ادەبيەت • 31 مامىر، 2020

قۇردىم (تورتتاعان)

408 رەت كورسەتىلدى

نيتسشە قۇردىمى

شىعىستا ءبىر ءتامسىل بار. ۇستازعا ءبىر ادام كەلىپ قالاي دانىشپان بولۋعا بولاتىنىن سۇرايدى. ياعني، دانىشپان بولۋدىڭ جولىن سۇرايدى. سانانىڭ وسى ءبىر كۇيىنە ساپار كەشپەي سوقپاق سالعىسى كەلگەن جانعا تاڭدانعان ۇستاز ونىڭ قولىنا قارا تاس بەرەدى. قارا تاسقا ءۇش جىل بويى قاراسا دانىشپان بولاتىنىن ايتادى.

الگى بەيتانىس دانىشپان بولدى ما، جوق پا، ايتەۋىر وسى ءتامسىل قالىپتى. جالپى، وي كەشۋ دەگەننىڭ ءوزى – توقتاماس قوزعالىس، قالعىماس ۇمتىلىس، بىتىسپەس كۇرەس ەمەس پە؟! ماسەلە – نە نارسەمەن كۇرەسۋ ەكەندىگىندە. ۇلى ارماندار مەن مۇراتتار، ەركىندىك پەن ازاتتىق، ماحاببات پەن سەنىم، ءومىر مەن كۇن ءۇشىن كۇرەستىڭ قايسىسى دا شىندىق پەن ىزگىلىكتەن باستاۋ الادى. اركىم ءوز شىندىعى، ءوز ىزگىلىگى ءۇشىن.

نيتسشە، «ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ ارعى جاعىندا» ەڭبەگىندە «قۇبىجىقتارمەن الىسقان كىمدە-كىم ءوزى دە قۇبىجىققا اينالىپ كەتۋدەن ساقتانۋ كەرەك. ەگەر دە ءتۇپسىز قۇردىمعا تىم ۇزاق قارار بولساڭ، ءبىر ۋاقتا قۇردىم دا ساعان قاراي باستايدى» دەيدى. بۇدان شىعاتىنى نە؟ كىسى ءولتىرۋشىنى جازالۋشى ادام دا كىسى ولتىرۋشىگە اينالادى. باسقىنشىلاردان حالقىڭدى قورعاۋ ءۇشىن ءوزىڭ دە باسقىنشى بولاسىڭ. شىندىقتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ قۋعان ادام دا شىندىقتان قاشقانداي بەينەدە بولادى. وزگەنىڭ قاتەلىگىن مويىنداتۋشى ادام ءوز قاتەلىگىن مويىندامايدى. ساتقىندىق ساتقىندىق ارقىلى عانا اشكەرەلەنەدى. ءبىرىن ىزگىلىك، ءبىرىن ز ۇلىمدىق اتاعانىمىزبەن، اينالىپ كەلگەندە، بۇل – ءبىر نارسەنىڭ ەكى سيپاتى عانا. بۇل – قۇردىم، نيتسشە قۇردىمى.

4

كونان دويل قۇردىمى

دەتەكتيۆ جانرىنىڭ تاڭعاجايىپ شەبەرى جايلى تاقىرىپتى وسىلاي توتەسىنەن قويعاندا ارتۋر الەمىمەن تانىس وقىرمان بىردەن اڭگىمەمىز ونىڭ سوڭعى رومانى «ماروكات تۇڭعيىعى» جايىندا ەكەن دەپ ويلاۋى مۇمكىن.

اتلانت مۇحيتىنىڭ استىنان پلاتون اتلانتتارىنىڭ الەمىن سايرەس پەن بيللگە ىلەسە ىزدەۋدىڭ الدىن الىپ، كونان دويلدىڭ وزگەشە سەنىمى مەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعى جايىنا توقتالعىم كەلەدى. ەسىڭىزدە مە، وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە كوتتينگلي قىستاعىنداعى اپالى-ءسىڭىلى ءبۇلدىرشىن قىزدار ەلسي مەن فرەنسيستىڭ فەيالارمەن سۋرەتكە تۇسكەنى. كونان دويل وسىعان جان-تانىمەن بەرىلە سەنبەگەندە، بۇل سۋرەتتىڭ داقپىرتى قىستاقتىڭ جىنىنداعى قىردان اسپاۋى دا مۇمكىن ەدى. بىراق، استى. مۇحيت استى.

