20 عاسىردا حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى جىلدارىنان قاسىرەتتى جىلدارى كوپ بولدى. قىناداي قىرعان قۋعىن-سۇرگىننەن تەك قازاق ەمەس وزگە ۇلتتار دا زارداپ شەكتى. اتامەكەنىنەن الىس كەتىپ جات جەرگە قونىستانۋعا ءماجبۇر بولعان وزگە ۇلتتاردىڭ سانى بۇگىندە 130-دان اسىپ وتىر. 1930-1950 جىلدارى ون بەسكە جۋىق ەتنوستار جاپپاي قۋعىنداۋعا ۇشىرادى, ولاردىڭ ىشىندە پولياكتار, گرەكتەر, بۇلعارلار, قىرىم تاتارلارى, قابارديندىكتەر, بالقارلار, شەشەندەر, ينعۇشتار, قاراشايلىقتار, چەركەستەر, قالماقتار, نەمىستەر, كارىستەر جانە ت.ب. بولدى. ولاردىڭ ميلليوننان استامى قازاقستاننان ەكىنشى وتاندارىن تاپتى.
قازاقتاردىڭ ءوز ەلىنەن قۋىلعان ادامداردى قالاي قابىلداعانى جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن: «...قازاقتار ماجبۇرلىكپەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قانداي كەڭپەيىلدىكپەن قارسى العاندارى بارىمىزگە بەلگىلى. كوللەكتيۆتەندىرۋ مەن ۇلى جۇتتان قانسىراعان, اشتىقتا ءومىر سۇرگەن ولار, سوعان قاراماي تاعدىر تالقىسىندا قالعان ادامدارمەن سوڭعى ءبىر ءۇزىم ناندارىن ءبولىسىپ, ولارعا جىلۋ, باستارىنا باسپانا بەردى. مۇنىڭ ءبارىن ولار ەش قايتارىمسىز قادىر-قاسيەتپەن, رياسىز جاسادى. سول قيىن كەزدە كورسەتكەن كومەكتەرى ءۇشىن ولاردىڭ قازاقتارعا ايتار العىستارى شەكسىز, سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن», - دەدى قاريا.
رەپرەسسيا كەزىندە تالاي وتباسىنىڭ وتى ءوشىپ, انا جەسىر, بالا جەتىم قالدى. جامبىل وبلىسىندا 5000-نان اسا ادام قۋعىنعا ۇشىراپ, ونىڭ 845-ءى قازا تاپقان.
جامبىل وبلىسى تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى, قاراشاي-بالقار ۇلتىنىڭ وكىلى تىلەۋباەۆا سۋفيات رامازانقىزىنىڭ اتيۋىنشا, سۇم ساياساتتىڭ سالدارىنان قارشاداي كەزىندە قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان. باعىنا وراي قازاق اپانىڭ قولىنا كەلىپ, قازاقى تاربيەسىن كورىپ, قازاق جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. بۇگىندە ول 6 قىز بەن 3 ۇلدى تاربيەلەپ وتىر. جوقشىلىقتى دا, توقشىلىقتى دا كورگەن اپا سول جىلدارداعى وقيعانى ءالى ۇمىتپاعان. كىشكەنتايىنان تالماي ەڭبەك ەتىپ, ساۋات اشۋعا مۇمكىندىگى بولماعان. سونىمەن قاتار, 1944 جىلى سوعىس سالدارىنان احىسكا تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى زۋفاروۆ يبراگيم دا جانۇياسىمەن گرۋزيادان قونىس اۋدارادى.
سۇم سوعىس كەزىندە ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە ادامداردى جۇك تيەلەتىن ۆاگوندارعا سالىپ, ورال قالاسى ارقىلى ورتا ازياعا جەتكىزگەن. وزگە ۇلت دەپ ءبولىپ-جارماي, قيىن ساتتە قول ۇشىن سوزعان قازاقستاندىقتاردىڭ كومەگىن زۋفاروۆ يبراگيم اعا دا ءالى ۇمىتپاعان:
-اتا- انامنىڭ ايتۋى بويىنشا, سول كەزەڭنىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن بىلەمىن. سۇراپىل سوعىستان كوپ ادام كوز جۇمدى, ساياساتتىڭ كەسىرىنەن اتامەكەننەن ايىرىلۋعا تۋرا كەلدى. الايدا, قازاق حالقى قينالىپ وتىرسا دا, بىزگە جاردەم ەتتى, بارىمەن ءبولىستى. قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى, دەگەنمەن تاريحتى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. وسكەلەڭ ۇرپاق, بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن بىلگەنى دۇرىس», - دەپ ءوز ويىن ايتتى.
تاتۋلىق, بىرلىك جانە تۇراقتىلىق – بۇل قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى دامۋىنىڭ ماڭىزدى پرينتسيپتەرى. حالىقتى كەنەدەي قىرعان ناۋبەت جىلدار ۇرپاق ساناسىندا ماڭگى قالارى ءسوزسىز. بۇل ماڭگىلىك قۇندىلىقتار ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنىڭ سەنىمدى نەگىزى بولىپ تابىلادى.تاريحىمىزدىڭ قاسىرەتتى بەتتەرى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ارقاشان ءبىزدىڭ جادىمىزدا جانە ونى ۇمىتپاۋ ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز!
بيبىگۇل شاحزادا
