1985 جىل. 31 شىلدە. كوكشە جەرىندەمىز. ماشينادا زايىبىم تيىش جانە ەكى قىزىم – قارلىعاش پەن ءلايلا بار. كولىك جۇرگىزىپ كەلە جاتقان مەنىڭ جانىمدا راديوجۋرناليست جاناتاي بەكەنوۆ وتىر. اڭگىمەمىز – «بالقاديشا» ءانى تۋرالى.
بۇل حيكايانى ءبىرشاما بىلەتىن ەدىم, سىرتتاي عانا. ال, 1980 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ كوكشەنىڭ قاريا ءسوزدى كونەكوزدەرىنەن, بالقاديشانى كورگەن-بىلگەن جانداردان قيلى-قيلى اڭگىمە, دەرەك جيناپ, وعان قىزىعا دەن قويىپ جۇرگەم-ءدى.
1985 جىل. 31 شىلدە. كوكشە جەرىندەمىز. ماشينادا زايىبىم تيىش جانە ەكى قىزىم – قارلىعاش پەن ءلايلا بار. كولىك جۇرگىزىپ كەلە جاتقان مەنىڭ جانىمدا راديوجۋرناليست جاناتاي بەكەنوۆ وتىر. اڭگىمەمىز – «بالقاديشا» ءانى تۋرالى.
بۇل حيكايانى ءبىرشاما بىلەتىن ەدىم, سىرتتاي عانا. ال, 1980 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ كوكشەنىڭ قاريا ءسوزدى كونەكوزدەرىنەن, بالقاديشانى كورگەن-بىلگەن جانداردان قيلى-قيلى اڭگىمە, دەرەك جيناپ, وعان قىزىعا دەن قويىپ جۇرگەم-ءدى.
ءيا, اقان سەرىنىڭ كوپ كۇيىپ, كوپ ءسۇيىنگەن جۇرەگىنىڭ ءبىر تەبىرەنە ەلجىرەگەن كەزى «بالقاديشا» انىندە قالىپ قويعان. بۇل ءان كەشەگى ءبىر كۇندەرى ۇزاق جىلدار بويى:
دەگەندە, بالقاديشا, بالقاديشا,
كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە شال قاديشا, –
دەپ ايتىلىپ كەلدى. ءالى دە سولاي ايتىلىپ ءجۇر. ورەسىز, ءبىلىمسىز بىرەۋلەر ۋىلجىعان بالقاديشانى قۋتىڭداعان شالعا تيگىزىپ, جۇرەكتى اۋىرتاتىن ادەپسىز كليپ تە ءتۇسىرىپتى. قانداي سوراقىلىق! نە دەگەن جەتەسىزدىك! اندەگى سول باياعى قولدان جاسالعان جالعان ءسوز جوندەلەر ەمەس. بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق «بالقاديشا» ءانى جونىندە وسى تەرىس تۇسىنىكپەن كەتە بەرە مە, ەش شىندىققا كوزى جەتپەي؟
...ول كەزدەردە, ياعني, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى بالقاديشانىڭ ءوزى ءدىن امان, ەل ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان-دى. راديودان «بالقاديشا» ءانى الگى سوزبەن بەرىلىپ, نە گازەت, جۋرنالدارعا, كىتاپتارعا شىندىققا ۇيلەسپەيتىن دايەكسىز اڭگىمەلەر جازىلىپ جاتقانىن ەستىپ-كورگەندە باسقا ەمەس, بالقاديشانىڭ ءوزى شاراسىز كۇيگە ءتۇسىپ, نە دەرىن بىلمەي, كۇرسىنىپ قانا ىشتەن تىنادى ەكەن.
سوعىس جىلدارىندا زەرەندى توڭىرەگىندە گاسترولدە جۇرگەن ارتيستەردىڭ ىشىندە ءبىر انشىلەر «بالقاديشا» ءانىن الگى سوزبەن شىرقاپتى. سونداي كونتسەرتتەردى ءوز اۋىلى كەڭوتكەلدە ءوز كوزىمەن كورگەن بالقاديشا: «مىنا جازعاندار نە دەپ وتىر؟» دەپ مۇڭايا باس شايقاپتى. ءان سوزىنە جىنى كەلگەن ءبىر اقساقال: «اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي ۇلبىرەگەن بالقاديشا ءوز سۇيگەنىنە ۇزاتىلىپ ەدى. مىنە, ورتامىزدا وتىر, وسى كونتسەرتتە. ءاي, ەسسىز نەمە, سەن ءوزىڭ نە دەپ وتتاپ تۇرسىڭ؟» دەپ جەلپىلدەگەن ۇشقالاق ءانشىنى ساحنادان قۋىپ شىعىپتى. بۇل – قاۋەسەت ەمەس, انىق بولعان جاي.
«بالقاديشا» ءانى قالايشا وزگەرىسكە ءتۇستى؟ بۇل سىردى جۇرت بىلە بەرمەيدى.
جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلداردا قازاقتىڭ كوپ ءانى جاڭا سوتسياليستىك قوعامنىڭ ناسيحات قۇرالىنا اينالىپ, ءوزىنىڭ و باستاعى سوزىنەن, مانىنەن اجىرادى. سول كەزدەردە كولحوزداستىرۋ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ايەل تەڭدىگى ناۋقانى باستالعاندا ۇكىلى ىبرايدىڭ «تولقىن» ءانى: «ەلىم بار كولحوز بولىپ دۇرىلدەگەن» دەپ, «اقبايان» ءانى: «وي, لەنين, قاراڭعىدا كوپ ەلىڭ» دەگەن قايىرمامەن, «بالقاديشا» ايەل تەڭسىزدىگىن شەنەگەن ءان بوپ شىعا كەلدى. ۇلەبايدىڭ «دۋدارايى» ۇلتتار دوستىعى ساياساتىنا وراي كورىنەۋ كوزگە ماريام جاگورقىزىنىڭ ءانى بوپ, ەل ساناسىنا ەرىكسىز ءسىڭدى. ىقىلىم زاماننان بەرى ءبىر سوزىنە قىلاۋ تۇسپەگەن اندەرىمىز وسىلاي «جاڭا سيپاتقا» يە بوپ, قۇبىلا قالدى. اندەردىڭ تالكەككە ءتۇسۋى وسىلاي باستالعان.
سولاردىڭ ءبىرى – «بالقاديشانىڭ» تاريحى داپتەرىمە اۋىق-اۋىق جازىلىپ ءجۇردى. وعان بايلانىستى كوپ اڭگىمەلەردى «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ رەداكتورى, جازۋشى جانايدار مۋسيننەن ەستىدىم.
ءبىر جولى قاسىمدا وسى جاناتاي بار, جانايدارمەن تاعى جۇزدەستىك. جۇمىس مەزگىلى ەدى. تاعى دا بالقاديشا حيكاياسىن قوزعادىق. اسا يناباتتى جانايدار كەلگەنىمىزدى قوش كورىپ, اقسارى ءجۇزى نۇرلانىپ: «بالقاديشا» پوۆەسىن ەندى عانا ءبىتىردىم. ۋاقىت دەگەنگە ءزارۋمىن. گازەتتىڭ ءىسى جۇيكەمدى توزدىردى. سال-سەرىلەردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ-اق ءجۇرمىز, ال, سونىڭ كوبىن دەر كەزىندە قاعازعا تۇسىرە المايمىز. كوپ جاي ەسكىرىپ, ۇمىتىلا بەرەدى. ءسىزدىڭ كوكشە جەرىنە كەلىپ, زەرتتەپ جۇرگەن ىسىڭىزگە قىزىعامىن, – دەپ اعىنان جارىلدى.
