رۋحانيات • 31 مامىر، 2020

اكە رۋحىنان قۋات العان قايسار جان

152 رەت كورسەتىلدى

وسىناۋ، ورتا بويلى، قايىڭنىڭ بەزىندەي بەرىك، قايسار ءجۇزدى، وتكىر كوزدى، ءتۇسى سۇستى، كوزقاراسى سالقىن اقساقالدى ۇزاق جىلداردان بەرى بىلەمىن. ول اياعىن نىق باسىپ، ءار قادامىنا سالماق سالىپ، ۇنەمى ءبىر وي ۇستىندە كەتىپ بارا جاتادى. العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسارلىق، اينىمايتىن تاباندىلىق، وعان قوسا جاراتىلىسىنان بەرىلگەن قاجىرلىلىق بۇل كىسىنىڭ ءومىر بويعى جولداسى بولىپ كەلەدى. قازىر 85 جاسقا اياق باسقان بۇل اقساقالدىڭ اتى-ءجونى بولات ماعاز ۇلى ساعىندىقوۆ.

ول ءبىر جاسقا كەلگەندە كولحوز باسقارماسى بولىپ جۇرگەن اكەسى ماعازدى بىرەۋدىڭ كورسەتۋىمەن «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەن. ۇيدەگى جەتى بالانى جالعىز شەشەسى باعىپ قالىپتى. «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» دەپ ونى دا بالالارىن شىرىلداتىپ ۇيگە تاستاتىپ، قاي جەردە اۋىر جۇمىس بولسا سوعان جۇمسايدى. ء تىپتى 40 شاقىرىم جەردەگى الىس جەرلەرگە دە جاياۋ-جالپىلاتىپ جۇمساپ جىبەرەدى ەكەن.

اشتىق، جالاڭاشتىقتى ەل قاتارلى كورىپ جۇرگەن جاس بالاعا ەڭ اۋىر تيەتىنى «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن قورلىق ەدى. تەڭ قۇربىلارى عانا ەمەس، كەيبىر ساناسىندا ساڭىلاۋى جوق ۇلكەندەردىڭ ءوزى جاس بالانى اتا جاۋىنداي كورىپ، ء«اي، حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ اكىرەڭدەيتىنىنە نە بەرەرسىڭ. الايدا، «اسىلدى سوعا بەرسەڭ جەتىلەدى، جاسىقتى سوعا بەرسەڭ كەتىلەدى» دەگەن ەمەس پە، مۇندايلاردان قايسار بالا جاسىعان جوق، كەرىسىنشە شيرىعىپ، مەن اكەمنىڭ ادال ەكەنىن ءالى سەندەرگە تانىتىپ، كوزدەرىڭە كوك شىبىن ۇيمەلەتەرمىن دەگەندى جاس جۇرەگىنە بەرىشتەي ەتىپ قالاي بەردى. «جەتىم قوزى تاسباۋىر، تۇڭىلەر دە وتىعار» دەگەندەي ول ەشكىمگە جالىنىپ، جالپاقتاماي، تەك قانا وزىنە سەنىپ، ءوزىنىڭ «ەڭبەگى مەن قايراتىنىڭ» ارقاسىندا عانا جەڭىسكە جەتەتىنىن دە ەرتە كۇننەن سەزگەن.

وزگە قۇرداستارى قۋانىپ، ءماز بولىپ، پيونەرگە ءوتىپ، مويىندارىنا قىزىل گالستۋك بايلاعاندا، كەۋدەلەرىنە « ۇلى لەنيننىڭ» بەينەسى بار زناچوك تاققاندارىنا بالا كوڭىلى قاتتى قىزىققانىمەن، سىرتقا سىر بىلدىرگەن جوق. ءبارىن دە كەۋدەسىنە، ءوزىنىڭ كىشكەنتاي جۇرەگىنە تۇتتى. بىراق ءبارىبىر مەن سەندەردىڭ بارىڭنەن وزامىن، اكەمنىڭ اتىن شىعارامىن دەگەن جىگەر ونىڭ نامىسىن قايراي تۇسەتىن.  

