اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار ەسين بيىل 25 مامىردا مەملەكەت باسشىسى بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى تۇجىرىمدامالىق جاڭا زاڭعا قول قويعانىن ايتا كەلە, بۇل زاڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي رەفورمالارى پاكەتىنىڭ ءبىر بولىگى جانە قازاقستاندىق ساياسي جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنىن جەتكىزدى.
«قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى 2 قىركۇيەكتە قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تۇڭعىش رەت بەيبىت جينالىستار تۋرالى زاڭنامانى ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. سول جىلى 20 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى وتىرىسىندا ءوزىنىڭ قاعيداتتى ۇستانىمىن بەلگىلەدى جانە «ميتينگتەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ حابارلاما ءپرينتسيپىن ەنگىزۋ قاجەت», ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 1995 جىلعى زاڭ نەگىزدەمەلىك سيپاتقا يە. نەگىزگى قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋ ماسليحاتتارعا بەرىلدى. بۇل زاڭنامانى وڭىرلەردە ءتۇرلى قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋگە الىپ كەلدى. وسىلايشا, زاڭنامانىڭ تولىق جەتىلمەگەندىگى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ ءتۇرلى تالاپتارىن بەلگىلەۋگە ىقپال ەتتى. مىسالى, نۇر-سۇلتان قالالىق ءماسليحاتى بەيبىت جينالىستار وتكىزۋگە بولاتىن ورىنداردى عانا بەلگىلەسە, باسقا وڭىرلەر ميتينگ وتكىزۋدى قوسىمشا رەگلامەنتتەۋ بويىنشا جەكە ەرەجەلەر مەن تالاپتاردى ايقىندادى. بۇل رەتتە, 1995 جىلعى زاڭ ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىنداعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت», دەدى دانيار ەسين.
سونىمەن قاتار ول جاڭا زاڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە بەيبىت جينالىستار وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي ەرەجەلەرىن بەكىتكەنىن مالىمدەدى. «بۇل زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ بيلىككە تالابىن بىلدىرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ, ەڭ باستىسى ادامداردىڭ ءوز قۇقىقتارىن ەستىرتۋگە جاعداي تۋعىزۋ» دەي كەلە, جاڭا زاڭنىڭ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بەيبىت جينالىستارعا قاتىستى جاڭا زاڭنىڭ نەگىزگى التى قاعيداتىن اتادى. ناقتى ايتقاندا, جينالىستاردىڭ زورلىق-زومبىلىقسىز سيپاتتا بولۋى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك پەن قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋى, باسقا ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن, قۇقىعى مەن ەركىندىگىن قورعاۋ, قاتىسۋ ەركىندىگى, جينالىستى وتكىزۋ پايداسىنا قاراي پرەزۋمپتسيا, تاراپتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سياقتى پرينتسيپتەرگە ءمان بەرىلەتىنىن ايتتى. «جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتى بەيبىت جينالىستار سۋبەكتىلەرىنىڭ ءبارىنىڭ ارەكەتىنىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى. بۇل قاعيداتتار بەيبىت جينالىستاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنا عانا ەمەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا قاتىستى», دەدى دانيار ەسين.
ول سونىمەن قاتار زاڭدا ەنگىزىلگەن ۇعىمدىق اپپارات تۋرالى دا ءسوز قوزعادى. «بۇرىنعى زاڭنامانىڭ كەمشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى – بەيبىت جينالىستار فورماسىنىڭ ناقتى رەگلامەنتىنىڭ بولماۋى ەدى. زاڭعا ۇعىمدىق اپپاراتتاردى ەنگىزۋ – بەيبىت جينالىستار, ميتينگتەر, دەمونستراتسيالار, شەرۋلەر مەن پيكەت سەكىلدى نەگىزگى تۇسىنىكتەردى قۇرىلىمداپ, ولاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وعان قاتىسۋ قۇقىعى ازاماتتارعا دا, ۇيىمدارعا دا بەرىلگەن. ءار ادامنىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقىمىز كەلەدى. سونىمەن بىرگە بەيبىت جينالىستار تۋرالى زاڭنامانى قازىر قالىپتاسقان جاعدايدان, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنەن, ساياسي مادەنيەت پەن داستۇردەن, ساياسي تانىمنان بولە-جارىپ قاراستىرا المايتىنىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
سونىمەن بىرگە ول دەمونستراتسيا نەمەسە شەرۋ وتكىزۋ ءۇشىن حابارلاندىرۋدىڭ باسقا فورماسى – كەلىسىم الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. «دەمونستراتسيا نەمەسە شەرۋ وتكىزۋگە كەلىسىم الۋ ءۇشىن ءوتىنىم 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە بەرىلۋى ءتيىس. ءوتىنىم 7 جۇمىس كۇنى ىشىندە قارالادى. ءوتىنىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وندا قاتىسۋشىلار ءجۇرىپ وتەتىن باعدار, جولدىڭ باسى مەن اياعى, ۇزاقتىعى, كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ تۋرالى مالىمەت كورسەتىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار زاڭ بويىنشا بەيبىت جينالىستاردى وتكىزۋدىڭ بالامالى ورىندارىن مىندەتتى تۇردە ۇسىنۋ قۇقىعى دا قاراستىرىلعان. مۇنداي وتىنىمدەردىڭ ۇزاق قارالۋى – كوشەلەردى جابۋ, شاراعا قاتىسى جوق ازاماتتار مەن بيزنەسكە بەلگىلى ءبىر كەدەرگىلەردى كەلتىرۋ ىقتيمالدىعىنا بايلانىستى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن دانيار ەسين.
ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ناتاليا پان مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭ پارتيا تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستارعا 30 پايىزدىق كۆوتا بەرۋدى مىندەتتەيدى. «بۇل وزگەرىستەرگە سايكەس ءماسليحات پەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا تىزىمىندە جاستار مەن ايەلدەر بار ساياسي پارتيالار عانا وتكىزىلەدى. ستاتيستيكا بويىنشا قازاقستاندا ەكونوميكالىق سيپاتتا بەلسەندى 4,5 ملن ادام مەن 20-29 جاستاعى 2,8 ملن جاس بار. قازىرگى تاڭدا ماسەلەن پارلامەنتتە ايەل دەپۋتاتتاردىڭ ۇلەسى 22 پايىز. ال جاسى 29-عا دەيىنگى جاستار پارلامەنتتە جوق», دەدى ناتاليا پان.
سونىمەن قاتار ۆيتسە-مينيستر الەم مەملەكەتتەرىنىڭ كوبى ايەلدەر مەن جاستاردى سايلاۋ پروتسەسىنە بەلسەندى تۇردە تارتىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. «الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي ىنتالاندىرۋ كۆوتالارى كەڭىنەن قولدانىلادى. حالىقتىڭ قوعامدىق سيپاتتا بەلسەندى بولىگى رەتىندە جاستار مەن ايەلدەردە الەۋمەتتىك جانە ساياسي الەۋەت بارىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى ۇسىنىلعان زاڭنامالىق نورمالار ايەلدەر مەن جاستاردى ەلدىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىنە ارالاستىرۋعا قوسىمشا قۇقىقتىق شارت جاسايدى», دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سنەجاننا يماشەۆا زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا كوپتەگەن جۋرناليست پەن زاڭگەرلەردەن ۇسىنىستار كەلىپ تۇسكەنىن مالىمدەدى. ء«بىز بارلىق ۇسىنىستى ەسەپكە الۋعا تىرىستىق. ماسەلەن, جۋرناليستەر وزدەرىنىڭ تۇسىرگەن ۆيدەو-فوتو ماتەريالدارىن ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىرۋعا نارازى بولدى. بۇل نازارعا الىنىپ, مۇنداي مىندەتتەمە الىنىپ تاستالىندى. سونىمەن بىرگە ءبىر ادامنىڭ پيكەتى تۋرالى تۇسىنىكتەمە بەرىپ, كونستيتۋتسياعا ساي, جالعىز ادامنىڭ دا نارازىلىق بىلدىرۋگە قۇقىعى بارىن ايتىپ ءوتتى.
