تاريح • 01 ماۋسىم، 2020

اقتاڭداق جىلداردىڭ اقيقاتى قاشان اشىلادى؟

182 رەت كورسەتىلدى

ۋاقىت پويىزى قازاقتى الدىمەن فەوداليزم بەكەتىنەن ءبىر، كەيىن سوتسياليزم پەررونىنان ەكى ءتۇسىرىپ، ەندى كەلىپ كاپيتاليزم ستانساسىندا ايالداپ تۇر. وسى كەزەڭدەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن حالقىمىز ءۇشىن وڭايعا سوققان جوق. ءۇمىتتى كۇدىك، قۋانىشتى قورقىنىش جەڭگەن ساتتەر از ەمەس. سوندىقتان بولار، كەي وتانداسىمىز وتىرىپ الىپ، «ەگەمەندىك ەلىمىزگە نە بەردى؟» دەپ ويعا باتادى. بەردى. ءالى دە بەرىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن وتكەنگە ءۇڭىلىپ، تاريحىمىزدى تارازىلاپ الدىق. جاڭاشا كوزقاراس پايدا بولدى. زەردەلەگەن سايىن قاندى قاساپ جىلدارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ سانىن تولىقتىرىپ، اقتالماعان تۇلعالاردى اقتاپ الىپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ءتىزىمى دە جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە...

كسرو ىشكى ىستەر مينيستر­لى­گى­نىڭ ەسەبى بويىنشا 1921-1953 جىل­دار ارالىعىندا كەڭەس وداعى اۋما­عىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق قىل­مىسى ءۇشىن 3 777 380 ادامعا سوت ۇكىمى شىعارىلىپ، سونىڭ 642 980-ءى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپتى. وتكەن ءجۇز جىلدىقتىڭ قان سور­عا­لاعان جىلناماسى وسىلاي دەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدا­رى ەلىمىزدە جارىق كورگەن 14 «ازالى كىتاپتا» كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋعا، تاركىلەۋگە، وتىرىق­شى­لاندىرۋعا قارسى باس كوتەرىپ، جا­زىق­سىز جازالانعان 146 400 وتانداسىمىزدىڭ ءتىزىمى كەلتى­رى­لىپ وتىر. وسى تۇستا ءبىز «شاش ال دەسە، باس الاتىن» زۇلمات جىل­دار­دىڭ شىندىعىنا ءۇڭىلىپ، شاڭ باسقان ارحيۆتەرگە شىراق الا كىر­گەن عالىمدار پىكىرىنە قۇلاق تۇر­گەن بولاتىنبىز.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەۋ كسرو كولەمىندە قايتا قۇرۋ جىلدارى باستالعانىمەن، سودان بەرى بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردى قوسا العاندا وسى ماسەلە تاريحىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر ىرگەلى تاريحي زەرتتەۋ جوق. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىنەن ءالى كۇنگە دەيىن جابىق بولۋى. جالپى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى دەگەندە كوپشىلىگىمىز 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. تۇبىرىمەن الىپ قارا­ساق، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى قازان توڭكەرىسىنەن باستالادى جانە ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى سيپاتقا يە بولىپ وتىردى. كسرو-داعى قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن، ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان قاتىگەزدىك سيپاتى مەن كولەمىن دۇنيە جۇزىندەگى قاسىرەتپەن سا­لىس­­تىرۋعا كەلمەيدى. مۇنداي قا­تى­گەزدىك جاھاندا بۇرىن-سوڭ­دى بول­عان ەمەس، – دەيدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسى، تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى ءسابيت شىلدەباي.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى ءىشىنارا اقتاۋ شارالارى 1953 جىلى كسرو كوسەمى ي.ستالين ومىردەن وزعان سوڭ وكىمەت باسىنا كەلگەن ن.حرۋششەۆتىڭ تارا­پىنان باستاۋ الادى. ساياسي تۇت­قىنداردى اقتاۋ الدىندا تۇت­قىن­دارعا كەشىرىم بەرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. 1953 جىلى 27 ناۋرىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ «امنيستيا تۋرالى» جارلىعىنان كەيىن 3 اي مۇعدارىندا سوتتالۋ مەرزىمى 4 جىلعا دەيىنگى 2،5 ملن تۇت­قىن بوستاندىققا شىقتى. وكىنىش­تى­سى سول، بۇل كەشىرىم سايا­­سي تۇت­قىن­دارعا بەرىلمەگەن كو­رى­نەدى. 1954 جىلى ورىن العان كەڭگىر كوتەرىلىسى دە وسى ارەكەتتىڭ سالدارى ەدى. بۇل كوتەرىلىس ساياسي تۇتقىندار ماسەلەسىن قايتا قاراۋعا قوزعاۋ سالىپ، 1954-1956 جىلدارى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لا­گەر­لەرىنىڭ باس باسقارماسىنا (گۋلاگ) قاراستى بوستاندىقتان ايى­رۋ ورىندارىنداعى ساياسي تۇت­قىن­داردىڭ سانى 467 مىڭ ادامنان 114 مىڭ ادامعا دەيىن ازايدى.