– كوركەم شىعارمانىڭ تابيعاتى ول وزگەشە ءبىر قۇبىلىس. جازۋشىنىڭ «ۆىمىسل... دومىسلى» بولادى. ول – تۇسىنىكتى جاي. ال, مەن «بالقاديشا» ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىن قاز-قالپىندا بىلگىم كەلەدى, – دەدىم, ءوز ويىمدى بىردەن سەزدىرىپ.
جانايدار جايلاپ ءسوز باستادى: «انا ءبىر جىلى... و, ودان بەرى قانشا كوكتەم, قانشا قىس ءوتتى. حاسەن دەگەن ەتىكشى جەزدەمىز بار ەدى. سول كىسىنىڭ ۇيىنە بويى ءتىپ-تىك, كيگەن كيىمى تاپ-تازا, اسەم, كوزى مولدىرەگەن اققۇبا بايبىشە كەلىپ ءجۇردى. كوركىنە قىزىعىپ: «بۇل اپاي كىم بولادى؟» دەپ سۇرادىم, جەزدەمنەن. مىنەزى سابىرلى, تۇيىق جان: «بالقاديشا عوي. ماعان ءساندى كەبىس تىگىپ بەر, دەپ كەلىپ ءجۇر. وتە قاسيەتتى كىسى», – دەدى جايباراقات قانا.
جانايدار وسىلاي دەدى دە, ەسىنە الدەنە ءتۇستى مە, ءۇنسىز تۇرەگەلىپ بارىپ, سەيفىن اشتى. ىشىنەن ءبىر سۋرەت الدى. باسىندا پۇشپاق بوركى بار, سۇيىق مۇرتتى, ءوڭى اشىق, بايسالدى قاريا. جانايدار سۋرەتكە ويلانا قاراپ, اڭگىمەسىن جالعادى: «زەرەندىنى كوردىڭىز. ونىڭ كوگىلدىر جوتالارىنا جالعاس قوشقارباي تاۋى كولبەيدى. ىرگەسىندە شاعىن عانا اۋىل وتىر. قوشقاربايدان ءارى قاراي جىلاندى تاۋى سوزىلادى. سول جەردە شوكەيدىڭ ىبىرايى دەگەن اسا زيالى, ەلگە سىيلى كىسى بولعان. ءوزى ورتاشا عانا داۋلەت جيىپتى. ۇيىنە يگى جاقسىلار, ءانشى-كۇيشىلەر, اقىن-جىراۋلار كوپ ۇيىرىلگەن. جاراتىلىسىنان تۋراشىل, ءادىل جان جىگىت اعاسى بوپ تولىسقان كەزىندە ەل ىشىندە بيلىك ايتقان. «بالقاديشا» انىندە اقان سەرى ءوز ءسوزىن: «قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ بالقاديشا» دەپ, ءىلتيپاتتى سەزىممەن باستايدى عوي.
اقان سەرى ەلۋ سەگىزدى مول قۋسىرعان كەزىندە كورگەن, تولىقسىعان بالقاديشانى. مىنا قولىمداعى سۋرەتتەگى كىسى – سول تاڭعاجايىپ كەزدەسۋدىڭ كۋاگەرى.
وسى ساتتە تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى. جانايدار اڭگىمەسىنىڭ ۇزىلگەنىنە ىڭعايسىزدانىپ: – عافۋ ەتىڭىز... ءا, باسپاحانادان با؟ – دەدى, ترۋبكانى كوتەرىپ.
تەلەفونمەن سويلەسىپ بولعان سوڭ ءارىپتەسىمەن اڭگىمەسىن قايتا ساباقتادى: «اقان سەرى قاسىندا ىبانى بار, جىلاندى تاۋىن جاعالاپ كەلىپ, ءتىرىجان قاجىنىڭ اۋىلىنا توقتايدى. وسىندا بىرنەشە كۇن اۋناپ-قۋناپ, كوڭىلىن سەرگىتىپ, ءوزىن ايالاعان جانداردىڭ الدىندا ءجۇزى نۇرلانىپ, شەشىلە ءسويلەپ, بۋلىققان اندەرىن شالقىتادى, جادىراپ.
وسى اۋىلمەن ىرگەلەس جاتقان مونتايدىڭ مۇساسىنىڭ اۋىلى دا ۇلكەن قۋانىشتىڭ ۇستىندە ەدى. ءبىر دۋلى شىلدەحانا بولادى ەكەن. وعان اقان سەرىنىڭ دە بارعىسى كەلەدى.
– تۋعان نارەستە كىمنىڭ بالاسى؟
– ول مەنىڭ اكەم – بايمىرزا!
– سولاي دە...
– ءيا. سول كەزدە بالقاديشانىڭ جيىرماداعى كەزى ەكەن. اتاستىرىلعان جەرى بار. بولاشاق كۇيەۋى – ەلگە سىيلى ماسابايدىڭ ءسۇلەيمەنى. ىرگەسى بەرىك, ايتۋلى اۋلەت. ماسابايدىڭ اكەسى جاس كەزىندە ەلگە نايزاگەر, باتىر بوپ اتى شىققان ايبارلى جان ەكەن. بۇلاردىڭ تەكتىلىگىن جاقسى بىلگەن ىبىراي ماسابايمەن نيەتى جاراسقان قۇدا بوپتى.
ەندى قولىمداعى مىنا ءبىر سۋرەتتىڭ جايىن ايتايىن: بۇل كىسى وسپان دەگەن ءانشى. وسپاندى 1959 جىلى كوكتەمدە قايىنجۇرتىما بارعانىمدا كوردىم. اقتوقتى كەلىن بوپ تۇسكەن جاقسىلىق ەلىنىڭ ادامى.
وسپان اقان سەرىنىڭ ءان-جىرلارىن بىزگە جەتكىزگەن انشىلەردىڭ ءبىرى. ايالاپ, قولپاشتاپ, كوتەرمەلەپ وتىرىپ شىرقاتسا ءبىر مۇدىرمەي, جەلپىنە سىلتەيتىن سەرگەك سەزىمدى ءدۇلدۇل. باياعى سەرىلەردىڭ كوزى دەيسىڭ, ءسۇيسىنىپ. «بالقاديشا» ءانىن ءدال وسى وسپانداي تامىلجىتقان ءانشىنى ەستىگەم جوق. تەك ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ءۇنى عانا ۇقسايتىن سەكىلدى. وسپان سول جولى تالاي ەستىپ جۇرگەن بالقاديشا حيكاياسىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن كوپ قۇپياسىن اشتى. انىق, ءدال, ورەلى اڭگىمەنى وسى كىسىدەن الدىم. ەندى الگى مونتاي اۋىلىنداعى شىلدەحانا جايىن ايتايىن:
زەرەندىنىڭ ەتەگى. اۋىل شەتىندەگى وقشاۋ تىگىلگەن ءتورت-بەس ساۋلەتتى ءۇيدىڭ ماڭىنداعى كوڭىلدى شۋدى بەتكە العان اقان سەرى ۇلى ىبان ەكەۋى التىباقان تەپكەن جاستاردى جاناي ءوتىپ, ەڭ ۇلكەن اقبوز ءۇيدىڭ الدىنا كەپ اتتان تۇسەدى. سول ەلەۋسىز قالپى قىزويناق دۋىلداعان ۇيگە كىرەدى. بىراق ەشكىم تانىمايدى. سەرى دە, وتىرعان قىز-جىگىتتەر دە وسىلاي داعدارىپ قالعاندا بۇلاردىڭ قاسىنا شىلدەحانانى باسقارىپ جۇرگەن مالىك, عابباس, توكەن ەسىمدى جىگىت اعالارى قوناقتى كەزدەيسوق كورىپ قالىپ: – «وۋ, بۇل نە تۇرىس؟ بۇل كىسى – اقان سەرى عوي! اقان سەرى!» – دەپ, انشىگە سالەم بەرەدى. سويتەدى دە: «جاقسى كەلدىڭىز اعا! بالقاديشا دەگەن قارىنداسىمىزدىڭ ۇزاتۋ تويى ەدى. قوناق بولىڭىز», – دەيدى جىك-جاپار بولىپ.