ستالين بۇرانداسىن بارىنشا قاتايتىپ تاستاعان كەڭەس حالقى حرۋششەۆ وكىمەت باسىنا كەلىپ، «جىلىمىقتىڭ» شىمىلدىعىن تۇرگەندە عانا «ۋف» دەگەندەي بولعان. 1955 جىلى قىزىلجار قالاسىنداعى №2 مەكتەپ-ينتەرناتتى بىتىرگەن بولات بۇل كەزدە 19 جاستا بولاتىن. ءبىر جىلدارى وتباسىنىڭ جاعدايىمەن وقي الماي، تاعى ءبىر جىلدارى ءبىر مەكتەپتەن ەكىنشى مەكتەپكە اۋىسىپ جۇرگەندە كەرى شەگەرىلىپ، ايتەۋىر قانشا جاقسى وقىسا دا ول ءوزىنىڭ تەڭ قۇربىلارىنان ەكى جىلعا كەيىن قالىپ قويعان ەدى. بىراق مەكتەپ بىتىرگەندە جانىنداعى اق ۇرپەك سارى بالاپاندارعا قاراعاندا بۇل جان-جاعىن تانىپ قالعان ءتۇبىت مۇرتتى بوزبالا بولاتىن.

جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تۇنعان سىرلارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، ولارىن وبلىستىق گازەتكە جاريالاتىپ، شىعارماشىلىقتىڭ شەت جاعاسىن ءتۇرىپ، ۇلكەن ادەبيەتكە قادام باسارمىن دەگەن ويى دا بار بولاتىن. بىراق تۋعان اعاسى قيلاج ماعازوۆ  ونىڭ اگرونوم بولۋىن قالايدى. بۇل كىسى جاس بولسا دا ومىرلىك تاجىريبەسى مول، جەتپەيتىن جاسىن ءوزى قوسىپ جازىپ، سوعىسقا قاتىسقان، ونان جارالانىپ كەلسە دە «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ قۋدالانىپ، ىستەپ جۇرگەن قىزمەتىنەن شىعارىلعان، ال سول كەزدە مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن ادام ەدى. ونىڭ «سەن اقىن-جازۋشى بولعىڭ كەلسە كەيىن دە بولاسىڭ. چەحوۆ تە الدىمەن دارىگەر بولعان، سوسىن عانا جازۋشىلىققا اۋىستى. بويىڭدا تالانت بولسا ەشقايدا كەتپەيدى. ال قازىر تىڭ كوتەرىلىپ جاتقاندا، قازاق ماماندارى كەرەك. وزىڭدەي جاستار وقىپ، مامان بولماسا ەلدى كىم باسقارادى» دەگەن سالماقتى سوزدەرى بولاتتى بۇلتارتپايدى.

ءسويتىپ، بوزبالا ومبى اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە بارادى. ەمتيحان ورىسشا، ەرتەڭگى كۇنى وقۋ دا ورىسشا بولاتىنىنا قاراماي، بولات ەمتيحانداردى جاقسى تاپسىرىپ، ستۋدەنت اتانادى. بۇل 1955 جىلدىڭ سارشا تامىزى بولاتىن. ال قىركۇيەك ايى تۋىپ، وقۋ ەندى باستالعاندا بولات بىرنەشە كۇن باس الماي وتىرىپ، قايتا-قايتا تۇزەپ، كۇزەپ سول كەزدەگى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ك.ۆوروشيلوۆقا حات جازىپ، «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەن اكەمنىڭ دەرەگى كەرەك، نە ءۇشىن سوتتادى، قايدا جىبەردى، ولسە قايدا كومىلدى، ءتىرى بولسا قايدا ءجۇر دەگەن سۇراقتاردى جاۋدىرعان ەدى. 

بۇل دا ەرلىك. سول كەزدىڭ كوزىمەن قاراعاندا «جاۋاپ بەرىڭىزدەر» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى وكىمەتكە اۋىر تيەدى. مىڭداعان بالالار وزدەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن «حالىق جاۋى» اتانعان اكەدەن، ءتىپتى شەشەدەن باس تارتقان. ولاردى ىزدەمەيمىز، دەرەگىن سۇرامايمىز دەپ اتى-جوندەرىن دە وزگەرتكەن. ال جاس بولات ءبىرىنشى  مۇمكىنشىلىك تۋعاندا اكەسىنىڭ دەرەگىن ىزدەپتى. وسىنىڭ وزىنەن ونىڭ قيالىنداعى اكە بەينەسى وشپەگەنىن، جۇرەگىندە ماڭگى جۇرگەنىن، ابدەن ساعىندىرعانىن، نامىسىن جانىپ، جىگەرىن قايراپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى. 

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە بولات ساعىندىقوۆتى ومبى وبلىستىق كگب-سى شاقىرتادى. بۇل مەكەمەگە شاقىرۋمەن بارۋدىڭ ءوزى ادامنىڭ جۇرەگىن زىرق ەتكىزەدى. بىراق بولات مۇنىڭ ۆوروشيلوۆقا جازىلعان حاتقا بايلانىستى شاقىرۋ ەكەنىن سەزىپ، جانىنا اۋىلداسى عازيز ەسمۇقانوۆتى ەرتىپ بارادى. شاقىرتۋ شىنىندا جوعارىعا جازعان حاتقا بايلانىستى ەكەن. كگب قىزمەتكەرى بولاتقا اكەسىنىڭ 10 جىلعا سوتتالىپ، قاراعاندى لاگەرىندە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كەزىندە 1943 جىلدىڭ 10 قىركۇيەكتە تۋبەركۋلەز دەرتىنەن قازا بولعانىن حابارلايدى.

ول ءبىر شىندىققا العاش رەت وسىلاي كوز جەتكىزەدى. ءبىز بولات ساعىندىقوۆتىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرىن تەك شولىپ قانا وتەتىن بولساق، ول ومبىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن جاقسىعا بىتىرگەن سوڭ الدىمەن اگرونوم، ودان باس اگرونوم، كەڭشار ديرەكتورى، وبلىستىق جەمىس-كوكونىس بازاسىنىڭ باستىعى، ودان قايتادان كەڭشار ديرەكتورى، ودان شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولىپ، ءومىرىنىڭ 44 جىلىن اۋىلشارۋاشىلىعى قىزمەتىنە ارناعان. بۇل قىزمەتتەرىنىڭ بارىندە ول ابىرويلى دا بولدى، بىرنەشە وردەن-مەدالدار الدى، وبلىسقا تانىمال ازامات بولدى. وردالى وتباسىنىڭ وتاعاسىنا اينالدى.

جىلدار وتكەن سايىن ونىڭ جانى اكە رۋحىنا جاقىنداي تۇسەدى. ونىڭ جاتقان جەرىن تاۋىپ، باسىنا ءمىناجات ەتىپ، قۇران باعىشتاۋ ەسىنەن ءبىر ءسات تە شىقپايدى. الدىمەن ول پەتروپاۆلداعى كگب-نىڭ ارحيۆىنەن اكەسىنىڭ «قىلمىستىق» ءىسىن تاپقىزادى. وعان «كولحوزداستىرۋعا قارسى بولعان، وتانىن ساتىپ، جاپونيانىڭ پايداسىنا شپيوندىق ارەكەتتەر جاساعان» دەگەن جۇرتتىڭ بارىنە قولدانىلاتىن بارىنشا ساۋاتسىز، ەشكىم سەنبەيتىن ايىپتار تاعىلعان ەكەن. «ۇشتىك» ونى اتۋ جازاسىنا كەسەدى، بىراق اتىلعانى تۋرالى اكت جاسالماعان. دەمەك، ونىڭ جازاسى 10 جىلعا اۋىستىرىلىپ، قاراعاندىعا جىبەرىلگەنى راس. ەندى قايدا جەرلەنگەنىن تابۋ كەرەك. وسى ماقساتپەن اتقارۋ ورگاندارىنىنىڭ ارحيۆتەرىن ءسۇزىپ شىققانىمەن ناتيجە شىقپايدى. ماعاز ساعىندىقوۆ تۋرالى ەش دەرەك جوق. العان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتپەي قويمايتىن بوكەڭ ومبىنىڭ كگب-سىنا حات جازىپ، «ماعان 1955 جىلى اكەڭ قاراعاندى لاگەرىندە ءولدى دەگەن ەدىڭىزدەر. سونى قايدان العاندارىڭىزدى ايتىڭىزدارشى» دەگەن ءوتىنىش جاسايدى. ولار دەرەككوزى ماسكەۋدە ەكەنىن ايتىپ، ونداعىلاردىڭ 3 تەلەفونىن جىبەرەدى. قايتا-قايتا  سوعىپ، بىرنەشە اي بويى توسقاندا ولار تەك جازباشا ساۋالعا عانا جاۋاپ بەرەمىز دەگەندى ايتادى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما، بوكەڭ وعان دا كونىپ، جازباشا سۇراۋ جىبەرەدى. بىراق پايداسى بولمايدى، ەكى ايدان كەيىن كەلگەن حاتىندا ماسكەۋ بىزدە اكەڭىزدىڭ ەش حابارى جوق دەگەن جاۋاپ قانا جىبەرىپتى...

العان بەتىنەن قايتپاعان بوكەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراعا، ولار قاناعاتتانارلىق جاۋاپ بەرمەگەن سوڭ پرەزيدەنتكە حات جازادى. سوڭعى حاتىندا كارلاگتا قازا بولعانداردىڭ كىمدەر ەكەنىن انىقتايتىن كوميسسيا قۇرۋدى دا سۇرايدى. ءتورت رەت جاسالعان سۇراققا كەلگەن جالتارما جاۋاپتارعا قاناعاتتانباعان ساعىندىقوۆ سۇراعىن بەسىنشى رەت قايتالايدى. ويتكەنى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ونى قاراۋدى بىرەسە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە، بىرەسە مادەنيەت مينيسترلىگىنە، بىرەسە ادىلەت مينيسترلىگىنە جىبەرەدى، ال ولار وبلىستاعى قىزمەتتەرىنە جىبەرەدى. ونداعىلار اقساقالدى شاقىرىپ الىپ، قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى زاڭدى تۇسىندىرمەك بولادى. وعان اقساقال «زاڭدى سىزدەر ماعان ەمەس، مەن سىزدەرگە ءتۇسىندىرىپ بەرە الامىن، مەن ونىمەن اينالىسقانىما بىرنەشە جىلدار بولدى»، دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

«مەنىڭ اكەم بۋ بولىپ اسپانعا ۇشىپ، سۋ بولىپ جەرگە ءسىڭىپ كەتكەن جوق قوي. قايدا جەرلەنگەنىن ايتىڭىزدارشى» دەپ اشىنا جازعان سوڭعى، پرەزيدەنتكە جازعان بەسىنشى حاتى باس پروكۋراتۋراعا جولدانىپ، وندا بوكەڭنىڭ ءوزى تانىستار تاۋىپ، باس پروكۋراتۋرا قاراعاندى وبلىستىق پروكۋرورىنا جانە وبلىستىق اكىمدىككە حات جىبەرەدى. قىسقاسى سولاردىڭ كومەگىمەن دولينكاداعى تۇرمەدە قىرىلعان جانداردى كومگەن تومپەشىكتەردى تاۋىپ، سونىڭ بىرىندە اكەسى جاتقانىن كورسەتەدى... ءسويتىپ، 5-6 جىل بويى سوڭىنان قالماعان سەرگەلدەڭنىڭ ارقاسىندا عانا اكە قابىرى تابىلادى. وندا دا ناقتى ەمەس، قاپتاعان قالىڭ تومپەشىكتىڭ ءبىرى عانا...

 اكە سۇيەگى كومىلگەن قورىم تابىلعان سوڭ وعان تۋعان ەلدەن توپىراق سەۋىپ، ال اتا-باباسىنىڭ زيراتىنا اكەسىنىڭ اتى جازىلعان ەسكەرتكىش-تاس ورناتىپ، وعان دولينكانىڭ توپىراعىن سەپكەننەن كەيىن عانا اقساقال تىنىشتانادى... 5-6 جىلعا سوزىلعان ءبىر سەرگەلدەڭ وسىلاي اياقتالعان ەكەن.  

باسقا ادام بولسا وسىعان قاناعاتتانىپ، تىنىشتانار ەدى، بىراق بولات ماعاز ۇلىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ، ول ەندى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتۋدىڭ جولىنا تۇسەدى.

پەتروپاۆلدىڭ سۇتىشەۆ جانە پۋشكين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ءبىر سۇرقاي، ەكى قاباتتى، اۋماعى ۇلكەن ەسكى ءۇي بولاتىن. ول ءۇي كەزىندە نكۆد-نىڭ كەڭسەسى بولىپ، بەرتىن دە ىشكى ىستەر قىزمەتىنىڭ دە ءوفيسى بولعان. ءبىر كۇنى بوكەڭ سول ءۇيدىڭ بۇزىلىپ جاتقانىن كورەدى. الدەنەدەن دەنەسى ءدىر ەتىپ، باسىنا ءبىر وي كەلە قالادى. اپىرماي، وسى ۇيدە تالاي جازىقسىز جان ناقاقتان كۇيدى ەمەس پە، تالاي ادام جاپا شەگىپ، قاندارى توگىلدى ەمەس پە؟ سونىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەمنىڭ دە قانى توگىلدى عوي. ەندەشە سول قۇرباندارعا ارناپ وسى جەردە نەگە ەسكەرتكىش تۇرعىزبايمىز دەگەن وي ونى بىردەن باۋراپ الادى. سول كۇننەن باستاپ اقساقالدىڭ ومىرىندە ەكىنشى سەرگەلدەڭ باستالادى.

الدىمەن سول كەزدەگى قالا اكىمىنىڭ اتىنا ءوتىنىش جازادى. ايتقانداي، بۇل كەزدە ول قۋعىن-سۇرگىندەردى اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق «پاميات» قورىنىڭ توراعاسى بولاتىن. وسى قوردىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا، ولكەتانۋشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر ق.ماعازوۆ، ۆ.ترۋسوۆ، ق.مۇقانوۆ، س.جۇماباەۆ، ز.تايشىباي جانە ت.ب. ۇلكەن قولعابىس تيگىزۋىمەن  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قۋدالانعان 8 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ، «اقتالعان ەسىمدەر» دەگەن قازاق-ورىس تىلدەرىندەگى جيناق تا شىعارىلعان.

سول جىلدارى پەتروپاۆل قالاسىندا ەشكىمنىڭ ساۋالىنا قۇلاق اسپايتىن، الدارىنا كەلگەن كىسىلەردى الدارقاتىپ شىعارىپ سالۋدى عانا بىلەتىن ۆ.نيكاندروۆ دەگەن ءبىر قۋ اكىم بولعان. بولات ساعىندىقوۆ ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ ماسەلەسىمەن ونىڭ الدىنا 5 رەت بارادى. بارىندە دە ارىزىڭىزدى تاستاپ كەتىڭىز، شەشەمىز، حابارىن ءوزىمىز بەرەمىز دەگەن سوزدەرمەن شىعارىپ سالادى. بۇلاردان تۇك شىقپاسىن بىلگەن بوكەڭ سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ۆ.سميرنوۆتىڭ الدىنا بارادى. وبالى نە كەرەك، ول اقساقالدى جاقسى ءتۇسىنىپ، وبلىستىڭ ارحيتەكتورىنا تاپسىرما بەرىپ، كەلەسى 2004 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەسكرتكىش پەن اللەيانىڭ شىعىنىنا 10 ملن تەڭگە اقشا بولگىزۋدى دە قاراجات باسقارماسىنا تاپسىرادى. ءسويتىپ، اقساقال قۋانىپ جۇرگەندە اكىم اۋىسىپ كەتىپ، ونىڭ ورنىنا ت.مانسۇروۆ كەلە قالادى. ول باسىندا بۇل ماسەلەگە سالعىرت قاراعانىمەن بوكەڭنىڭ ديپلوماتيالىق ءتاسىلىنىڭ ارقاسىندا ءجىبىپ، ماسەلەنى بىردەن شەشىپ جىبەرەدى.

ءسويتىپ، 2005 جىلى قىزىلجاردا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش تە اشىلادى. بوكەڭ مۇنىمەن دە تىنبايدى. الجير-دە بولعانداردىڭ ءتىزىمى جازىلعان «قارالى قابىرعانى» كورگەننەن كەيىن وعان سولتۇستىك قازاقستاندا جاپا شەككەن 8 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان قابىرعانى بىزگە دە ورناتۋعا بولادى ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى.  ءسويتىپ، قاجىرلى قارت ءۇشىنشى سەرگەلدەڭگە تۇسەدى. قانشاما ەسىككە كىرىپ، قانشاما تابالدىرىقتى توزدىرعاندىعىنىڭ ارقاسىندا ول 2012 جىلى «قارالى قابىرعانى» ورناتۋعا دا قول جەتكىزگەن. وعان سول سەگىز مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ۇرپاقتارى مەن تۋىستارى ۇنەمى كەلىپ، اتالارى مەن انالارىن ەسكە الىپ تۇرادى.

وسىمەن بولات ساعىندىقوۆ اعانىڭ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدىنداعى ەرەن ەڭبەگىن بايانداۋدى تۇجىرساق بولار ەدى. بىراق... بىراق ەندى 85-ءتى القىمداپ وتىرعان اقساقال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كوكارالعا ايدالعان جاندارعا جانە جەلتوقسان قۇرباندارىنا ارناپ وسى جەردە قوسىمشا ەسكەرتكىش ورناتپاقشى.  مىنە، قاجىر دەپ وسىنى ايت!  

اراسىندا اقساقال جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندەگى سىرلارىن جىرمەن دە توگىپ قويادى. قازىر ونىڭ 8-ءشى جيناعى جارىق كورگەلى جاتىر. اكەگە دەگەن ساعىنىش، ونىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەت جىگەرىن جانىپ، بويىنا قۋات بولىپ قۇيىلا بەرەتىن سياقتى.   

سوڭعى جاڭالىقتار

ماڭگىلىك مۇرا تاعىلىمى

اباي • بۇگىن، 10:01

ۇقساس جاڭالىقتار