ۇتىمدى ميستيفيكاتسياعا الدانعان جازۋشى ونى جاريالادى. جاريالاۋىنا سەبەپ، ارتۋردىڭ ءسپيريتۋاليزمنىڭ اسقان جاقتاۋشىسى بولعاندىعى ەدى. ءاربىر شىعارماشىلىق ادامى سەكىلدى، ارتۋر دا ارمانشىل، مىنا دۇنيەدە ءبىر عاجايىپتىڭ بارىنا سەنەدى. الايدا، ونىڭ سەنىمى ەرەكشە. وسى سەنىمى شىعارماشىلىعىنان دا كورىنىس تاپتى، ومىرىنە دە ىقپال ەتتى. «ماروكات تۇڭعيىعىندا» ءوز كەيىپكەرلەرىن «تۇنەك الەمىنىڭ تارحانىمەن» جولىقتىردى.

كونان دويل قۇردىمى دەگەندە، اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ جەكە قىزىعۋشىلىعى مەن سۇرلەۋى بوتەن ىزدەنىسى كەيدە ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن بايىتسا، كەيدە ادەبيەتتىڭ ءوز ساۋالدارىنان، پوەتيكالىق ويدان، شىنايىلىقتان، ناقتىلىقتان جىراق الىپ كەتەتىن ايتقىم كەلەدى. جالعان ءىلىم، جاساندى تانىم، جورامالدار مەن بولجامدار، ءتىپتى ناقتى عىلىمنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر قالامگەرلەردىڭ قۇردىمىنا اينالادى. ونى قالامگەر رەتىندە جۇتىپ تىنادى. وسى رەتتە، ءسوز اراسىندا جازۋشىعا تاريحشى بولۋ، ساياساتپەن اينالىسۋ، پۋبليتسيستيكالىق ويلاردى ولەڭگە سالۋ جانە باسقا دا ادەبيەتتەن تىسقارى ماسەلەلەرمەن قۇنىعا شۇعىلدانۋ قاجەت پە دەگەن ساۋال جىلت ەتە قالادى.  

1

اندرەەۆ قۇردىمى

شۋ شىقتى. جانجالعا ۇلاستى. جاعا جىرتۋعا بارىسپاسا دا، جان اۋىرتۋعا جەتتى. وسى ادەبي ايقايدىڭ اراسىنان تولستويدىڭ، ءبۋنيننىڭ، گوركيدىڭ جانە اندرەەۆتىڭ داۋىسى جارقىن-جارقىن ەستىلىپ جاتتى...

ال، ورمانعا بارار ءشوپ باسقان سوقپاقتا زينايدا نيكولاەۆنا مەن نەموۆسكي كىتاپتار مەن ادامداردىڭ اراسىنان، اڭسارلار مەن قالاۋلاردىڭ، تازالىق پەن لاستىقتىڭ، ۇنسىزدىك پەن ايقايدىڭ، جابايى يستينكتەر مەن جالعان ينتەللەكتۋاليزمنىڭ اراسىن كوكتەي ءوتىپ، شەكسىزدىك پەن ماحاببات جايلى سىرلاسىپ كەلە جاتتى. كەلە جاتتى. نەموۆسكيدىڭ شۇڭقىرىنا، زينانىڭ شالعىنىنا دەيىن. قۇبىلىپ تۇرعان قارا قۇردىم جۇتىپ تىنعانشا.

ورىس ەكسپرەسسيونيزمىنىڭ اكەسى لەونيد اندرەەۆتىڭ «قۇردىمى» وتكەن عاسىردىڭ اۋەلىندە عانا ەمەس، قاسيەتى مەن قاسيەتى قاتار ورىلگەن بۇگىنگى زاماندا دا جان تۇرشىكتىرەدى. نە سۇمدىق اقپاراتتىڭ دا وقىرمانى بولعان جاڭا ادام بۇدان نەگە شوشيدى؟ نەگە ۇرەيلەنەدى؟

بۇل جەردە جازىلعان اڭگىمەنى ەمەس، جازىلماعان اڭگىمەنى وقۋ كەرەك. ءسوزدى ەمەس، ءسوز اراسىنداعى ويدى. وقيعا فورما ءۇشىن عانا. مازمۇن – قۇردىمنىڭ ءوزى. ادام تابيعاتىنىڭ ەڭ سۇمپايى، ەڭ جاۋىز قۇردىمى. ماحابباتتىڭ العاشقى فورماسى – «سەن قاش، مەن قۋىپ جەتەيىن» ارقىلى بەرىلگەن قۇردىم يدەياسى قورعاۋدىڭ قورلاۋعا قالاي وڭاي اينالاتىنىن اشىپ بەرەدى.