ءسوز ىڭعايىنا قاراعاندا ىبىرايدىڭ بايبىشەسى جىقىش ءبىراز جىل ناۋقاستانىپ, بالقاديشا شەشەسىنىڭ سول جاعدايىنا قارايلاپ وتىرىپتى. سودان, ءبىر كۇندەرى شەشەسى دۇنيەدەن قايتادى. جىلى بەرىلەدى. بۇل پارىز وتەلگەن سوڭ بالقاديشانى ءوزىنىڭ اتاستىرعان جەرىنە ۇزاتۋعا ازىرلىك جاساپ جاتقان كەزى ەدى, بۇل.
ىبىراي اقساقال اقان سەرىنىڭ كەلگەنىن جوعارىداعى ءۇش جىگىتتەن ەستىپ, ءمان-جايدى بىلگەن سوڭ: «وي, قۇداي-اي, اقان سەرىدەي جىگىت ءپىرىن تانىمادى دەگەن نە سۇمدىق؟ مىنا پارىقسىز جۇرت نە بوپ بارادى, تۇگە؟ وي, سەرىم-اي! وي, اقانىم-اي! بار بولشى! ءجۇرشى وسىلاي, قاراڭعى دۇنيەنى جارىق قىپ! شىرقاشى, كەي مارعاۋدى ۇيقىسىنان وياتىپ! بارا عوي جانىم, بالقاديشا, اقان اعاڭنىڭ قاسىنا! – دەيدى, جانى قالماي.
بالقاديشا دا اكەسىنىڭ سوزىنە ەلەڭ ەتىپ, ۇشىپ تۇرەگەلەدى. سويتەدى دە, ەكى جاعىندا سىلقىلداعان ەكى جەڭگەسى – ۇمسىن مەن ءدىلدا بار, ءوزىن وبەكتەگەن مالىك, عابباس, ءتوكەن بار, ءبارى اقان سەرى وتىرعان ون ەكى قانات اقبوز ۇيگە كەلىپ كىرەدى. قالعىپ-ءمۇلگىپ, تومەن تۇعجيعان جابىرقاۋ انشىگە يىلە سالەم بەرىپ, وڭ جاعىنان ورىن الادى. ءجىگىتتەر ەلپەكتەپ, بالقاديشانى تانىستىرادى.
بالقاديشا! البەتتە, اقان سەرى بالقاديشانى بىلەدى. بىلگەندە قانداي! كوز الدىندا قىردىڭ قىزىل گ ۇلىندەي قۇلپىرىپ وسكەن بالقاديشا! بۇگىندە ول وسى وڭىردە: «ماڭدايىندا جانىپ تۇرعان شىراعى بار!» دەيتىن ايتۋلى سۇلۋلاردىڭ ىشىندە جۇلدىزى بيىك پەرىشتە! جالت-جۇلت ەتكەن گاۋھاردىڭ ءوزى! اقان سەرى اۋزىمەن قۇس تىستەپ, اسپانداپ, اسىپ-تاسىپ جۇرگەندە, بۇل ەلدى تالاي رەت دۋمانعا بولەپ ەدى. ىبىرايداي ەل قۇتىنىڭ ۇيىندە دە بولعانى ەسىندە. بالقاديشا دا ەسىندە.
سول بالقاديشا! تولىقسىعان كەربەز ارۋ. جارقىلداعان جانارىندا كۇللى دۇنيە جايناپ تۇر. ءا, دۇنيە... اقان سەرىنىڭ كوز الدىنان ءبىر دۋلى ءومىر زۋ ەتىپ وتە شىعادى. ءبارى دە ءوڭ مەن ءتۇس. «ءوسىپتى. بويجەتىپتى». ول ىشتەي مەيىرلەنە تامىلجىپ: «ىبەكەمنىڭ بالقاديشاسى!» دەيدى, ۇزدىگە قيىلىپ. تامىر-تامىرى ءيىپ, نۇرى ازايعان تۇڭعيىق كوزى جاقۇتتاي جارقىراپ, شاپاق شاشادى. ىبانى ءۇنسىز جاۋدىرەپ, اكەسىنە ك ۇلىمسىرەي قاراپ, دورباسىنان الىپ, دومبىراسىن ۇسىنادى. اقان سەرى پەرنەگە ساۋساعى تيگەن ساتتە, كەۋدەسىن شالقاق كوتەرىپ, پاڭ كوكىرەكپەن قيىرعا سارىلا كوز سالىپ:
شىرماۋىق شىعارىندا باس تارتادى,
ءبىزدىڭ ەل ەرتە جايلاپ, كەش قايتادى.
جايلاۋداي قۇلازيدى ءبىزدىڭ كوڭىل,
جانىمدى ۇعار جان جوق, جاس قارتايدى! – دەپ, تولعاۋلى ۇنمەن جۇرەك سىزداتىپ:
احاۋ, دۇنيە جالعان,
بىتەر مە, ارمان!
قۋ تىرلىك شىرماۋىقتاي شىرماپ العان!
– دەگەن ءسوزدى قۇسالى كوكىرەكتىڭ ۋھىلەگەن لەبىمەن ءبىلدىرىپ, ءسال جىميىپ, الدەنەنى ەسىنە تۇسىرگەندەي:
ۇيرەكتىڭ اتقىزبايدى قاسقالداعى,
شەبەردىڭ بىلقىلدايدى باس بارماعى.
بۇل كۇندە اعاڭ بولدىم ءتور الدىندا,
ءبىر كەزدە اقان ەدىم اسپانداعى! – دەپ ماساتتانعان جاننىڭ كەيپىنە تۇسەدى. سودان سوڭ قوڭىر ۇنمەن بالبىراعان دومبىرانى ورشەلەنە قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ:
دۇنيە-اي, قىزىل-جاسىل كىمدى الدادىڭ؟
سەن بەرگەن ريزىقتان قۇر قالمادىم.
داۋرەندى مەندەي سۇرگەن كىم بار ەكەن؟
سوندا دا قىزىعىڭا ءبىر قانبادىم!
احاۋ, دۇنيە جالعان,
بىتەر مە, ارمان!
قۋ تىرلىك شىرماۋىقتاي شىرماپ العان! – دەپ, شەر تولى كوكىرەكتى بوساتا اھىلاعان سايىن ءۇنى تىم الىسقا ۇزاي بەرەدى.
وسى كەزدە سىرتتا وشارىلعان توپ ءبىرىن-ءبىرى كيمەلەپ, ۇيگە لاپ بەرىپ, جاپىرلاسا كەپ جايعاسادى. اقان سەرى ءبارى-بارىنە باس يزەي امانداسىپ, سىنىق مىنەزبەن سىپايى ىزەت بىلدىرەدى. ويىن باستاۋشى جىگىتتەر جيىنعا دۋىلداتا جەل بەرىپ, اقان سەرىنى ارداقتاپ, زەرەندىنىڭ كەرىلگەن كەربەز القابىن انمەن تولقىتادى. سول سۇلۋ ءۇننىڭ ءبىرى – وڭ جاعىندا اق ماڭدايى شاڭىراقتان جارقىراعان التىن ايعا شاعىلىسىپ, اندەي مولدىرەپ وتىرعان بالقاديشانىڭ ءۇنى ەدى!
