وتكەن تاريحقا كوز جىبەرسەك: 1911 جىلعى ءبىر قۇجاتتا قازاقستاندا 5 ملن 408 مىڭ حالىق بولدى دەپ جازادى. ونىڭ 3 ملن. 639 مىڭى قازاقتار ەكەن. وسى تۇستا قىتاي مەن موڭعوليادا 100 مىڭ قازاق ءومىر سۇرگەن.
تاعى سول سياقتى 1916 جىلعى ساناق بويىنشا قازىرگى قازاقستان جانە قىرعىزستاننىڭ ايماقتارىندا 3 994 500 قازاق, ورتا ازيادا (سامارقاند, كاسپي سىرتى, فەرعانا وبلىستارىندا) 235 500 قازاق, استراحان گۋبەرنياسىندا 353 700 قازاق, ورىنبور, سامارا, تومسك, توبىل, ەنيسەيدە 95 100 قازاق, رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرىندە بارلىعى 4 678 800 قازاق ءومىر سۇرگەن ەكەن. (مارات مۇقانوۆ, «قازاق جەرىنىڭ تاريحى» 1994 جىل, اتامۇرا-قازاقستان باسپاسى. 74 -بەت).
سول كەزدە كورشىلەس وزبەك اعايىندارىمىز دا بىزبەن شامالاس, اۋەلى بىزدەن ءبىر تابان كەم دە بولدى. بۇگىن قاراڭىز, 20 ميلليوننىڭ ۇستىندە – ءتىلى دە ساۋ, ءدىنى دە ساۋ كەلە جاتىر.
حوش, سونىمەن قايتىپ تاعى دا تاريحقا ورالايىق. قالا ىرگەسىندە ورنالاسقان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان «الجير» مۇراجاي كەشەنىندەگى مالىمەتتەرگە كوز جىبەرسەك: 1723-28 جىلدارى بولعان اتاقتى «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا 1,1 ملن قازاق قىرىلعان. 1830-40 جىلدارداعى كەنەسارى قاسىموۆ, يساتاي-ماحامبەت باستاعان پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىس كەزىندە قانشاما ادام قازا بولدى. (بۇل تۋرالى مالىمەت جوق). 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە 275 مىڭ قازاق جازىقسىز وققا ۇشقان. 1931-32 جىلعى اشتىقتا 2,3 ملن قازاق اشتان ولگەن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان 350 مىڭ قانداسىمىز وتباسىنا ورالعان جوق. سوعىس جىلدارى تىلداعى اۋىر جاعدايدان 150 مىڭ ادام كوز جۇمعان. 1944-48 جىلدارى «سوعىس تۇتقىنى» رەتىندە 50 مىڭ قازاقستاندىق قۋعىنعا ۇشىراعان. قازاق وڭىرىندەگى پوليگوننىڭ سالدارىنان 23 مىڭ ادام زارداپ شەگىپتى. 1945-1991 جىلدارى ارالىعىندا سوۆەت ارمياسىنىڭ ساپىندا جۇرگەن 25 مىڭ قازاق ازاماتى شاڭىراعىنا ورالعان جوق. 1978-1988 جىلدارى اۋعانستاندا اسكەري مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن 1,5 مىڭ قازاق ازاماتى تاعى دا وتباسىنا ورالماپتى... دەرەكتەر وسىلاي, دەيدى.
وسى زۇلماتتاردىڭ كەسىرىنەن ءبىز وسپەي قالدىق. دەموگراف-عالىم ماقاش ءتاتىموۆ مارقۇم ەگەر جوعارىداعى قىرعىندى كورمەگەندە بۇگىن 40-50 ميلليون قازاق بولار ەدىك دەگەن بولجام جاساپتى.