ىشكى ىستەر ءمينيسترى ل.بەريا­نىڭ كوزى جويىلعان سوڭ جا­زىق­سىز جاپا شەككەندەردى اقتاۋ ماسە­لەسى وڭ باعىت الادى دەپ كۇتىل­گە­­نى­مەن، اتالعان شارالار اسا قيىن جاعدايدا جۇرگىزىلدى. 1953 جىلى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پار­تيا­سى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شىلدە پلەنۋمىندا (كوكپ وك) كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى گ.مالەنكوۆ ء«ستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىعى» دەگەن ۇعىمدى اينالىمعا ەنگىزىپ، كوپ ۇزاماي، كەڭەس ارمياسىنىڭ تۇتقىنداعى 54 گەنەرالى مەن ادميرالى اقتالعان بولاتىن. بۇل ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­را­عانداردى اقتاۋعا قاتىستى جاسال­عان العاشقى قادام ەدى.

1953 جىلى 1 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زي­دي­ۋمىنىڭ جارلىعى بو­يىنشا كسرو جو­عار­عى سوتى كسرو باس پروكۋرورى ا.رۋدەنكونىڭ ۇسى­نىسىمەن بىرىككەن مەم­لە­كەت­تىك ساياسي باس­قار­­ما (وگپۋ) كوللەگياسىنىڭ شەشىم­دەرىن قاي­تا قاراۋ قۇقى­عى­نا يە بولدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ 1954 جىلى مامىردا «كونتر­رەۆو­ليۋ­تسيالىق قىلمىسى» ءۇشىن سوت­تالعانداردىڭ ءىسىن قايتا قاراي­تىن ورتالىق كوميسسيا جۇ­مىس­قا كىرىستى. وسىلايشا جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە جاپا شەك­كەن كورنەكتى قوعام، مەملە­كەت، اسكەر، ونەر، ادەبيەت پەن ما­دەن­يەت قايراتكەرلەرىن اقتاۋ شا­رالارى 1954-1956 جىلدارى قولعا الىنعان ەدى. ءبىر وكى­نىش­­تىسى سول، بۇل جۇمىس قولعا الىن­عان تۇستا تۇتقىنعا الىنعان قاي­راتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى الدە­قاشان ومىردەن وزعان بولاتىن.

ن.حرۋششەۆ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى وزگەرتۋگە تىرىسىپ، 1956 جىلى 25 اقپاندا ماسكەۋدە وتكەن كوكپ-نىڭ حح سەزىندە «جەكە باسقا تابى­نۋ­شى­لىق پەن ونىڭ زارداپتارى تۋرا­لى» بايانداما جاسايدى. وسى­لاي­شا «حرۋششەۆ جىلىمىعى» اتانعان تاريحي كەزەڭ باستالىپ، جازىقسىز جانداردى اقتاۋ جۇ­مىس­تارى جالعاستى. كوپشىلىگى اقتالىپ، وتباسى مۇشەلەرى قاماۋ­دان بوساعانىمەن، ساياسي تۇت­قىن­دار­دىڭ سانى ازايا قويعان جوق.

قايتا قۇرۋ جىلدارىندا دا وسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. 1990 جىلى تامىزدا كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتىڭ
«20-50 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىننىڭ بارلىق قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» جارلىعى جاريالاندى. وندا «كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزىن­دە جازىقسىز زارداپ شەككەن، تۇرمەگە قامالعان، وتباسىلارىمەن بىرگە كۇنكورىس قارجىسىنسىز، داۋىس بەرۋ قۇقىعىنسىز، ءتىپتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى جاريالانباستان قيانداعى اۋدان­دار­عا كوشىرىلگەن سوۆەت ادامدارىنان ادىلەتسىزدىك تاڭباسى وسى كەزگە دەيىن الىنعان جوق. ءدىني سەبەپتەر بويىنشا قۋدالانعان ءدىن وكىلدەرى مەن ازاماتتار اقتالۋعا ءتيىس»، دەپ ۇزاق جىلدار بويى اقتالماي كەلگەن ادامداردىڭ ءىسىن قايتا قاراۋعا جول اشىلدى. ال «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ ەگەمەن ەلىمىزدە 1993 جىلى 14 ساۋىردە قابىلدانىپ، كەيىن وعان 2018 جىلى 2 شىلدەدە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن بولاتىن.