جازدىڭ قارعا ادىمىنداي قىسقا تاڭىندا قانشاما ءان شارىقتادى. اقان سەرىنىڭ جاي ءسوزىنىڭ ءوزى شىرىن اۋەزدەي شەرتىلدى. ءوزىن قولپاشتاعان جاستار – ءبىر توبە دە, بالقاديشا – ءبىر ءبىر توبە! اقان سەرىنى بالقاديشانىڭ نازدى قىلىعى, جانىن جادىراتقان جۇپار لەبى, ءتىل بايلاپ ۇمسىندىرعان سۇلۋ كوركى شالقىتتى. بالقاديشا جانىندا وتىر, بىراق, ول سونداي الىس. عارىشتاعى جۇلدىزداي اربايدى. اقان سەرى قۇمارلىق وتىنا كۇيىپ, ىشتەي ۋھىلەيدى.
ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە اقان سەرى سول ماڭداعى اۋىلداردى انمەن سۋسىنداتىپ, جىلاندى جاعىنا بارعانىندا بالقاديشانىڭ ۇزاتىلعانىن ەستيدى. ءبىر قوڭىر كەشتە ءانشى گۋلەگەن جۇرتتىڭ سوزىنەن جىراقتاپ, قولىندا دومبىراسى... جىلاندىنىڭ قۇز-جارتاسىنىڭ ىعىندا كوزى ىپ-ىستىق جاسقا تولىپ, ءار پەرنەنى ءۇزىپ-شالىپ:
قىزى ەدىڭ ىبەكەڭنىڭ بالقاديشا,
وزەندى ورلەي بىتكەن, شىركىن-اي,
تال قاديشا!
سەكسەن قىز سەرۋەنگە شىققان كەزدە,
ىشىندە قارا باسىڭ, پا, شىركىن,
حان قاديشا!
دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا,
بۇرالعان بەلىڭ نازىك, شىركىن-اي,
تال قاديشا!
ءبىر ەمەس, ەكى جەڭگەڭ كەلىپ وتىر,
رۇقسات بىزدەن سىزگە, امال نە,
بار قاديشا!
دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا,
بولارسىڭ ءبىزدىڭ سوزگە, دۇنيە-اي,
زار قاديشا!
بۇلاڭداپ اساۋ تايداي جۇرگەن باسىڭ,
بولارسىڭ قانداي جانعا, دۇنيە-اي,
جار, قاديشا!
باسىنان جىلاندىنىڭ قۇلاعانىم,
كەكىلىن كەر بەستىنىڭ شىركىن-اي,
سىلاعانىم,
«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى, شىركىن-اي,
جىلاعانىم!
– دەگەن ىڭكار جۇرەك ءلۇپىلى «بالقاديشا» ءانى بوپ وزەك جارادى.
اقان سەرىگە ءۇمىت شىراعىنداي كورىنگەن بالقاديشا تاڭ شولپانى سەكىلدى الىستاي بەرەدى… الىستاي بەرەدى. ول ەندى بولىمسىز دامەمەن ەمىرەنە ۇمسىنعان كوڭىلدىڭ وكىنىشتى كوكسەۋى بوپ, كوز تالدىرا بۇلدىرايدى. التى قىردان اسىپ, ءۇنسىز تىنعان ءبىر ارماندى ءان. كۇنى كەشە عانا جامالعا دا ءوستىپ قۇلاي بەرىلىپ, الدى-ارتىن ويلاتپاي الداپ سوققان اڭعال جۇرەگىنىڭ مازاعىنا قالىپ ەدى. ەندى, مىنە, تاعى دا:
«كەتتى» دەپ بالقاديشا ەستىگەندە,
قۇشاقتاپ قۇز-جارتاستى, شىركىن-اي,
جىلاعانىم,
– دەپ, ادام تۇگىل, ءبارى-بارىنە جارىق دۇنيەنىڭ ءوزىن تاڭعالدىرىپ, ەسسىز ماحابباتتىڭ زارىن تارتادى…
...جانايدار بالقاديشا حيكاياسىن اسپاي-ساسپاي وسىلايشا ايان ەتتى. ماعان ويلانا قاراپ: «ءسىز دە زەرتتەپ ءجۇرسىز عوي, مەن بىلەتىن سىر – وسى», دەدى. قوڭىر كوزىندە «بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن ساۋال تۇنىپ.
مەن: «بالقاديشا اڭگىمەسىنىڭ اينىمايتىن وزەگى – وسى! ءبارى راس. قاز-قالپىندا ايتىلدى. داپتەرىمە تۇسكەن ءسوزدىڭ نوبايى وسىعان ۇيلەسەدى. راحمەت, جانايدار... قادىرلى جاكە! – دەدىم.
زەرەندىگە بەت العان ۇزىن جولدىڭ ۇستىندە وسىنىڭ ءبار-ءبارى كوك جۇزىندە ماڭىپ بارا جاتقان اقشا بۇلتتار سەكىلدى كوز الدىمنان وتە بەردى... وتە بەردى.
* * *
الىستان مۇنارتىپ زەرەندى دە كورىنە باستادى.
تۇيدەك-تۇيدەك بوپ, ويناقتاپ شىعا كەلگەن قارا بۇلت اۋىق-اۋىق كوكتىڭ نۇرىن سەۋىپ وتەدى. كوز ۇشىندا كوگەرىپ قوشقارباي تاۋى جاتىر. وڭ جاعىمىزدا كەڭوتكەل اۋىلى ساعىمداي بۇلدىرايدى. توڭىرەككە ويلانا قاراپ, كەلە جاتقاندا جاناتاي: «اعا, ءانى زابروۆكا, – دەدى. – وسى اۋىلدا ءسىز ەكەۋىمىز اڭگىمەسىن كوپ تىڭداعان ەسكەندىر يتجانوۆ اقساقال قايتىس بولعان.
– ا؟ – دەدىم, وقىس سوزگە ەلەڭ ەتىپ.
– ە, ەستىمەگەن ەكەنسىز عوي, سولاي بولدى, جازمىشتىڭ ءىسى.
زابروۆكاعا بۇرىلىپ, ەسكەندىر اقساقالدىڭ ۇيىنە كەپ, توقتادىق. قاديشا اپا ەسىك الدىندا وتىر ەكەن, ءبىزدى تانىپ, ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلدى. ۇلى, كەلىنى, بالا-شاعاسى شۇپىرلەپ قۋانا قارسى الدى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, كوڭىل ايتتىق.
ءبىز ءجۇرىسىمىزدىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىردىك. قاديشا اپا كوزى جاساۋراپ: «بالقاديشانىڭ قىزدارىن ىزدەپ شىققان ەكەنسىڭدەر, – دەدى. – انا جىلى قاسىڭدا وسى جاناتاي بار, ەكەۋىڭ كەلىپ ءبىزدىڭ وتاعاسىمەن اڭگىمەلەسىپ جۇرگەندە تالاي رەت ايتۋعا وقتالدىم... مەن سول بالقاديشانىڭ تۋعان ءسىڭلىسىمىن, شىراعىم.
