كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەسەبى بويىنشا 1921-1953 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعى اۋماعىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىسى ءۇشىن 3 777 380 ادامعا سوت ۇكىمى شىعارىلىپ, سونىڭ 642 980-ءى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپتى. وتكەن ءجۇز جىلدىقتىڭ قان سورعالاعان جىلناماسى وسىلاي دەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە جارىق كورگەن 14 «ازالى كىتاپتا» كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا, تاركىلەۋگە, وتىرىقشىلاندىرۋعا قارسى باس كوتەرىپ, جازىقسىز جازالانعان 146 400 وتانداسىمىزدىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلىپ وتىر. وسى تۇستا ءبىز «شاش ال دەسە, باس الاتىن» زۇلمات جىلداردىڭ شىندىعىنا ءۇڭىلىپ, شاڭ باسقان ارحيۆتەرگە شىراق الا كىرگەن عالىمدار پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەن بولاتىنبىز.
– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەۋ كسرو كولەمىندە قايتا قۇرۋ جىلدارى باستالعانىمەن, سودان بەرى بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردى قوسا العاندا وسى ماسەلە تاريحىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر ىرگەلى تاريحي زەرتتەۋ جوق. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىنەن ءالى كۇنگە دەيىن جابىق بولۋى. جالپى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى دەگەندە كوپشىلىگىمىز 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. تۇبىرىمەن الىپ قاراساق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى قازان توڭكەرىسىنەن باستالادى جانە ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى سيپاتقا يە بولىپ وتىردى. كسرو-داعى قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن, ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان قاتىگەزدىك سيپاتى مەن كولەمىن دۇنيە جۇزىندەگى قاسىرەتپەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مۇنداي قاتىگەزدىك جاھاندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس, – دەيدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسابيت شىلدەباي.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى ءىشىنارا اقتاۋ شارالارى 1953 جىلى كسرو كوسەمى ي.ستالين ومىردەن وزعان سوڭ وكىمەت باسىنا كەلگەن ن.حرۋششەۆتىڭ تاراپىنان باستاۋ الادى. ساياسي تۇتقىنداردى اقتاۋ الدىندا تۇتقىندارعا كەشىرىم بەرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. 1953 جىلى 27 ناۋرىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ «امنيستيا تۋرالى» جارلىعىنان كەيىن 3 اي مۇعدارىندا سوتتالۋ مەرزىمى 4 جىلعا دەيىنگى 2,5 ملن تۇتقىن بوستاندىققا شىقتى. وكىنىشتىسى سول, بۇل كەشىرىم ساياسي تۇتقىندارعا بەرىلمەگەن كورىنەدى. 1954 جىلى ورىن العان كەڭگىر كوتەرىلىسى دە وسى ارەكەتتىڭ سالدارى ەدى. بۇل كوتەرىلىس ساياسي تۇتقىندار ماسەلەسىن قايتا قاراۋعا قوزعاۋ سالىپ, 1954-1956 جىلدارى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ باس باسقارماسىنا (گۋلاگ) قاراستى بوستاندىقتان ايىرۋ ورىندارىنداعى ساياسي تۇتقىنداردىڭ سانى 467 مىڭ ادامنان 114 مىڭ ادامعا دەيىن ازايدى.
ىشكى ىستەر ءمينيسترى ل.بەريانىڭ كوزى جويىلعان سوڭ جازىقسىز جاپا شەككەندەردى اقتاۋ ماسەلەسى وڭ باعىت الادى دەپ كۇتىلگەنىمەن, اتالعان شارالار اسا قيىن جاعدايدا جۇرگىزىلدى. 1953 جىلى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شىلدە پلەنۋمىندا (كوكپ وك) كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى گ.مالەنكوۆ ء«ستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىعى» دەگەن ۇعىمدى اينالىمعا ەنگىزىپ, كوپ ۇزاماي, كەڭەس ارمياسىنىڭ تۇتقىنداعى 54 گەنەرالى مەن ادميرالى اقتالعان بولاتىن. بۇل ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋعا قاتىستى جاسالعان العاشقى قادام ەدى.
1953 جىلى 1 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى بويىنشا كسرو جوعارعى سوتى كسرو باس پروكۋرورى ا.رۋدەنكونىڭ ۇسىنىسىمەن بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (وگپۋ) كوللەگياسىنىڭ شەشىمدەرىن قايتا قاراۋ قۇقىعىنا يە بولدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ 1954 جىلى مامىردا «كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىسى» ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ ءىسىن قايتا قارايتىن ورتالىق كوميسسيا جۇمىسقا كىرىستى. وسىلايشا جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە جاپا شەككەن كورنەكتى قوعام, مەملەكەت, اسكەر, ونەر, ادەبيەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىن اقتاۋ شارالارى 1954-1956 جىلدارى قولعا الىنعان ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى سول, بۇل جۇمىس قولعا الىنعان تۇستا تۇتقىنعا الىنعان قايراتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى الدەقاشان ومىردەن وزعان بولاتىن.
ن.حرۋششەۆ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى وزگەرتۋگە تىرىسىپ, 1956 جىلى 25 اقپاندا ماسكەۋدە وتكەن كوكپ-نىڭ حح سەزىندە «جەكە باسقا تابىنۋشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارى تۋرالى» بايانداما جاسايدى. وسىلايشا «حرۋششەۆ جىلىمىعى» اتانعان تاريحي كەزەڭ باستالىپ, جازىقسىز جانداردى اقتاۋ جۇمىستارى جالعاستى. كوپشىلىگى اقتالىپ, وتباسى مۇشەلەرى قاماۋدان بوساعانىمەن, ساياسي تۇتقىنداردىڭ سانى ازايا قويعان جوق.
قايتا قۇرۋ جىلدارىندا دا وسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. 1990 جىلى تامىزدا كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتىڭ
«20-50 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ بارلىق قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» جارلىعى جاريالاندى. وندا «كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزىندە جازىقسىز زارداپ شەككەن, تۇرمەگە قامالعان, وتباسىلارىمەن بىرگە كۇنكورىس قارجىسىنسىز, داۋىس بەرۋ قۇقىعىنسىز, ءتىپتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى جاريالانباستان قيانداعى اۋداندارعا كوشىرىلگەن سوۆەت ادامدارىنان ادىلەتسىزدىك تاڭباسى وسى كەزگە دەيىن الىنعان جوق. ءدىني سەبەپتەر بويىنشا قۋدالانعان ءدىن وكىلدەرى مەن ازاماتتار اقتالۋعا ءتيىس», دەپ ۇزاق جىلدار بويى اقتالماي كەلگەن ادامداردىڭ ءىسىن قايتا قاراۋعا جول اشىلدى. ال «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ ەگەمەن ەلىمىزدە 1993 جىلى 14 ساۋىردە قابىلدانىپ, كەيىن وعان 2018 جىلى 2 شىلدەدە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن بولاتىن.
– بۇل زاڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەمەي كەلەدى. وعان قوعام وكىلدەرىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى مەن قازاقستانداعى وسى ماسەلەگە قاتىستى مۇراعاتتاردىڭ جابىق بولۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بيىل 25 اقپاندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ج.قۇرمانعاليەۆانىڭ «1920-1950 جىلدارداعى كەڭەستىك سوتتان تىس قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە قارسىلىق ءبىلدىرۋدىڭ ۇلتتىق سپەتسيفيكاسىن, الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن زەردەلەپ, تۇجىرىمداما قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى» بۇيرىعى شىعىپ, ارنايى جۇمىس توبى قىزمەتىنە كىرىستى. الايدا قۇپيا بەلگىسى سوعىلعان قۇجاتتار تولىعىمەن اشىلىپ بىتكەن جوق. قۋعىن-سۇرگىن تاريحىنا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن تۇگەلگە جۋىق جابىق. وعان جاۋاپتى ورگانداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمى بىزگە بەلگىسىز. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ارحيۆ ىسىنە قاتىستى ساياساتى قايتا قارالۋى قاجەت. ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىنىشتى ارحيۆ باسقارماسى قۇرىلىپ, بارلىق ارحيۆ مەكەمەلەرى وسى باسقارماعا باعىندىرىلۋى ءتيىس, – دەيدى س.شىلدەباي.
ونىڭ ايتۋىنشا سوتتالعان ادامداردىڭ ناقتى سانىنىڭ بەلگىسىزدىگى سياقتى, ناقتى اقتالعانداردىڭ دا سانى بەلگىسىز. ول ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, وسى باعىتتا ۇزاق جىلدار بويى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىس مۇراعات ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە دە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر.
وسى ماسەلە تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ارايلىم مۇساعاليەۆا دا وي ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى باس-اياعى 7693 قىلمىستىق ءىس قارالىپ, 10938 ادام اقتالسا, سونىڭ 2415-ءى 1997 جىلى اقتالعان ەكەن.
– 1989 جىلى كوكپ وك جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيليالىنداعى پارتيا مۇراعاتىنىڭ قىزمەتشىلەرى قۇپيا قورلاردى اشۋ تۋرالى جۇمىس توبىن قۇردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساياسي بولىمدەر مەن باسقارمالاردىڭ 9, پارتيالىق جانە كومسومول وقۋ ورىندارىنىڭ 11 قورىنىڭ, بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسىنىڭ فراكتسياسىنداعى 40 قوردىڭ قۇپياسى اشىلدى. بۇل رەتتە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ قۇپياسىن اشۋ كەزىندە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن ايتۋ قاجەت. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن زاڭدى اكتىلەردىڭ, ۇكىمەتتىك, پارتيالىق جانە باسقا ورگانداردىڭ, سونىمەن قاتار ۆەدومستۆولىق اكتىلەردىڭ قۇپياسىن اشۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل جۇمىس 1999 جىلعا دەيىن جۇرگىزىلىپ, كەيىن توقتاپ قالدى. سوندىقتان بارلىق قۇپيا قۇجات تولىق اشىلىپ ءبىتتى دەپ ايتا المايمىز. قۇزىرلى ورگانداردىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قۇپيا قۇجاتتار ءالى دە بار. وكىنىشكە قاراي وعان وسى ورگاندار مۇددەلى بولماي وتىر, – دەيدى ا.مۇساعاليەۆا.
بەت قاتتالىپ جاتقاندا: بۇل – كۇنى بۇرىن جازىلىپ قويعان ماقالا ەدى. ورايى كەلىپ, وزگەشە تۇيىندەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي جاريالاعان ۇندەۋىن ايتىپ وتىرعانىمىز عوي. جاعىمدى حابار جانىمىزدى جادىراتتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلاتىن بولدى. بۇل باستاما اقتاڭداق جىلداردا اقتالماي قالعان ارىستارىمىزدىڭ ىسىنە ساۋلە ءتۇسىرىپ, قوزعاۋ سالادى دەگەن سەنىمدەمىز. سەبەبى وتكەنگە تاعزىم, كەلەشەككە ادالدىق تانىتا بىلگەن كەزدە عانا اقيقات اشىلادى, ادىلدىك ورنايدى. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنەن وسىنداي وي تۇيدىك.