– بۇل زاڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەمەي كەلەدى. وعان قوعام وكىلدەرىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەن­دىگى مەن قازاقستانداعى وسى ماسە­لە­گە قاتىستى مۇراعاتتاردىڭ جا­بىق بولۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بيىل 25 اقپاندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عى­لىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ج.قۇر­مان­عاليەۆانىڭ «1920-1950 جىلدارداعى كەڭەستىك سوتتان تىس قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە قارسىلىق ءبىلدىرۋدىڭ ۇلتتىق سپەتسيفيكاسىن، الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن زەردەلەپ، تۇجىرىمداما قالىپتاستىرۋ بو­يىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى» بۇيرىعى شىعىپ، ارنايى جۇمىس توبى قىزمەتىنە كىرىستى. الايدا قۇپيا بەلگىسى سو­عىلعان قۇجاتتار تولىعىمەن اشى­­لىپ بىتكەن جوق. قۋعىن-سۇر­گىن تاريحىنا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن تۇگەلگە جۋىق جابىق. وعان جا­ۋاپتى ورگانداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمى بىزگە بەلگىسىز. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ارحيۆ ىسىنە قاتىستى ساياساتى قايتا قا­­رال­ۋى قاجەت. ۇكىمەتكە تىكە­لەي باعىنىشتى ارحيۆ باس­قار­­ما­سى قۇرىلىپ، بارلىق ارحيۆ مە­كە­مەلەرى وسى باسقارماعا با­­عىن­دىرىلۋى ءتيىس، – دەيدى س.شىلدەباي.

ونىڭ ايتۋىنشا سوتتالعان ادامداردىڭ ناقتى سانىنىڭ بەلگىسىزدىگى سياقتى، ناقتى اقتال­عان­داردىڭ دا سانى بەلگىسىز. ول ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ، وسى باعىتتا ۇزاق جىلدار بويى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىس مۇراعات ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە دە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر.

وسى ماسەلە تۋرالى ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋني­­ۆەر­­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتو­رى ارايلىم مۇساعاليەۆا دا وي ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى باس-اياعى 7693 قىلمىستىق ءىس قارالىپ، 10938 ادام اقتالسا، سونىڭ 2415-ءى 1997 جىلى اقتالعان ەكەن.

– 1989 جىلى كوكپ وك جا­­نىنداعى ماركسيزم-لە­ني­­نيزم ينس­تيتۋتىنىڭ قازاق في­ليا­لىن­داعى پارتيا مۇرا­عا­تىنىڭ قىز­مەتشىلەرى قۇپيا قور­لار­دى اشۋ تۋرالى جۇمىس توبىن قۇر­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساياسي بولىمدەر مەن باسقارمالاردىڭ 9، پارتيالىق جانە كومسومول وقۋ ورىندارىنىڭ 11 قورىنىڭ، بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بول­شەۆيكتەر) پارتياسىنىڭ فراك­تسيا­سىنداعى 40 قوردىڭ قۇپياسى اشىلدى. بۇل رەتتە، تاۋەلسىز ەلى­مىزدىڭ مۇراعاتتارىندا ساق­تال­عان قۇجاتتاردىڭ قۇپياسىن اشۋ كەزىندە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اق­تاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن ايتۋ قاجەت. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاما­سى­­­مەن زاڭدى اكتىلەردىڭ، ۇكى­­­مەت­­تىك، پارتيالىق جانە باس­­­قا ورگانداردىڭ، سونىمەن قا­تار ۆەدومستۆولىق اكتى­لەر­­­دىڭ قۇپياسىن اشۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل جۇمىس 1999 جىلعا دەيىن جۇرگىزىلىپ، كەيىن توق­­تاپ قالدى. سوندىقتان بارلىق قۇپيا قۇجات تولىق اشىلىپ ءبىتتى دەپ ايتا المايمىز. قۇزىرلى ورگان­داردىڭ مۇراعاتتارىندا ساق­تال­عان قۇپيا قۇجاتتار ءالى دە بار. وكىنىشكە قاراي وعان وسى ورگاندار مۇددەلى بولماي وتىر، – دەيدى ا.مۇساعاليەۆا.

 

بەت قاتتالىپ جاتقاندا: بۇل – كۇنى بۇرىن جازىلىپ قوي­عان ماقالا ەدى. ورايى كەلىپ، وزگەشە تۇيىندەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي جاريالاعان ۇندەۋىن ايتىپ وتىرعانىمىز عوي. جاعىمدى حابار جانىمىزدى جادىراتتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلاتىن بولدى. بۇل باستاما اقتاڭداق جىلداردا اقتالماي قالعان ارىستارىمىزدىڭ ىسىنە ساۋلە ءتۇسىرىپ، قوزعاۋ سالادى دەگەن سەنىمدەمىز. سەبەبى وتكەنگە تاعزىم، كەلەشەككە ادالدىق تانىتا بىلگەن كەزدە عانا اقيقات اشىلادى، ادىلدىك ورنايدى. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنەن وسىنداي وي تۇيدىك.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

قايران قالدىرعان قايىڭدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 11:56

ۇقساس جاڭالىقتار