زاماتتا وتكەن كۇندەر كورىنىسى كوز الدىما تۇرا قالدى. «مەن ءبىر كەزدە جارىقتىق ۇكىلى ىبىرايدىڭ قوينىنا جاتقان بالا ەدىم عوي», – دەپ اعىلا سويلەگەن ەسكەندىر اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن جاناتاي ەكەۋمىز ماگنيتوفونعا جازىپ وتىرعاندا وسى ءبىر جىلى ءجۇزدى بايبىشە ءار ءسوزدى باس يزەي قوشتاپ, تامىلجىپ, ءۇنسىز تىڭداي بەرەتىن-ءدى. سوزگە ارالاسپايتىن. قاراڭىز ەندى: «بالقاديشانىڭ ءسىڭلىسىمىن», دەيدى. جۇرەگىم ءلۇپ ەتە ءتۇستى.
قاديشا اپانى سويلەتكىم كەلدى. ول دامەم دە ۇيلەسە كەتتى. اپامىزدىڭ ءجۇزىنەن مەيىر توگىلىپ, «وسى ءسوزدى ابدەن ساقتاپ ءجۇر ەدىم», دەگەندەي ءوز-وزىنەن شەشىلىپ, سىر تيەگىن اعىتتى: «اكەمىز ىبىراي ءۇش ايەل العان كىسى. باعزى بىرەۋلەر سياقتى باق-داۋلەتتىڭ بۋىمەن ۇيلەنبەگەن, وعان جازمىشتىڭ ءىسى سەبەپ بولعان. ۇلكەن شەشەمىز جىقىشتان – بالقاديشا... مەنەن كوپ ۇلكەن. مەن 1906 جىلى تۋدىم. جىقىش دۇنيە سالعاننان كەيىن اكەمىز بالجان دەگەن شەشەمىزدى الىپتى. ول ايىمبەت اۋىلىنىڭ قىزى. بۇل كىسى ەكى قۇرساق كوتەرىپ, بىراق, ولار تىم ەرتە شەتىنەپتى. مەنىڭ شەشەم – التىن, ءتىنىباي قاجىنىڭ قىزى. بۇگىندە سول شەشەمىزدەن كۇلجاميلا ەكەۋمىز بارمىز. كۇلجاميلا مالىك عابدۋللين اتىنداعى سوۆحوزدا تۇرادى. مىنا قوشقارباي تاۋىن ەتەكتەپ, شامالى جەر جۇرسەڭدەر كەڭوتكەل اۋىلى بار. بالقاديشانىڭ ۇلكەن قىزى كۇليا سول اۋىلدا. زەرەندىنىڭ ار جاعىندا ايدابول اۋىلىنا ءتيىپ-اق تۇر, «ساندىقتاۋ» سوۆحوزى. بالقاديشانىڭ كىشى قىزى ناعيما سوندا. ەكەۋى دە ءۇيلى-باراندى, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى توقتاسقان جاندار. كۇيەۋلەرى ءوزىمىز تۇرعىلاس قاريالار.
بالقاديشا حاقىندا ەل ءسوزى – ءجون ءسوز. «بالقاديشا» ءانى... ونداي ءان... ە, ونى اقان سەرىدەي ادامنىڭ اسىلى شىعارسا, ول تەگىن بولا ما؟ ادامنىڭ جۇرەگى بوستان-بوسقا ەلجىرەي مە, ءسويتىپ؟ بالقاديشا اپامىز اقان سەرىنىڭ اندەرىن بىزگە جىبەكتەي سىزىلىپ وتىرىپ ايتقاندا ءجۇزى گۇل-گۇل جانىپ, ءبىر شۋاقتى سەزىمگە بەرىلىپ, مولدىرەي قالاتىن-دى. داۋىسى دا سونداي سىرلى ەدى. كوپ جەلپىنە بەرمەيتىن-ءدى. كەز كەلگەن جانعا ونشا اشىلىپ, سىر ايتپايتىن-دى. ال, كوركى, سۇلۋلىعى... ولە-ولگەنشە سول اجارى جان بىتكەندى تاڭعالدىرۋمەن ءوتتى.
ءۇي يەسى قاديشا اپانىڭ اڭگىمەسى جانايدار مۋسين شەرتكەن سىرمەن قابىسىپ, شاي ۇستىندە دە جالعاسا بەردى. بىزگە بەلگىلى, بەلگىسىز جايلاردىڭ بارىنە ول دايەكتى سوزدەر ساۋلەسىن ءتۇسىردى. كەيبىر ءدۇدامال سىرلاردىڭ بەتى اشىلدى. انىقتالدى.
قاديشا اپامەن قوشتاسىپ, جولعا شىقتىق. ەندى ات باسىن تىرەيتىن جەرىمىز – كەڭوتكەل!
ءبىز جول ۇستىندە بالقاديشا اۋلەتى جايىندا قيلى-قيلى اڭگىمەلەردى تاعى دا ەسكە الىپ, قوشقارباي تاۋىن جەبەلەپ كەپ, جالپاق سازدىڭ ورتاسىندا وتىرعان اۋىلعا دا جەتتىك. توقتاعان ءۇيىمىز – بالقاديشانىڭ ۇلكەن قىزى كۇليانىڭ ءۇيى.
كۇليا ورتا بويلى, نازىك, اققۇبا, پىستە مۇرىن, كىسىگە تىك قارايتىن كوزى وتكىر جان ەكەن. بىراق, سونداي مەيىرىمدى. «قاراعىم... شىراعىم», دەپ ايالاپ سويلەيدى. ءۇنى دە بيازى. تۇڭعىشى تۋمىرزا قايتىس بوپ, سونىڭ قايعىسى ءبىراز قاجىتىپ تاستاپتى. ۋھىلەپ, ءار ءسوزىن ءۇزىپ-ءۇزىپ ايتتى.
مۇڭ شەككەن انانى جۇباتا سويلەپ وتىرعانىمىزدا, سىرتتان وسى ءۇيدىڭ وتاعاسىسى ءالىمجان اقساقال كەلدى. قاۋقىلداعان, كەڭقولتىق, اقكوڭىل جان ەكەن, ەش توسىرقاعان جوق, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, بىردەن شۇيىركەلەسە كەتتى. كۇلياعا كوزىنىڭ قيىعىن سالىپ: «تاعدىرعا ايلا جوق. جىلاپ باقتىق. كوز جاسىڭدى تىي, كۇليا, بەكىنگەنىمىز ءجون. سابىر... سابىر دەگەننەن باسقا نە لاج بار؟ الماتىدان ات سابىلتىپ كەلىپ وتىرعان قوناقتاردىڭ جايىن قىلايىق», – دەپ بىزبەن ەتەنە جان سەكىلدى باۋراي سويلەپ, «بالقاديشا» ءانىن زەرتتەپ جۇرگەن جاي-جاپسارىمىزدى ءبىلدى.
ءالىمجان اقساقال «بالقاديشا» ءانىنىڭ وقيعاسىن ەش ىركىلمەي, ايتا جونەلدى. ءسوزى سونداي جۇيەلى. باعزى بىرەۋلەر سياقتى قوسپاي سويلەيدى ەكەن. ءبىز زەردەلەگەن جايدىڭ ءبارى-ءبارىن شەگەلەپ, بەكىتە ءتۇستى. بالقاديشا اۋلەتىن دە ءجون-جونىمەن تاراتتى.
– ءبىز قاراۋىل ىشىندە دۇيسەن سەرىنىڭ تۇقىمىمىز. بۇل اتامىزدىڭ اڭىزى دا ەل ىشىندە سەل-سەل اڭگىمە. ول ءبىرجان سالدان ارىرەك ادام.
