الايدا بيىل بۇل كورسەتكىشتى ەسەلەي تۇسۋگە الەمدى جايلاعان پاندەميا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. بىراق ارەكەتسىز بەرەكە كەلمەيتىنىن ەسكەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاۋار ونىمدەرىن ارتتىرۋ باعىتىندا بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الدى.
كۇنى كەشە شاھار باسشىسى مۇرات ايتەنوۆ اگروسەكتوردا تاۋار ونىمدەرىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان ءىرى كەشەندەر مەن قۇس فابريكاسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى نىسانداردى ارالاۋ بارىسىندا قالا اكىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەگىستىكتەن دۇكەن سورەسىنە دەيىن» ۇسىنىسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ ءونىمىن دەلدالسىز نارىققا شىعارۋ ءۇشىن كاسىپكەرگە بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنان ساۋدا نۇكتەلەرىن ۇسىنۋدى ايتتى. سونىمەن قاتار داعدارىستان زارداپ شەككەن كاسىپكەرلەرگە جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە كورشىلەس سايرام اۋدانى مال بورداقىلاۋدا رەسپۋبليكادا كوش باستاپ تۇر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءبىر عانا قارابۇلاق اۋىلىنىڭ وزىنەن شىققان ەت ونىمدەرى رەسپۋبليكالىق نارىققا ەندەپ كىرىپ كەتكەن.
قالاعا قاراستى سايرام ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى دا وسى ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن قالا باسشىسى سايرام ەلدى مەكەنىندەگى مال بورداقىلاۋ جانە تاۋارلى ءسۇت ءونىمىن وندىرۋمەن اينالىساتىن «بايتەرەك اگرو» اوك-نە باردى. كەشەننىڭ جالپى اۋماعى – 300 گەكتار. ونىڭ 14 گەكتارىندا قوراجاي ورنالاسقان. مۇندا قازىر 1300 باسقا ارنالعان ءىرى قارا مال بورداقىلاۋ الاڭى مەن 200 باس ساۋىن سيىرى بار. 10-عا جۋىق ەت ءونىمى وسىندا تاپسىرىسپەن دايىندالادى. سونداي-اق تاۋلىگىنە 4 تونناعا دەيىن ءسۇت ءوندىرىپ, قۇرت, سۇزبە, ايران سەكىلدى ءسۇت ونىمدەرىن جاسايدى. بۇدان وزگە كۇنىنە 50 باس ءىرى قارا مالدى سويۋعا مۇمكىندىگى بار. «قازىرگى تاڭدا 60 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ال اۋىسىم كەزىندە جۇمىسشىلار سانى 200-گە دەيىن كوبەيەدى», دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى.
سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىسىنا وڭ باعاسىن بەرگەن قالا باسشىسى شىمكەنتتە اۋىلشارۋاشىلىق باعىتىندا كاسىبىن دامىتقىسى كەلەتىن ازاماتتاردى «بايتەرەك اگرو» اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ جۇمىسىنان ۇلگى الۋعا شاقىردى.
«2017 جىلى جۇمىسىن 50 باس ءىرى قارا مالمەن باستاعان شارۋا قوجالىعى جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءىرى قارانى 1 مىڭ باسقا, ۇساق مالدى 2 مىڭعا جەتكىزىپ وتىر. بۇدان بولەك, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تۇراقتى جۇمىسپەن جانە قالا تۇرعىندارىن ساپالى ونىمىمەن قامتۋدا. ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كاسىپكەر جىلىنا 50 ملن تەڭگە كولەمىندە تابىس تابۋدا», دەدى مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى.
الداعى ۋاقىتتا «بايتەرەك اگرو» اوك باسشىلىعى ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت پەن ەت كومبيناتىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, شاھار باسشىسى بۇل ماقساتقا جەتۋگە اكىمدىك تاراپىنان بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن ايتتى.
«ەلىمىزگە شەتەلدەن يمپورتتالاتىن قۇس ەتى ونىمدەرىنىڭ ورنىن باساتىن باسەكەلەس بار ما؟» دەگەن سۇراق كەز كەلگەن ەل ازاماتىن ويلاندىراتىنى انىق. ەگەر سۇراققا جاۋاپ بەرەر بولساق, بىردەن «شىمكەنت قۇس» جشس-ءنىڭ دايىن ونىمدەرىن ۇسىنار ەدىك. ساپالى, باعاسى قولجەتىمدى ءونىم بۇگىندە ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ سورەلەرىن جاۋلاي باستادى. الداعى ۋاقىتتا شەتتەن كەلەتىن قۇس ەتى ءونىمىنىڭ بازارىن توقتاتاتىنا سەنىم مول.
