كەڭ تاراعان ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە: «سۋديا, ...دولجنوستنوە ليتسو, رازرەشايۋششەە دەلا ۆ سۋدە» ( س.ي. وجەگوۆ. سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا.م.,1973, 717 بەت) دەگەن تۇسىنىك بەرىلگەن. اۋدارماسى: سۋديا – ...سوتتاعى ىستەردى شەشەتىن لاۋازىمدى تۇلعا. سونىمەن, «سۋديا» ءسوزى ورىس ءتىلىنىڭ ءتول ءسوزى ەكەندىگى انىق بولىپ تۇر. بۇدان, ەرتەدەن قازاق دالاسىندا ەل اراسى قىلمىس پەن داۋ-دامايدىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, شەشىپ بەرەتىن ەشكىم بولماعان با دەگەن سۇراق تۋىنداماۋى كەرەك. قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە باسقا ادام قۇقىعىنا بايلانىستى ىستەردى ەل اراسىندا بيلەر شەشكەن. «بيلەردىڭ ادەت-زاڭ نورمالارىن تالقىلاۋدا, بيلىك شىعارۋدا, بۇل بيلىكتىڭ ورىندالۋ ادىستەرىن بەلگىلەۋدە كەڭ قۇقىقتارى بولدى. ...بيلەر سوت قىزمەتىن اتقارۋمەن قاتار جەكە اۋىل, تايپا, رۋلاردى باسقاردى». (اقباي ن. قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى اتاۋلارى – الماتى, 2013, «اردا+7»,101-102 بەتتەر). بۇقارا حالىق ءادىل بيلەردى قۇرمەت تۇتقان, شەشىمدەرىن ورىنداعان. «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» «بي» سوزىنە مىناداي تۇسىنىك بەرىلگەن: «قازاق قوعامىنداعى بۇرىن-سوڭدى قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ, سالت-سانانى وتە جەتىك بىلەتىن, سوزگە شەشەن, ءوزى زاڭگەر, ءوزى ءىستىڭ اق-قاراسىن ايقىنداپ ۇكىمىن شىعاراتىن سوت» (اتالعان سوزدىك,3-توم, الماتى, «ارىس» باسپاسى, 2006, 332 بەت). 1927 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا باسىلىپ شىققان ن.قاراتىشقانوۆتىڭ ء«پان سوزدەرى (تەرمينولوگيالىق سوزدىك)» كىتابىندا «سۋديا» ءسوزى «بي» دەپ اۋدارىلعان(اتالعان سوزدىك, ەر-داۋلەت, الماتى-2004, 112 بەت). وكىنىشكە قاراي, 2009 جىلى جارىق كورگەن «قۇقىق سالاسىنىڭ تەرميندەر سوزدىگى» العىسوزىندە: «قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا مەملەكەتتىك تىلگە كەڭ ءورىس اشۋدا تەرميندىك سوزدىكتەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە» دەپ اتالىپ وتىلسە دە, وسى كولەمدى ەڭبەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن بۇگىنگى زاڭ تەرمينولوگياسىندا ورنىققان تەرميندەر مەن تەرميندىك تىركەستەر ساناتىنان «سۋديا» ءسوزى ءوزىنىڭ بيىك مارتەبەسىنە ساي تيەسىلى ورنىن الماعان, ءتىپتى ەسكەرىلمەي دە كەتكەن (اتالعان سوزدىك, «RedGreenBlue» جشس, 2009, 3 بەت). سوزدىكتى قۇراستىرۋشىلار «سۋديا» ءسوزى مەملەكەتتىك تىلگە جات ەكەنىن, ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ورىس ءتىلى سوزدىگىنە جۇگىنۋ كەرەك ەكەندىگىن باسشىلىققا العان بولار. ءبىر سەبەپتى بۇل دۇرىس تا: بەتپە-بەت كەزىككەن ماسەلەنى مەيلىنشە ايقىنداپ تۇر.
سونىمەن, جالپى قازىرگى قولدانىستاعى ورىستىڭ «سۋديا» ءسوزى كەزىندە قازاقتىڭ «بي» ءتول سوزىمەن اتالۋى ىقتيمال ەدى. بىراق كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاتىگەز توتاريتارلىق جۇيەسى بەتتەتپەي ۇستەمدىك قۇرعان داۋىردە, ءبىلىمدار ۇلتجاندى وكىلدەرىن قىرعىنعا ۇشىراتقاننان كەيىن, ۇلت قامىن ويلاپ, ۇسىنىس جاسايتىندار سانى سول ساتتە جاعىمسىز «ۇلتشىلدار» اتانىپ, باستارى پالەگە ۇشىرايتىن بولعان. «بي» ءسوزى تۇسىنىگى دە وتكەن تاپتىق تەوريا ساياساتىنىڭ پارمەنىنە توتەپ بەرە الماي, ءمان-مازمۇنى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, وتكەن زاماننان قازىرگى زاماننىڭ تابالدىرىعىنان اتتاي الماي قالعان. وعان دالەل زامانا جاڭعىرىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە شىققان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ» 2-ءشى تومىنداعى «بي» ءسوزىنىڭ تۇسىندىرمەسىنە كوڭىل اۋدارايىق: «داۋ-جانجالعا بيلىك ايتۋشى ۇستەم تاپ وكىلى» (قازاق كسر-ءنىڭ «عىلىم» باسپاسى, 1976 ج., 300 بەت). سوندىقتان دا بولار, زاڭشىعارۋشى (زاكونوداتەل) مەن عالىمدار «بي» سوزىنەن شوشىنىپ, الاستاۋ سەبەبى وسىنداي تۇسىنىكتەن قالىپتاسقانى ايدان انىق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 76-بابىنىڭ 1, 3 تارماقتارىندا بىلاي جازىلعان: «1.سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلادى جانە وزىنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى, رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ, حالىقارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويادى»; ...3. سوتتار شەشىمدەرىنىڭ, ۇكىمدەرى مەن وزگە دە قاۋلىلارىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بولادى». زەر سالساق, «سوت بيلىگى», «سوتتار شەشىمدەرى» تۇسىنىكتەرى نەگىزگى زاڭىمىزدا ايقىن قامتىلىپ, بەكىگەن. سوندىقتان سوتتارداعى ازاماتتىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە تاعى باسقا ىستەر قارالعاندا «سوت بيلىگى» مەن «سوت شەشىمدەرى» ارقىلى زاڭدى كۇشىنە ەنەتىندىگى انىقتالعان. «بيلىك» ءسوزى قولدانىستاعى زاڭنامادا «سوت» ءسوزىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ تۇر. «بيلىك» ءسوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ءتۇبىرى «بي» ءسوزى ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا, ەگەمەندى ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك پەن دەموكراتيا كەڭ قانات جايىپ ورنىققان زاماندا, وتكەن قيامپۇرىس كەزەڭ سالدارىنان كەتكەن كەمىستىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىقتاردان كەتكەن قاتەلەردى باتىل تۇزەۋگە بەت الۋ زاڭ شىعارۋشى تاراپتىڭ اينىماس پارىزى.
سونىمەن, انا ءتىلىمىزدى «بيلىگى ءجۇرىپ, دەگەنىن ىستەتىپ وتىرعان» پاتشالىق رەسەي, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وتكەن بوداندىق كەزەڭىنەن بەرى كەمسىتىپ تۇرعان بوگدە, قۇلاققا جاعىمسىز ەستىلەتىن «سۋديا» ءسوزىن, «كونە دە جۇپىنى» – بي سوزىمەن الماستىرۋدىڭ ءجونى جوق دەگەن پىكىرلەر تۋىنداسا, وسى ورايدا, كەڭ قولدانىسقا ۇسىنىلىپ وتىرعان «بيشەشىمگەر»(بي+شەشىم) دەگەن جاڭا تىركەمە, قوسىندى ءسوز – ورىس تىلىنەن وزگەرمەي الىنعان اتالعان ءسوزدىڭ ۇعىمىن جان-جاقتى, دالمە-ءدال قامتىپ قانا قويماي, ەڭ باستىسى, جات ءتىلدىڭ كىرمە سوزىنە تاۋەلدى بولماۋ سانالى جول ەكەنىن قاپەرىمىزگە دەرەكتى تۇردە سالىپ تۇر. وسى ۇسىنىستى بەكىتەتىن تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ارگۋمەنت: سوتتار ءوز تاراپىنان شىعاراتىن سوتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق اكتىلەرى بولىپ ۇكىمدەر, قاۋلىلار, شەشىمدەر, ۇيعارىمدار, بۇيرىقتار, ۇسىنىمدار جانە تۇجىرىمدار سانالادى, قورىتىپ ايتقاندا ولاردىڭ ءبارى «شەشىم» دەگەن ءبىر جالپى سوزبەن قامتىلادى. سونىمەن, سوت ءىسىن جۇزەگە اسىراتىن سۋبەكت قاشاندا «شەشىم» شىعارادى. سوندىقتان «بيشەشىمگەر» ورىندى ءسوز. ەلىمىزدىڭ بارلىق زاڭدارى مەن قۇجاتتارىندا «سۋديا» ءسوزىن «بيشەشىمگەر» ءتول سوزىمىزگە اۋىستىرۋ ابىرويىمىزدى كوتەرىپ, وتانىمىزدا شىنايى تاۋەلسىزدىك نىشانىن ايقىن ورنىقتىراتىنداي تاعى ءبىر تولبەلگى بولارى انىق! بۇل ۇسىنىستىڭ جۇزەگە اسۋى قيىندىق تۋدىرماس دەگەن ويدامىز, ويتكەنى جۋىردا عانا ءوزىمىز كۋا بولعان مىنا تاجىريبە ءۇمىتىمىزدى ارتتىرىپ وتىر. ماسەلەن, 2020 جىلعى 13 مامىر كۇنى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە كوشi-قون پروتسەستەرiن رەتتەۋ ماسەلەلەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ تالاپتارىنا ساي قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ بۇكىل مəتىندەرىندەگى «ورالمان, ورالماندار» سوزدەرىنە بايلانىستى سوزدەر تيىسىنشە «قانداس, قانداستار» دەگەن سوزدەرمەن اۋىستىرىلىپ, بەكىگەن بولاتىن.
ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ,
زاڭگەر-پۋبليتسيست