كەشەگى قىرعىن سوعىستا ءتاڭىر ءيىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالدىم. مىنا كۇليا اپالارىڭ وتىزعا ەندى عانا ىلىگىپ, جايناعان دەر شاعىندا جەسىرلىك حالگە ءتۇسىپتى. ەلمەن قاۋىشىپ, قۋانىشىمىزدا شەك جوق, ءبىراز شايقاقتاپ جۇردىك. بويىمىزدا جاستىق جالىن بار, قىرمىزى گۇلدەي قۇلپىرعان قىزدارعا قىرىندايمىز. بىراق سولاردىڭ ىشىندە كۇلياعا كوزىم تۇسە بەردى. كەلە-كەلە مەنى ابدەن باۋراپ, ەشقايدا تىرپ ەتكىزبەدى. تال شىبىقتاي ءيىلىپ, بىلقىلداعان سۇلۋ كەلىنشەك. «بالقاديشانىڭ قىزى عوي, شىركىن!» دەگىزگەن پاك ارۋ. شەشەسىن كور دە قىزىن ال!
كوركى جان قىزىعارلىق سۇيكىمدى بولسا, اقىل-پاراساتى دا بويىنا بەك جاراسىپتى. مەندە ەشقانداي ءدۇدامال وي بولعان جوق. اقىرى ءبىر ءتاڭىر يگەن كۇنى بالقاديشا انامىزدىڭ اق باتاسىمەن كۇليا ەكەۋمىز وتاۋ قۇردىق. ءسويتىپ, ءومىردىڭ ۇلى كوشىنە ىلەسىپ جۇرە بەردىك. اۋىلداعى ۇلكەن كىسىلەر قۋانىپ, بىزگە تىلەكتەستىكتەرىن ءبىلدىردى.
سوزگە ىلكىمدى ءالىمجان اقساقال لىپ تۇرەگەلىپ بارىپ, تورگى ۇيدەن ءبىراز سۋرەتتەر اكەلىپ, الدىمىزعا جايىپ سالدى. قاراي باستادىق كۇليانىڭ وتىزداعى كەزى... كوزىندە نۇر ويناپ, نازدى قىلىق تانىتىپ, ەركەلەپ تۇر.
– وسى سۋرەتىن ۇلكەن كىسىلەرىمىز: «بالقاديشانىڭ ءدال ءوزى عوي, ءدال ءوزى!» دەپ قىزىعاتىن ەدى. ال, بالقاديشانىڭ ءوز سۋرەتىن كورگىلەرىڭ كەلە مە, شىراقتار؟ – دەدى, ءالىمجان اقساقال, ءبىزدى وقىس تاڭىرقاتىپ.
– ا, بار ما سىزدە؟ – دەدىم مەن, الدىمداعى كوپ سۋرەتتەردى ساسقالاقتاي ارالاستىرىپ.
ءالىمجان اقساقال ويلانا بوگەلىپ: «ءدال وسى كۇندەرى اۋىلعا الماتىدا تۇراتىن كارىپحان دەيتىن قادىرلى ازاماتىمىز زايىبىمەن دەمالىسقا كەلىپ جاتىر. بالقاديشانىڭ سۋرەتىنىڭ ءبىرى سوندا. ال, تاعى ءبىر سۋرەتى مىنا ىرگەلەس ايدابول اۋىلىندا راحيا دەگەن كەلىنىمىزدە بولۋعا ءتيىس, – دەدى.
شاي ۇستىندە دە بالقاديشا جونىندە كوپ-كوپ توسىن اڭگىمە ورتاعا سالىندى. مەن بالقاديشانىڭ سۋرەتىن كورۋگە اسىقتىم. وسى كوڭىل-ءدىتىمدى سەزگەندەي ءالىمجان اقساقال «ەندىگى ءسوزدى سول كارىپحانمەن جالعاستىرايىق. بارايىق وعان. ونىڭ توقتاعان ءۇيى اۋىلدىڭ شەتىندە, – دەپ, تۇرەگەلە بەردى.
ءبىز سىرتقا شىقتىق. كۇليا اپاي كوزى جاۋدىراپ, باس يزەي قوشتاستى...
كارىپحانمەن جۇزدەسكەندە ءبىر-ءبىرىمىزدى تانيتىن بوپ شىقتىق. جاناتايدى بۇرىننان بىلەدى ەكەن. ءجون سۇراسىپ-بىلىسكەن سوڭ, الدىمىزعا قىمىز كەلدى. اڭگىمە ءوز-وزىنەن قيسىن تاۋىپ, اقان سەرىگە ويىستى. كارىپحان ءبىراز بەيمالىم سىرلاردى قوزعادى. اقان سەرىنى بىلەدى ەكەنبىز, بىلمەيدى ەكەنبىز. جۇيەلى سوزگە سۇتتەي ۇيىعان ءالىمجان اقساقال: «كارىپحان, ۇمىتپاسام, انا ءبىر جىلى سەن بالقاديشانىڭ سۋرەتىن العان سياقتى ەدىڭ», – دەدى.
– ءيا, الەكە, العام, – دەپ كارىپحان دا قوشتاي كەتتى.
– مىنا ەكى ازاماتتىڭ جولى بولدى, وندا, – دەدى. ءالىمجان اقساقال ءبىر جوعى تابىلعانداي ەلپىلدەپ.
– بالقاديشانىڭ سۋرەتى مەندە. الماتىعا بارايىق, ول سۋرەتتى بەرەمىن, ساعان, – دەدى, كارىپحان, ماعان ك ۇلىمسىرەي قاراپ.
ءباتۋا وسىلاي بولدى.
* * *
ەرتەڭىندە ءبىز ايدابول اۋىلىنا كەلدىك.
بۇل جەردە بالقاديشانىڭ كەلىنى راحيامەن اڭگىمە كوڭىلسىز باستالدى. راحيا جايىندا ءالىمجان اقساقالدان ءبىراز جايدى ۇققام-دى. كوپ بالالى, مەحناتى مول شارشاۋلى جان ەكەن. تۇرمىس-تاۋقىمەتى قاجىتقان. قامشىداي قاتقان قاراتورى جۇدەۋ ايەل ادامعا مۇڭلى كوزبەن قارايدى. ءبىزدىڭ كەلگەن ماقساتىمىزدى ءتۇسىندى دە ءوز جايىن جايلاپ ايتا باستادى: «مەن بالقاديشانىڭ جولى بولماي جۇرگەن ءبىر باقىتسىز نەمەرەسىمەن ءۇش جىلداي وتاستىم. بۇرىنعى جولداسىم دۇنيە سالعان-دى. شۇپىرلەگەن بالا-شاعاعا باس يە بولۋ جالعىز ادامعا وڭاي ەمەس. امال نە, سول بەيباقپەن ءومىردىڭ الدامشى سوقپاعىنا ءتۇستىم دە كەتتىم. جان باعۋ قيىن. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەدى. انا سورلى اراقتان ازدى. اقىلىنا كەلىپ, جوندەلە الماي قويدى. ءسويتىپ, ءبىر ماسىلدىڭ كورەشەگىن كوردىم. اقىرى ءدام-تۇزىمىز جاراسپادى. اجىراسىپ تىندىق.
ءبىز ءۇش جىل بىرگە تۇرعاندا ول جازعان دەنى ساۋ وتىرعاندا ءوز تۋىستارىنىڭ سۋرەتتەرىن ماقتانا كورسەتۋشى ەدى. بىراق سولاردىڭ ىشىنەن بالقاديشانىڭ سۋرەتىن كورە المادىم. ونداي بەينە قولعا تۇسسە, قانى! بالقاديشاداي اسىل انانىڭ بەينەسىن بويتۇمارداي قاستەرلەپ وتەر ەدىم. ول سۋرەت مەندە جوق. مىنا يەك استىندا «ساندىقتاۋ» سوۆحوزى... بالقاشين اۋدانىنا قارايدى. سول جەردە بالقاديشانىڭ كىشى قىزى ناعيما وتىر. مەن ەردەن كەتسەم دە, ەلدەن كەتكەم جوق, ناعيمامەن ءجيى ارالاسامىز. بالكىم, سىزدەر ىزدەگەن سۋرەت ناعيمادا بولار. ماقۇل كورسەڭىزدەر, سول اۋىلعا بارايىق, بۇگىن قولىم بوس...
راقيانىڭ ىزەتىنە ريزا بوپ, قۋانا كەلىستىك.
دالا جاۋىنداتىپ تۇر. كۇن كۇركىرەپ, توگىپ-توگىپ جىبەرەدى. ىلە اسپاننىڭ ءبىر شەتى جارقىراپ, اشىلا قالىپ, كوك, سارى, قىزىل تۇسپەن نۇر تاراتىپ, كەمپىرقوساق تارتىلادى. ەكى كوزىم جاۋىن شايىپ, جايناعان دۇنيەدە, ال, كوڭىلىم ءالى دە الاڭ. «بالقاديشانىڭ ناعيماسى... ول قانداي جان ەكەن؟ اپامىزدىڭ سۋرەتى سول كىسىدە بولسا عوي, شىركىن!» دەيمىن ءۇمىتتى ويعا بەرىلىپ.
ءوستىپ وتىرىپ ءبىز تاستارى بەينە ءبىر قولمەن تەكشەلەپ قالاعانداي, ورمانى سىڭىسىعان تاۋلى وڭىرگە ەنە بەردىك.
– اناۋ ەتەكتەگى وزەننىڭ ەكى جاعاسىنداعى ۇلكەن سەلو – سوۆحوز ورتالىعى. ال, ساندىقتاۋ تاۋى وسى جەردەن ون ەكى شاقىرىمداي... ءانى مۇنارتىپ تۇر. تۇتاسقان ورمان, – دەدى, راحيا, ءسال جىميىپ. – ە, ايتتىم با, ايتپادىم با, ناعيمانىڭ وتاعاسىسى نۇرقوجا اتا مىنەزى اۋىر كىسى, ال, ءبىر شەشىلسە, اعىلىپ الا جونەلەدى. توقتاتۋ قيىن.
باتپاقتى جولدا اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ وتىرىپ, اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىندە ناعيمانىڭ ۇيىنە كەپ, توقتادىق.
ەسىك الدىندا نۇرقوجا اقساقال ناعيما ەكەۋى جىلى جۇزبەن قارسى الدى. سالەمدەستىك. تانىستىق. ۇيگە كىردىك. جايلاپ اڭگىمە دە باستالدى.
ناعيما... بۇل كىسىگە مەن ويلانا قاراۋمەن بولدىم. زيپا بويى جىپ-جيناقى. سىپا. تالدىرماش. سابىرلى. ۇياڭ. رەڭى اققۇبا. ماڭدايدان تىك تۇسكەن پىستە مۇرىنىنىڭ سول جاق ۇشىندا قاراقاتتاي مەڭى بار. شاراسى كەڭ كوزىنىڭ اينالاسىن ءاجىم سىزىعى تورلاي باستاپتى. سۇراعىمىزعا قىسقا عانا جاۋاپ بەرىپ, اڭگىمەگە ەركىندەپ ەنە الماي, ءۇنسىز قالا بەردى.
سوزگە وتاعاسى نۇرقوجا اقساقال ارالاستى: «ەنەمىز بالقاديشا دا سابىرلى ەدى. بىراق ول كىسىدە ادامعا شىراي تاراتاتىن جىلىلىق بولاتىن-دى. ءوزى دە, ءسوزى دە كوركەم ەدى. ءار سوزىنەن عيبرات لەبى ەسەتىن-ءدى. مىنا ناعيمانى سويلەتۋ ءۇشىن كوڭىل كىلتىن تابۋ كەرەك. ال, كەلبەتىن... اسىرەسە, وتىز بەس جاستاعى سۋرەتىن بالقاديشا دەي بەرىڭىز».
ناعيما شالىنا قاراپ, مىرس ەتتى. نۇرقوجا اقساقال دا جىميىپ: «ءدال وسى كۇلكىسى... بالقاديشانىڭ كۇلكىسى! مەنى وسى كۇلكىمەن ارباپ ءتۇسىردى عوي, بۇل ناعيما», – دەدى ءوز سوزىنە ءوزى جەلپىنىپ.
ناعيمانىڭ كۇلكىسىنەن پاكتىگى, ءبىر كەزدەگى ەركە-نازعا تولى بال قىلىعى, ىزەتتىلىگى سەزىلدى. قۇرالايدىڭ كوزىندەي جاۋتاڭداعان جانارىنان كوز تايدىرۋ مۇمكىن ەمەس. تازالىق پەن ىڭكارلىك سەزىم تۇنعان, تىلسىم كوزقاراس.
توردە كوپ سۋرەتتەر ءىلۋلى تۇر. «وسىنىڭ ىشىندە بالقاديشا جوق پا, ەكەن؟»دەيمىن, جالتاقتاي قاراپ.
مۇنى سەزگەن جاناتاي: «ءسىز كۇليا اپايدان نەشە جاس كىشىسىز؟» – دەدى.
– مۇشەل جاس. كۇليا اپايمەن ارامىزدا گۇلسىن دەگەن قىز بار ەدى, قايتىس بولدى.
– مىنا ءبىر سۋرەتىڭىز قاي شاماداعى كەزىڭىز؟ – دەپ جاناتاي كوپ سۋرەتتىڭ ىشىنەن بىرەۋىن كورسەتتى.
– وتىز بەستەگى كەزىم.
ەكى كوزى جاۋدىراپ, اق بەتىندە ءبىر ءمىن جوق, قاسى قياقتانىپ, تۋعان ايداي كەرىلىپ, وزىنە ەرىكسىز قاراتادى. ءبىر سۇيكىمدى پاك بەينە. نۇرقوجا اقساقال ويلانا سويلەدى: «وسى سۋرەت... بالقاديشانىڭ تولىسىپ, كەلىنشەك بولعان كەزىنە قاتتى ۇقسايدى, دەيدى, ۇلكەن كىسىلەر. بىلەم, كوردىم بالقاديشانىڭ سۋرەتىن, بىرەۋلەردە بار دەپ ەستيمىز. وعان ءوزىمىزدىڭ دە قولىمىز جەتپەي ءجۇر.
ناعيمانىڭ بۇرىنعى جولداسى سوعىستان امان كەلىپ, كەيىن جۇرەك دەرتىنەن ءدۇنيە سالدى. جازمىشقا نە شارا... ناعيمانىڭ تالشىبىقتاي بۇرالعان كەزى. سۇراپىل سوعىستان مەنىڭ دە امان-ەسەن ورالعان ءساتىم, جار تاۋىپ, باس قۇراعىم كەلەدى. ەل ىشىندە اساۋ تايداي بۇلاڭداعان جاۋدىر كوزدەر كوپ-اق. بىراق نە قۇدىرەت بيلەدى, بىلمەيمىن, بالقاديشاداي اسىل انانىڭ قىزى بولعان سوڭ با, وسى ناعيماعا بىردەن قۇلاي بەرىلىپ, بايلاندىم دا قالدىم. ءسويتىپ, قوسىلدىق ءبىز. ۇلكەندەر: «جارايسىڭ, نۇرقوجا, ناعيماداي جارىڭنىڭ قادىرىن ءبىل. باقىتتى بولىڭدار!» دەپ قۋانا قوشتاپ, باتاسىن بەردى.
