتقانداي. سوندىقتان ءبىز وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ۇلتتىق ارحيۆ قورىن تالان-تاراجعا سالۋعا جول بەرمەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

ۇشىنشىدەن, ارحيۆتەردەگى بۇكىل قۇجات­تى باس جوق, كوز جوق تسيفرلاندىرۋ دۇرىس ەمەس! ول ۇلكەن شىعىن ءارى ماعىناسىز جۇمىس. سەبەبى مازمۇنى ءبىر نەمەسە كو­شىرمە قۇجاتتار وتە كوپ قايتالانادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءاربىر ارحيۆ جانىنان ارنايى ۇلتتىق كوميس­سيالار قۇرىپ, سول كوميسسيالار شەشىمىمەن قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرعان ءجون.

تورتىنشىدەن, ارحيۆتەردەگى قۇجات­تاردى جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا ۇشان-تەڭىز اقشا جىبەرگەنشە, قاجەتتى قۇجاتتاردى باسىپ-شىعارۋ جانە جاريالاۋعا ماڭىز بەرگەن دۇرىس. مىسالى, قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ ارحيۆىندەگى كيرورگبيۋرو – كيربيۋرو – كيروبكوم – كيركرايكوم – كازكرايكوم – تسك كپك قۇجاتتارىن باسپادان باسىپ شىعاراتىن كەز جەتتى دەپ ەسەپتەيمىز. بيۋرو مەن سەكرەتاريات­ ماجىلىستەرىنىڭ حاتتامالارىن رە­سەي­­­­دە­گىدەي باسىپ شىعارۋ اسا قاجەت. سو­نى­­مەن قاتار پارتكونفەرەنتسيالار مەن سەزدەردىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەپ­تەرى مەن ولارعا دايىندالعان ەسەپ­تىك ماتەريالدار جيناقتارىن, پلە­نۋم­دار­دىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەپتەرى مەن قاۋ­لىلارىن, ماتەريالدار جيناعىن تۇگەل شىعاراتىن كەز جەتتى. اقشانى وسى سا­لاعا جىبەرگەن ءجون. سول سياقتى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحي­ۆىندەگى قازواك پەن قازحالكوم حاتتامالارىن تۇگەل باسىپ شىعارۋ قاجەت. سونداي قاكسر كەڭەستەرى سەزدەرىنىڭ, قازواك سەسسيالارىنىڭ, قكسر جوعارعى كەڭەسى مەن ونىڭ سەسسيالارىنىڭ ستە­نو­گرافيالىق ەسەپتەرى مەن ولارعا دا­يىندالعان ماتەريالداردى, قاۋلى-قا­رار­لارى مەن شەشىمدەرىن تۇگەل باسىپ شىعارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

مۇنداي جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن, «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى اياسىندا قاراجاتتى تەك شەتەلدىك مۇ­را­عاتتاردان قۇجات جيناۋعا عانا جۇمساي بەرمەي, وزىمىزدەگى قۇجاتتاردى عى­­­لى­مي اينالىمعا تارتىپ, تاريحي سانا مەن مەملەكەتتىك يدەولوگيانى قالىپ­­تاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزگەن ءجون.

مىنە, وسىنداي جۇمىستار ۇلت تاريحىن عىلىمي تانۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە جول اشىپ, ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفر­لاندىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولماق. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ارحيۆتەرىندەگى جاريالاۋ بولىمدەرىنىڭ جۇمىسى وتە ءال­سىز. ارحيۆ قۇجاتتارىن جاريالاۋدى ءوز دەڭگەيىنە كوتەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.

ءسابيت شىلدەباي,

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى