رۋحانيات • 29 مامىر، 2020

قوبدا بەتى قازاقتارى: 90 جىل بۇرىنعى فوتوسۋرەت

3429 رەت كورسەتىلدى

مىنا فوتوسۋرەت وسىدان ءدال 90 جىل بۇرىن موڭعول ەلىنىڭ باتىس شەبى قازاقتار شوعىر قونىستانعان قىزىلقايىڭ (ۇلان-قۇس) ولكەسىندە تۇسىرىلگەن ەكەن. اۆتورى بەيمالىم. سۋرەتتە بەس ايەل تۇر. جادىگەردىڭ  ارتقى فونىنا «نا پاميات تاشينكە كاسىموۆوي وت شيرەتوۆوي» دەگەن جازۋ ويمىشتالىپ، «1930 جىلى 24 جەلتوقسان» كۇنى سىيعا بەرىلگەنى تاڭبالانىپتى.  

123

جوعارىداعى جازۋدى تاپسىرلەسەك: ەستەلىك فوتونى قابىلداۋشى شيرەتوۆا دەگەنىمىز – 1930 جىلدارى كەڭەستىك بولشەۆيكتەردىڭ جولداماسىمەن موڭعول ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت اتقارۋعا قوبدا ايماعىنا كەلگەن ءتۇبى كەرەكۋلىك چەكيست كەنجەبەك قوشانوۆتىڭ ايەلى. شيرەتوۆانىڭ ۇلتى – التاي.

بۇل فوتو قالاي تابىلدى؟ بۇنى كەزدەيسوق تاپقان ادام – تۇركولوگ عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى. قارجەكەڭدى تىڭدايىق: «1992 جىلدىڭ كوكتەمى. قازاقستاننان شىعىپ، بارناۋل ارقىلى گورنو-التاي قالاسىنا كەلدىم. كۇن كەشكىردى. «التاي» قوناق ۇيىنە كەلسەم، ورىن جوق. قايتەرىمدى بىلمەي، كەزەكشى كەمپىردىڭ قاسىندا ومالىپ وتىر ەدىم، ول كىسى: «وسى كوشەمەن ەكى كۆارتال جۇرسەڭ، كولدەنەڭ ورنالاسقان بەس قابات سۇرعىلت تۇرعىن ءۇي تۇر. سونىڭ ءبىرىنشى پودەزى 4-قاباتىندا شيرەتوۆا دەگەن سارىكىدىر ايەل تۇرادى. سول كىسى بولمەسىن ارەنداعا بەرەدى. باعاسى دا قىمبات ەمەس. سوعان بارىپ تۇنەڭىز» دەدى. جاپ-جاقىن جەر ەكەن، جۇگىرىپ جەتىپ باردىم. كىرەبەرىستە ەكى ايەل اڭگىمەلەسىپ وتىر. ولاردان «شيرەتوۆا وسىندا تۇرا ما؟» دەپ سۇراپ ەدىم ولاردىڭ ءبىرى: «ونى قايتەسىز؟»  دەدى. «جولاۋشىمىن قونىپ شىقپاقشى ەدىم» دەدىم.

– شيرەتوۆا مەنمىن، - دەدى جاسى جەتپىستى ەڭسەرگەن قارتاڭ ايەل. كەلىستىك. جايعاسىپ بولعان سوڭ اڭگىمەلەسپەيمىن بە، ويتكەنى بۇل كىسى قازاقشا جاقسى بىلەدى ەكەن. جاس كەزىندە قازاقتار شوعىر قونىستانعان قوساعاش اۋدانىندا قىزمەت اتقارىپتى. مەنىڭ مونعول قازاعى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ: «سەن كەنجەبەك دەگەندى ەستىدىڭ بە؟» دەگەنى. انام مارقۇم «كەنجەبەك ايداعان جىل» دەيتىن زوبالاڭدى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن، سول ەسىمە ءتۇسىپ: ء«يا، ەستۋىم بار» دەدىم. سودان شيرەتوۆا اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى: – ول كىسى مەنىڭ تۋعان جەزدەم بولادى، – دەدى.  – اپايىما ۇيلەنگەن. ول كىسى قايتىس بولدى. نينا دەگەن جالعىز قىزى بار ەدى، ول وسىندا تۇرىپ جاتىر. جەزدەمدى 1934 جىلى موڭعوليادا تاپ جاۋلارى ءولتىرىپ كەتكەن. سۇيەگى قوبدا قالاسىنىڭ شەتىندە جەرلەنىپتى 1960-جىلى اپايىم ەكەۋمىز بارىپ كوردىك» دەپتى.

قارجەكەڭ اڭ-تاڭ. قوبدا بەتى قازاقتارى ءۇشىن اتى وشپەستەي تاريحتا قالعان كەنجەبەك رۇستەمبەكوۆيچ كوشانوۆتىڭ  بالدىزىمەن جولىعام دەگەن وي تۇسىنە دە كىرمەگەن شىعار. سونىمەن تاڭەرتەڭ تۇرىپ، شاي ءىشىپ اتتانارعا تاياعاندا ءۇي يەسى قارجەكەڭە مىنا فوتونى ۇستاتپاي ما: «بۇنداعى ادامداردىڭ ءبارى مونعوليالىق ايەلدەر. اپامنان قالعان كوز ەدى. ەندى بۇنىڭ ماعان قاجەتى بولماس، ەلىڭە اپار» دەپ اماناتتايدى.

اقىرى بۇل فوتونى قارجاۋباي اعام: «سەن قوبدا بەتى قازاقتارىنىڭ تاريحىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىڭ عوي، ءما مىنانى ال» دەپ ءبىزدىڭ قولعا ۇستاتتى. سول ساتتەن باستاپ: «مۇنداعى ايەل ادامدار كىم؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ىزدەۋ سالىپ كوردىك. باي-ولكەلىك اعايىندار فوتونى ارى-بەرى اينالدىرىپ قاراعانىمەن تاپ باسىپ تاني المادى.

ءسويتىپ جۇرگەندە 1930-شى جىلدارى موڭعوليا قازاقتارىنا جاڭا ميزام ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا بارعان كيم وكىلى وسكەمەندىك قازاق ءشارىپ وتەپوۆتىڭ كۇندەلىگىن كورىپ قالدىق. وسىنداعى جازبادا 1930 جىلى قىزىلقايىڭدا ماسكەۋدىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن كەلگەن كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆ جانە ءوزى ءشارىپ وتەپوۆ، موڭعوليالىق العاشقى كوممۋنيست تۇركىستان ءبايجۇنىس ۇلى ۇشەۋى فوتوعا تۇسكەنى جايلى ايتىپتى. دەمەك مىنا فوتودا سول كەزدە ءتۇسىرىلدى دەگەن ءسوز.

سۋرەتتەگى ادامدارعا كەلەتىن بولساق، ورتادا تۇرعان تاشينكە مىرقاسىمقىزى-اباەۆنا. ياعني، قوبدا بەتى قازاقتارىنا كوممۋنيزم يدەياسىن تاراتۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن كومينتەرن وكىلى ا.قاسىموۆتىڭ جۇبايى. قالعاندارى العاش قوبدا بەتىندە العاش رەت اقبالشىق دەگەن جەردە قۇرىلعان قىزىل وتاۋ مۇشەلەرى: (وڭ جاقتان) كۇمىس بەلدەمشەقىزى، ءاليپا سۇگىرقىزى، تۇقي نۇرمىحاتقىزى، كۇلان سەرىكبايقىزى. بۇعان ەشقانداي كۇمان جوق. ويتكەنى، وسى بەس ايەل بىرىگىپ فوتوعا تۇسكەنى جايلى ش.وتەپوۆتىڭ كۇندەلىگىندە انىق ايتىلعان.  

بۇگىندە بۇلاردىڭ ءبارى ومىردە جوق. تاشينكە اباەۆنا 1948 جىلى سەمەي وبلىسى بەسقاراعاي اۋىلىندا قايتىس بولسا، قالعان اپالارمىز ءوز كەزەگىمەن باقيدىڭ بەسىگىندە تەربەلىپ جاتىر.

بۇل فوتو گورنو-التايعا قالاي بارىپ ءجۇر دەگەنگە توقتالساق: وعان جوعارىداعى «نا پاميات تاشينكە كاسىموۆوي وت شيرەتوۆوي» دەگەن جازۋدى دالەلگە تارتا وتىرىپ، ايتاپعىمىز: اتالمىش جادىگەردى اباي قاسىموۆتىڭ جۇبايى تاشينكە قۇربىسى شيرەتوۆاعا ەستەلىك رەتىندە بەرگەن. شيرەتوۆا كۇيەۋى كەنجەكبەك قوبدا بەتىندە ولگەن سوڭ گورنو-التاي قالاسىنا بارىپ، توركىن جۇرتىن پانالاپ وسى قالادا تۇراقتاپ قالعان.

ال قالعان اپالاردى ءبىر-بىرلەپ تانىستىرساق: وڭ جاقتا شەتتە تۇرعان كۇمىس بەلدەمشەقىزى. اقبالشىقتان العاش شىققان جاڭا زامان جارشىلارىنىڭ ءبىرى. تۇلبا سۇمىن باستىعى تۇرىپ اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعان تۇركىستان ءبايجۇنىس ۇلىنىڭ جۇبايى. بۇل ايەل اباي مەن تاشينكە قوبدا بەتىنە كەلگەندە بالاسى شەتىنەگەن سوڭ، تۋعان قىزى وڭالحاندى ولارعا بالا قىلىپ بەرگەن ادام. بۇل وقيعا تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وتكەن 16 ءساۋىر كۇنگى سانىندا جاريالانعان «قىرىق جىلدان كەيىن تابىلعان قىز» اتتى جازبادا تولىق باياندالعان.

وڭ جاقتان ەكىنشى ايەل – ءاليپا سۇگىرقىزى.  بۇل اپامىز 1983 جىلى باي-ولكە ايماعىنىڭ نوگوننور اۋىلىندا قايتىس بولىپتى.

ءۇشىنشى ادام – تۇقي نۇرمىحاتقىزى العاشقى قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان تاريحي تۇلعا، سونىمەن قاتار قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال جايسانىپتىڭ اناسى ەسەبىندەگى ادام.

ءتورتىنشى ايەلى – كۇلان سەرىكبايقىزى. قوبدا بەتىندە العاش قۇرىلعان پارتيا ۇياسىنىڭ باستىعى بولعان وسپان كىتاپباي ۇلىنىڭ زايىبى. كۇيەۋى وسپان 1938 جىلى ۇستالىپ، اتىلعان.

ەگەر دە، تاراتىپ-تارقاتىپ ايتار بولساق، بۇل ايەلدەردىڭ تاعدىرى ءوز الدىنا ۇلكەن تاريح.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار شاحانوۆ اۋىرىپ جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 11:56

قحل اڭىزدارىنىڭ قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 07:56

«اباي اندەرى» اسقاقتايدى

اباي • بۇگىن، 07:46

وڭىرلەردەگى جاعداي باقىلاۋدا

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:37

قوعامدا سەنىم پايدا بولدى

قوعام • بۇگىن، 07:16

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

ۇپايدان شاشاۋ شىقپايدى

تەننيس • بۇگىن، 07:01

كوڭىلگە مەدەۋ بولعان ۇندەۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ەرەكشە دارىن يەسى ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:35

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

ۇقساس جاڭالىقتار