وتاندىق ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءىسىنىڭ وزاتى اتانعان كاسىپورىنعا بارعان قالا اكىمى ونداعى جۇمىرتقا جانە برويلەر ەتىن ءوندىرۋ ىسىمەن تانىستى.
قازىرگى تاڭدا 320 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن فەرمادا 600 مىڭعا جۋىق قۇس وسىرىلۋدە. فابريكادا جۇمىرتقا جيناۋ جانە سۇرىپتاۋ پروتسەستەرى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەدە جۇمىس ىستەپ تۇر. زامان تالابىنا ساي زووتەحنيكالىق, ۆەتەرينارلىق زەرتحانالارىمەن قامتىلعان. قۇس فەرماسىنىڭ قۋاتى جىلىنا 105 ملن دانا جۇمىرتقا جانە 2 مىڭ توننا برويلەر قۇس ەتىن وندىرۋگە قاۋقارلى.
قالا اكىمى توتەنشە جاعداي كەزىندە ساقتىق شارالارىن بارىنشا كۇشەيتە وتىرىپ, ءىرى كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ جۇمىسىن قايتا باستاۋدى مىقتاپ قولعا الدى. سەبەبى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى قانشاما قالا تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. وسىعان وراي, جۋىردا «راحات-شىمكەنت» كونديتەرلىك فابريكاسىنىڭ جاڭا جەلىسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. اتالعان كاسىپورىنعا ارنايى بارعان قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ جۇمىسشىلارمەن كەزدەسىپ, فابريكانىڭ قالا ونەركاسىبىن دامىتۋدا ايرىقشا ۇلەسى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جاڭا جەلىنىڭ اشىلۋى وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى مەن «راحات-شىمكەنت» جشس اراسىنداعى سەرىكتەستىك مەموراندۋمى ناتيجەسىندە ىسكە اسىرىلعان. بۇل جوبا بارىسىندا قازاقستانداعى ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ وندىرىستىك الەۋەتىنە 1,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىمەن قوسا, جوبا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 90 ملن تەڭگە سۋبسيديا تولەنگەن. جاڭا جەلىنىڭ اشىلۋى ارقىلى 80 ازامات جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل فابريكا ءبىر ساعات ىشىندە 1 توننا, ءبىر جىلدا 3,5 مىڭ توننا مارمەلاد شىعاراتىن بولادى. فابريكا زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇگىندە 30 اتالىم بويىنشا 6 ءونىمنىڭ ءتۇرى وندىرىلەدى. 2019 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا فابريكادا 20 مىڭ توننا ءونىم شىعارىلعان.
قاقپا – قالانىڭ ايناسى
جاقىندا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ شىمكەنتتىڭ وڭتۇستىگىنەن كىرەبەرىستەگى كوپىردىڭ قاسبەتىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن ماماندارمەن تالقىلادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكا داڭعىلى بويىندا ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىن قاراپ شىقتى.
ءيا, كورشىلەس وزبەكستان باعىتىنداعى قاقپانىڭ سىرتقى قاسبەتى ەسكىرىپ, جۇپىنى كورىنەتىن. قالا قاقپاسىنىڭ قوناقتار ءۇشىن ءبىرىنشى نۇكتە, اينا ەكەنىن ەسكەرگەن سالا ماماندارى وڭتۇستىك كىرەبەرىستىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى جوبالار جاساي باستادى.
قازىرگى تاڭدا مۇندا ارلەۋ جانە جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستالعان كۇردەلى جوندەۋ ىسىنە قازىنادان 2 ملرد 400 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. شىمكەنت قالاسىنىڭ وڭتۇستىك قاقپاسى سانالاتىن داڭعىل بويىندا ءجۇرىپ جاتقان بۇل شارۋالار «بەرەكە» كورپوراتسياسىنا جۇكتەلىپتى. قالا اكىمى مەردىگەر كومپانياعا اتقارىلاتىن ءىستىڭ ساپاسىنا اسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. «رەسپۋبليكا داڭعىلىنداعى جوندەۋ جۇمىسىنىڭ نە ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تۇسىندىرە كەتەيىن. كوپتەگەن تۇرعىن بۇل ماسەلەگە سىنمەن قاراۋدا. بايقاساڭىزدار, جولدىڭ ءبولۋ جولاعىنىڭ ءبىر شەتىنە سۋ قاشىرعىش قۇبىرلار, ەكىنشى جاعىنا لوتوك ورناتىلۋدا. قۇبىر قويعان سەبەبىمىز, ونىڭ ۇستىنە ۆەلوجول سالىنادى. سول سەبەپتى, اسفالتتى جاڭبىر سۋى كوبىنە لوتوكقا قاراي قۇيىلاتىن ەتىپ توسەيمىز. جاۋىن-شاشىن كەزىندە سۋ سول ارناعا قۇيىلادى دا, جولدى سۋ باسۋ قاۋپى بولمايدى. بۇل جۇيەنى بايتۇرسىنوۆ كوشەسىندە بايقاپ كوردىك. سوڭعى جاۋىن كەزىندە جۇمىسى اياقتالماعان ەكى اۋماقتى قوسپاعاندا مۇندا سۋ باسۋ قاۋپى بولعان جوق», دەيدى قالا اكىمى.
ايتا كەتەرلىگى, رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ ەكى باعىتىندا دا 4 جولاقتى جول قاراستىرىلعان. ۇزىندىعى 5,2 شاقىرىمدى قۇرايتىن كوپىر مەن داڭعىلدىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا بۇگىندە 150 جۇمىسشى جۇمىلدىرىلعان. بۇل شارۋانى 2021 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان.
ال شاھاردىڭ اۋەجاي اۋماعىندا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى. زامان تالابىنا ساي قالانىڭ كەلبەتىن كورسەتەتىن ساۋلەتتىك جوبانى كوگالداندىرۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالماق ەمەس.
شاھار باسشىسى اۋەجاي اۋماعىن اباتتاندىرۋعا ارنالعان جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى. جوبا بويىنشا جالپى 5 گەكتار اۋماقتى اباتتاندىرۋ قاراستىرىلعان. وندا جەر قازۋ, اباتتاندىرۋ, اسفالت توسەۋ, جارىقتاندىرۋ, اۆتوتۇراق سالۋ, ايالدامالار سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
اتقارىلاتىن ءار جۇمىستى مۇقيات تىڭداعان قالا باسشىسى ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن ەنگىزىپ, مەكەمە باسشىلىعىنا بىرقاتار مىندەت جۇكتەدى. حالىقارالىق اۋەجاي اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالىنىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ جوباسى بويىنشا جاڭا تەرمينال ماڭىندا 485 كولىككە ارنالعان اۆتوتۇراق سالۋ باستالدى. قازىرگى تاڭدا جەر قازۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 485 كولىككە ارنالعان اۆتوتۇراق, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا ارنالعان ورىن, اۆتوبۋستارعا بولىنگەن جول, 9 قىزمەتتىك اۆتوتۇراق, اۆتوبۋستارعا تۇراق سالىنادى. سونىمەن قاتار ەكى اقىلدى ايالداما, ۇزاق ۋاقىت تۇراقتارعا ارنالعان 4 دانا قالقا, 8 قوقىس جاشىگى مەن 8 ورىندىق ورناتىلىپ, اسفالتوبەتوندى جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگىن توسەۋ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدارىن گرانيت پليتكالارىمەن قاپتاۋ, 14277 شارشى مەتر جەرگە كوگال توسەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
شىمكەنتتى ابات قالاعا اينالدىرۋ ءۇشىن كوگالداندىرۋ جۇمىستارى دا كەزەڭكەزەڭىمەن قولعا الىنۋدا. اتاپ ايتار بولساق, ءال-فارابي اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان 2 گۇلزاردا اباتتاندىرۋ, قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
«د.قوناەۆ داڭعىلى مەن ع.يلياەۆ كوشەسى قيىلىسىنداعى گۇلزاردى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسى قولعا الىندى. نىسان اۋماعىندا كوگال الاڭى تولىقتاي جاڭارتىلىپ, ۆەلوجول, جارىق شامدارى جانە ورىندىقتار ورناتۋ قارالعان. قوسىمشا قىلقان جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرى, دەكوراتيۆتى گۇلدەر وتىرعىزىلاتىن بولادى», دەيدى ءال-فارابي اۋدانىنىڭ اكىمى عابيت ماۋلەنقۇلوۆ.
سونداي-اق د.قوناەۆ داڭعىلى مەن تۇركىستان كوشەسى قيىلىسىنداعى گۇلزاردى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى باستالدى. عابيت ماۋلەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل نىساندار شىمكەنت قالاسىنىڭ وزىندىك كەلبەتىن ايشىقتاپ, قالا تۇرعىندارى دەمالاتىن ايماققا اينالادى.
ايتا كەتەرلىگى, اۋدان اۋماعىندا 13 ساياباق, 18 گۇلزار, 17 ەسكەرتكىش جانە 11 سۋبۇرقاق بار.
زووباق زامان تالابىنا ساي جاڭارتىلادى
الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە تۇرعىندار تۇگىلى جان-جانۋارلارعا تولىق جاعداي جاسالعان. ارينە ولار دا تابيعات انانىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت-اق. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا عانا اڭ-قۇستار ۇستايتىن زووباقتار بار. سونىڭ ءبىرى شىمكەنت قالاسىندا ورنالاسقان.
سوڭعى جىلدارى قالاداعى زووباق ايماعىندا بىرقاتار وڭدى ءىس جۇزەگە اسا باستادى. دەگەنمەن بۇل جۇمىستار ءالى دە جەتكىلىكسىز. سەبەبى تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى اتانعان ءىرى مەگاپوليس زووباعى زامان تالابىنا ساي بولۋى كەرەك.
وسىنى ەسكەرگەن قالا اكىمدىگى كارانتين كەزىندە شىمكەنتتەگى زوولوگيالىق باقتا جوندەۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. بۇل تۋرالى شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان مامىتاليەۆ ينستاگرام پاراقشاسىندا ايتىپ ءوتتى.
«شىمكەنت زووباعى كەلۋشىلەر ءۇشىن ازىرگە جابىق. بىراق بۇل زوولوگيالىق باق جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. وندا جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن جۇرگىزىلۋدە. زووباق باسشىلىعى, مەردىگەر مەكەمە جانە جوبالاۋشى وكىلدەرىمەن وتكەن كوشپەلى وتىرىستا جۇمىستاردىڭ بارىسىن تالقىلادىق. زوولوگيالىق پاركتىڭ 63 پاۆيلونى قايتا جاڭارتىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءاربىرى جانۋارلارعا بارىنشا جاقسى جاعداي جاقسارتۋ ماقساتىندا جابدىقتالادى», دەدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
شىمكەنتتەگى زووباقتىڭ كەلبەتى جىل وتكەن سايىن وزگەرىپ كەلەدى. باقتىڭ وڭ جاق بولىگىندە حايۋاناتتارعا ارنالعان «افريكا» ايماعى قۇرىلدى. مۇندا جان-جانۋاردىڭ تۇيەقۇس, تۇيە, زەبرا, انتيلوپا, گنۋ, مارال سىندى 6 ءتۇرى بار.
زووباق 1980 جىلى 19 ءساۋىر كۇنى اشىلدى. العاشقى كەزدە كوللەكتسيادا 75 اڭنىڭ ءتۇرى, 350 داناسى بولدى. زووباق اشىلعاننان باستاپ جانۋارلار كوللەكتسياسى كوبەيە ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا زووباق كوللەكتسياسىندا 194 ءتۇرلى جان-جانۋاردىڭ 2002 باسى بار. زووباقتا جىل سايىن تەڭبىل بۇعى, ارقار, پوني, ەۋروپالىق كەربۇعى, قىرعاۋىل, ۇيرەك, جولبارىس پيتون, ارىستان جانە تاعى دا باسقا جانۋارلاردىڭ تۇرلەرى كوبەيۋدە. شىمكەنت مەملەكەتتىك زوولوگيالىق ساياباعى 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ەۋرازيالىق ايماقتىق زووباق جانە اكۆاريۋم اسسوتسياتسياسىنا قايتا مۇشەلىككە ەندى.
شىمكەنت مەملەكەتتىك زووباعىنىڭ باستى ماقساتى – سيرەك كەزدەسەتىن جانە جوعالىپ بارا جاتقان جابايى اڭداردى اسىراۋ, ولاردى كوبەيتىپ تابيعاتقا قايتا جىبەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى, سونىمەن قاتار قىزمەتكەرلەر كەلۋشىلەرگە اڭدار تۋرالى لەكتسيالار وقىپ, ەكسكۋرسيا جاسايدى. جىل سايىن عىلىمي جۇمىستار قازاقستان مەن تمد ەلدەرىنىڭ جۋرنالدارىندا جارىق كورەدى. زووباقتا جىل بويىنا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن بيولوگيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارناپ لەكتسيالار, عىلىمي كونسۋلتاتسيالار جانە وندىرىستىك, ديپلوم الدىڭداعى تاجىريبەلەر وتكىزىلىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا زووباقتا جوندەۋ جۇمىستارى بىرنەشە كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
«2015 جىلى 10 پاۆيلون, 2018 جىلى 9 پاۆيلون جوندەۋدەن وتكەن. «مەردىگەر مەكەمە «MabexTrade Ltd» جشس-ءنىڭ جۇمىسىنا ەسكەرتپەلەر بەرىلدى. ولاردى ءبىر اي ىشىندە رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردىم. «ارالاس پاۆيلون» مەن «ازيا» پاۆيلونىن قايتا قۇرۋ قاراستىرىلعان. جوبا بويىنشا جۇمىستار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس. مەردىگەر مەكەمەلەردەن قۇرىلىس مەرزىمىن ساقتاۋدى تالاپ ەتتىم. «وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك» كونتينەنتتەردىڭ 27 پاۆيلونىن جوندەۋ جوسپارلانۋدا. «كورپوراتسيا بەرەكە» جشس-مەن جوبانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەردى تالقىلادىق», دەپ اتاپ ءوتتى ب.مامىتاليەۆ.