نۇرقوجا اقساقال وسى اڭگىمەدەن كەيىن: «ءا, بولدى عوي ءبارى... بارىنە كۋا ءبىزدىڭ كوز», دەگەندەي ءسال ىركىلىپ ەدى, باعانالى بەرى بۇيىعى وتىرعان ناعيما كوزى جاۋتاڭ-جاۋتاڭ ەتىپ: – انامىز بالقاديشا, اكەمىز سۇلەيمەن ەكەۋى جاراستىقتى عۇمىر كەشتى. «بالقاديشا» ءانىن ەل جىر عىپ جاتقاندا ەكەۋى ول اڭگىمەلەردى قىزىعا تىڭدايتىن-دى. مەن ەركە بولىپ ءوستىم. انامنان ءار كەز اقان سەرىنى سۇراي بەرەتىن ەدىم. سوندا انام: «ە, بالام, اقان سەرىدەي ادامنىڭ سۇلتانىن كىم سۇيمەيدى؟!» دەپ ك ۇلىمسىرەيتىن-ءدى. سول كۇلكىسىندە قانشا جىلىلىق, مەيىرىم... قۇمارلىق, ءلاززات نۇرى بار ەدى. «بالقاديشا» ءانىن ادەمى داۋىسىمەن سىزىلتا ايتقاندا ادامدى وزگەشە ءبىر قيال دۇنيەسىنە ەنگىزەتىن-ءدى. سوندا قاسىندا ۇيىپ تىڭداپ وتىرعان اكەمىز: «تاعى ءبىر ايتشى, تاعى ءبىر...» دەپ كادىمگىدەي كوتەرمەلەپ قوياتىن-دى, – دەپ, جەڭىل عانا كۇرسىندى.
ناعيمانىڭ جانارىنا جاس ءۇيىرىلدى. ءبىز بار اڭگىمەگە قانىعىپ, جۇرۋگە ىڭعايلانعاندا ناعيما ماعان ءوزىنىڭ «بالقاديشاعا ۇقسايدى» دەگەن ەكى سۋرەتىن جانە توردە ءىلۋلى تۇرعان اعاسى تورەبايدىڭ (سوعىستا قايتىس بولعان – ي.ج.) سۋرەتىن بەردى.
* * *
سول 1985 جىلعى تامىز ايىنىڭ ورتا كەزىندە كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل, ومبى ءتوڭىرەگىن ارالاپ, الماتىعا ورالدىق. مەنىڭ ەندىگى ءدىتىم – قازتاگ-تا اۋدارماشى بوپ قىزمەت ەتەتىن كارىپحان تاشەنوۆپەن جۇزدەسىپ, بالقاديشانىڭ سۋرەتىن الۋ. كارىپحان سونداي ەلگەزەك, كىشىپەيىل جان. ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ءبىر سۇحباتتى كۇندەر باستالدى. جاسىنان قاريا سوزدەرىن زەرەك كوڭىلمەن ۇعىپ ءوسىپ, ءوز ەلى – كوكشەتاۋدىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ ومىرىنەن كوكەيىنە كوپ سىردى ءتۇيىپتى. مەنى سول زەردەسى باۋراي بەردى. جۇمىسىنىڭ بەيمازا ەكەنىن ايتىپ: «ءسال سابىر ەت, مىنا ءبىر اۋدارماشىلىق ءىس مويىن بۇرعىزبايدى. ۇيدە قاعاز كوپ. سونىڭ ىشىنەن ىزدەپ تابۋىم كەرەك, بالقاديشانىڭ سۋرەتىن. ءسال شىدا», دەپ, ۇمسىندىرادى. دامەلەندىرەدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە كوپ اڭساتقان بالقاديشا بەينەسىن كوردىم, اقىرى. بالقاديشانىڭ سۋرەتى! باسىندا ءتۇبىت ءشالى. ۇستىندە شاپان. الدىندا نەمەرەسى. ەگدە تارتقان كەلبەتىنىڭ وزىندە: «بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى!» دەگىزەتىن ەرەكشە ءبىر تارتىمدىلىق قۇدىرەتى بار.
كارىپحان سارعىش تارتقان سۋرەتكە قاراپ تۇرىپ: «1939 جىلى تۇسىرىلگەن سۋرەت. قازىر بۇنى العانىما جيىرما بەس جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. مۇنى ماعان بالقاديشانىڭ جەتىباي دەگەن ۇلى حات ارقىلى جىبەرگەن-ءدى. سۋرەتكە قوسا بالقاديشانىڭ ءوزى, وتباسى جايلى اۋىل كەڭەس كىتاپشاسىنا جازىلعان رەسمي قۇجات تا بار.
بالقاديشا قويايدار اۋىلىنا كەلىن بوپ تۇسكەن. كەيىن بۇل اۋىل سابەرلى, كەنجەتاي اۋىلدارىمەن قوسىلىپ «كەڭوتكەل» كولحوزى بوپ اتاندى. سول كەزدەردە «كەڭوتكەل», «ءوندىرىس», «قويسالعان», «ەڭبەك-بىرلىك» جانە لەنين اتىنداعى كولحوزدار لەنين اۋىلدىق كەڭەسىنە قارادى.
بالقاديشا ىبىرايقىزى ماساباەۆا 1883 جىلى تۋعان. جىلى – سيىر.
بالقاديشا مەن سۇلەيمەن تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, ءبىراز پەرزەنت ءسۇيدى. سولاردىڭ ىشىندە ەسەيىپ, جەتىلگەنى – ەكى ۇل, ءۇش قىز. قىزدىڭ ۇلكەنى – كۇليا. تورەبايى – 1911 جىلى تۋعان. ودان جولدىباي, جارقىنباي دەگەن ەكى ۇل بار. تورەبايدىڭ ايەلى – دامەتاي كەڭوتكەلدە تۇرادى. گۇلسىنى 1915 جىلى تۋىپ, قوشقارباي اۋىلىنىڭ جىگىتى – سۇڭعاتتىڭ ابىكەنىنە ۇزاتىلدى, 1948 جىلى 33 جاسىندا قايتىس بولدى. ال, وسى قىسقاشا دەرەكتى بەرگەن جەتىباي ۇزاق جىل ساندىقتاۋ سوۆحوزىندا شوفەر بولىپ ىستەدى. اۆتوموبيل اپاتىنان قازاعا ۇشىرادى.
بالقاديشا 1950 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ 17-ءشى جۇلدىزىندا دۇنيە سالدى. سۇلەيمەن ەكەۋىنىڭ زيراتى – كەڭوتكەلدە.
ىبىرايدىڭ ءۇشىنشى قوسىلعان ايەلى – التىن. ول كىسى مەنىڭ اكەم تاشەننىڭ تۋعان اپاسى. بالقاديشا ءبىزدىڭ اۋلەتكە جيەن. شەشەم بالىم ارۋ اپامىزدىڭ اتىن اتامايتىن, ۇنەمى «جيەن قىز» دەيتىن, – دەپ بالقاديشانىڭ سۋرەتىن ماعان ۇسىنا بەردى.
* * *
سۇلۋلىق پەرىشتەسى دەرلىك بالقاديشانىڭ اۋلەتىمەن وسىلايشا قاۋىشىپ, وسى ءبىر عاجايىپ جاننىڭ سۋرەتىن تابۋىم – ءان زەرتتەگەن مەحناتتى دا ءلاززاتتى ءومىرىمنىڭ ەڭ ساۋلەلى, شۋاقتى ءساتى ەدى… «بالقاديشا» ءانىنىڭ بار تاريحى مىنە, وسى!
يليا جاقانوۆ.
اتىراۋ.