5

كەكىلباەۆ قۇردىمى

ءتۇپسىز شىڭىراۋدان توبەدەگى جىلت ەتكەن ساۋلەگە تەلمىرگەن، سول ساۋلە وتكەن ومىرىنە جارىق تۇسىرگەندە جانى الاقايلاعان، بۇگىنىنە تۇسكەندە تۇلا بويى مۇزداعان، ەرتەڭىنە تۇسكەندە – ەركە قيالدارى ەسىن الىپ، ەمىرەتكەن ەڭسەپ، بۇلا ەڭسەپ، سورلى ەڭسەپ، باي ەڭسەپ، كەدەي ەڭسەپ، داڭقتى ەڭسەپ، اتسىز ەڭسەپ...

ء«بارى دە بولعانسىڭ، ەشكىم دە ەمەسسىڭ» دەر ەدى بورحەس. قاراش اۋلەتىنەن قالعان تۇياق، كوزىن قۇدىقتا اشقان، اقبوز ۇيگە كىرە الماعان، شوككەن تۇيەگە مىنە الماعان قۇدىقشىنىڭ بار ءومىرى – قاداق جەردى قاڭعىرلاپ، سۇيەم جەردى سالدىرلاپ وتكىزگەن كۇبى شەلەكتىڭ كۇنى سەكىلدى ەدى.

«قۇدىقشىنىڭ جالعىز سەرىگى – ۇرەي». وسى ۇرەي ءومىردىڭ تۇنەكتە تەككە وتەرىنەن باستالىپ، جالعىزدىق، داڭق پەن داقپىرت، قوشەمەت پەن ماجبۇرلىك، اشتىق پەن اتاۋسىز قالۋ، بايلىق پەن جوقتىق، اتاق پەن ايبات، ەلەۋسىزدىك پەن ەلەنبەستىك، جەڭىلۋ مەن كەرەكسىز بولۋدىڭ ۇرەيىنە دەيىن ۇلاسادى. وسىنىڭ ءبارى كىسى بالاسىنىڭ كەۋدەسىندەگى ءوز قۇردىمى. وسى ۇرەيلەردىڭ ءبىرى كۇشەيگەن كەزدە، ءيىرىلىپ، ۇيىققا اينالىپ، اقىرى ادامنىڭ جانىن تارتىپ كەتەدى. ەڭسەپتىڭ ەڭ سوڭعى قۇدىعى سەكىلدى. ءبىزدى ۇرەيلەر بيلەيدى. ۇرەي تۇرعىزادى، جۇرگىزەدى، ايتقىزادى. كەكىلباەۆ قۇردىمى دا ءبىزدى ۇرەيلەندىرەدى.

7

سوڭعى جاڭالىقتار

پنەۆمونيانى قالاي انىقتايمىز؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:17

اقىل-پاراساتقا جۇگىنەيىك

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

بۇل – مىلتىقسىز مايدان

پىكىر • بۇگىن، 07:51

كاسىبىنە ادال ازامات

ساياسات • بۇگىن، 07:34

جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسى كوپ

قوعام • بۇگىن، 07:30

تىل ارداگەرلەرى وزگەرىس كۇتەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:26

ءار ازاماتتىڭ ءومىرى قىمبات

پىكىر • بۇگىن، 07:25

تەرمە تەرەڭدىككە باۋليدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:23

GGG جوسپاردا جوق

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:15

ءار قازاق – قازاقستان قازىناسى!

رۋحانيات • بۇگىن، 07:15

ىشكى تۋريزمگە يەك ارتاتىن كەز

تۋريزم • بۇگىن، 07:10

ۇزدىك اتاندى

وقيعا • بۇگىن، 07:08

ەڭسەنى تۇسىرمەيىك

پىكىر • بۇگىن، 07:03

باقىتتى كۇندەر كۇتسىنشى...

پىكىر • بۇگىن، 07:02

سىر قامىسىنا سىرتتان سۇرانىس بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:00

كىم قانشا تابىس تاپتى؟

سپورت • بۇگىن، 07:00

بايىتۋ فابريكاسى بوي كوتەرەدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:58

سىرتقى ساۋدا قاشان ارتادى؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:56

«بىلەۋلى» ءھام «اناعا تاعزىم»

رۋحانيات • بۇگىن، 06:54

كارانتين فينتەحتى دامىتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:50

الىس اۋىلدارعا ينتەرنەت جەتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:45

بۇل سىناقتى دا ەڭسەرەمىز

پرەزيدەنت • بۇگىن، 06:36

الاش ازا تۇتقان كۇن

ساياسات • بۇگىن، 06:35

جانقيارلىق ەڭبەككە قۇرمەت

ساياسات • بۇگىن، 06:29

NASA مارسكا قامداندى

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار