بۇگىندە جەردىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلىپ جاتقانىن انىقتاۋ وتە قيىن. سوندىقتان ەل پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىندە ايتىلعانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن پايدالانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى جۇرگىزىلگەنى ابزال. شىنىندا دا عارىشتىق سۋرەتتەر مەنشىگىنە العان ۇلان-عايىر جەرىن كادەگە اسىرماي, نە وزىنە, نە ەلگە پايدا اكەلمەي وتىرعان جەر يەسىمەن شارتتى بۇزۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ءبىر كەزدە ەگىن ەگىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ساۋاتسىزدىعى سالدارىنان جەردى كەپىلگە قويىپ, نەسيە الۋ مىسالى از ەمەس. ەل ىشىندەگى جەر داۋى كوبىنە وسىنداي زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن, ماسەلەنىڭ وڭ-تەرىسىن ارىدەن ويلاستىرماعاندىقتان تۋىندايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار تاراتىلعان سوڭ ءوز الدىنا شارۋاشىلىق قۇرىپ, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا ۇمتىلعاندار كوپ بولدى. ازىن-اۋلاق جەرگە يە بولعاندار دا سولار. بىراق كوكتەن تىلەگەنى جەردەن ونبەي, ءجۇزدىڭ ءبىرى عانا وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىنە شىداپ قالدى. قالعاندارى بۇل تاراپتان ءباتۋالى ناتيجە شىعارا الماعان سوڭ تاراپ كەتتى. ارينە ولاردى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. سولتۇستىك وڭىردە ەگىن شارۋاشىلىعى تاۋەكەلدى ءىس. ەگىن مول شىققان جىلى بيداي باعاسى ارزان بولىپ, قۋاڭشىلىق جىلدارى استىق باعاسى قىمبات بولعانىمەن – قامباعا تۇسكەن بيدايى از بولىپ شارۋاشىلىعىن قوجىراتىپ العاندار كوپ. كەيىن بانكتە كەپىلدىكتە تۇرعان جەردى نە اۋىل تۇرعىندارى, نە بۇرىنعى يەسى پايدالانا الماي, اقىر اياعىندا ءارامشوپ باسىپ كەتتى. بۇل ءبىر كۇرمەۋى قيىن جاي بولىپ تۇر.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. پاندەميادان كەيىن ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتكىرلەنە ءتۇسۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان اتا-بابامىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن كەيىنگى ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان جەر-انانىڭ ىرىسىن تولايىم الا بىلسەكشى. ناعىز بايلىق, ەل ىرىسى وسىندا. سولتۇستىك ءوڭىردىڭ جەرى قۇنارلى ەكەنى الميساقتان ءمالىم. تەك سول جەردىڭ پايداسىن تۇگەل كورە الماي وتىرعانىمىز وتە وكىنىشتى.
– بوس جاتقان جەرلەر وبلىس بويىنشا انىقتالعاننان كەيىن اۋداندىق اكىمدىكتەر بۇل تاراپتاعى جۇمىسىن ءسال جەتىلدىرە ءتۇستى, – دەيدى وبلىستىق جەردى پايدالانۋ مەن قورعالۋىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرعالي شورين. – ايتسە دە ءالى ورالىمسىزدىقتىڭ ورنى ويسىراپ تۇر. پايدالانىلمايتىن جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋ, ونى اينالىمعا جىبەرۋ جۇمىستارىن ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ قاجەت.
بۇل ورايدا اتباسار, تسەلينوگراد, بۋراباي اۋداندارى مەن ستەپنوگور قالاسىندا حالىققا بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءبىرشاما وڭ ناتيجە بەرگەن. قازىرگى تاڭدا بىرقاتار اۋداندا بوس جاتقان جەرلەردى انىقتاۋ بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىس ۆەب-پورتال ارقىلى جۇرگىزىلۋدە. دەگەنمەن, جەردىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىنە تەكسەرىس جۇرگىزۋگە جاريالانعان موراتوري عانا قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
جەر قاتىناستارى سالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن ەسەپكە الۋ, جەردى حالىققا جەكە ماقساتتارىنا پايدالانۋعا بەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. بۇل جاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا باقىلاۋىندا ەكەندىگىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتكەن ءلازىم. ماسەلەن, وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا 11 ميلليونعا جۋىق جەر بار ەكەنىن ايتتىق. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى 10 ميلليون 356 مىڭ گەكتارى عانا Qoldau.kz پورتالىندا ەسەپكە الىنىپتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بوس جاتقان, يگەرىلمەگەن جەرلەر ءالى دە بار دەگەن ءسوز ەمەس پە؟
ەندى مىنا ءبىر قيسىنسىز جايعا كوڭىل اۋدارىپ كورەلىك. وسىنشاما القاپ تۋسىراپ بوس جاتقاندا قولىنداعى ازىن-اۋلاق مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن پايدالانىلاتىن جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەر جوقتىڭ قاسى. وبلىستاعى 617 اۋىلدىق جەردىڭ 459-ىندا مال جايۋعا ارنالعان جايىلىم جوق دەسە دە بولادى. سوندا اۋىل تۇرعىندارى قايتىپ كۇن كورمەك؟ مال ونىمدەرىن وتكىزە الماي, بەينەتىن كورگەنىمەن, زەينەتىنە قولى جەتپەي وتىرعان مالساق قاۋىم قايتپەك؟ مۇنداي كەلەڭسىزدىك نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ بارلىق جەردە ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىز كورىنىس مىنانداي. اۋىلدىق ايماقتارداعى بوس جاتقان جەرلەردى بەلگىلى ءبىر ادامدار كاسىپ باستاماقشى بولىپ الىپ, وزدەرىنىڭ اتىنا تۇسىرگەننەن كەيىن الدەبىر سەبەپتەرمەن جۇمىستارى جۇرمەي قالعان. ەندى ول جەردە نە ءشوپ شابىلمايدى, نە مال باعىلمايدى. ەشبىر پايداسى جوق جەر يەلەنۋشىلەردىڭ مەنشىگىندەگى جەردى ەگەر بىرنەشە جىل بويى كادەگە اسىرا الماي كەلە جاتسا, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە نەگە قايتارىپ الماسقا.
سونداي-اق ەل پرەزيدەنتى «جەردى يگەرمەگەنى ءۇشىن بازالىق سالىقتىق مولشەرلەمەنى وننان جيىرما ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى پايدالانباعانى ءۇشىن جەردى الۋ قاجەتتىلىگى بار. سونىمەن بىرگە جەردى سوت ارقىلى الىپ قويۋدىڭ ءتيىمدى جانە جەدەل تەتىكتەرىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. يگەرىلمەي جاتقان جەر تەلىمىن قايتارىپ الۋ كەزىندە ءىستى سوزبالامعا سالۋدىڭ ءتۇرلى امال-ايلاسى وكىنىشكە وراي ورىن الادى», دەگەن بولاتىن. شىنتۋايتىندا تەككە جاتقان جەر, كادەگە اسپاي جاتقان بايلىق – ەل يگىلىگى ەمەس پە؟!
بۇل پىكىر وتكەن جىلى ايتىلعان بولاتىن. ەندى مىنا ءبىر دەرەككە كوڭىل اۋدارىڭىز. 2019 جىلى وبلىستىق پروكۋراتۋرا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە انىقتاعان ءبىر جارىم ميلليون گەكتار جەردىڭ 764,3 مىڭ گەكتارى عانا قايتادان پايدالانىلا باستادى. ونىڭ وزىندە دە 603 مىڭ گەكتارى مال جايىلىمى ەسەبىندە.
جايىلىم اۋقىمى كەڭەيسە, اۋىل تۇرعىندارى مال باسىن كوبەيتەر ەدى. ونىڭ ارعى جاعىندا تاعى ءبىر سويىلداي ماسەلە بار. ەگەر اۋىل حالقى ءتورت ت ۇلىگىن تولىنەن ءوسىرىپ, باسىن كوبەيتىپ, ءونىمىن مولايتسا ەشكىمگە قول جايماس ەدى. وڭىنان وڭعارىلعان شارۋا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە ءتاپ-ءتاۋىر ىقپال ەتپەي مە؟
– زەرەندى اۋدان ورتالىعى بولعاندىقتان مال جايىلىمى قاشاننان بار ماسەلە, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى قانات ءالجاپاروۆ. – جول بويىندا باعا المايسىز, دەمالىس ايماقتارىنا كىرگىزبەيدى. ەگەر شابىندىق جەر بولسا, جايىلىمنان تارشىلىق كورمەسەك, مال باعۋعا ابدەن بولار ەدى. قازىر تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى دۇكەندەردە ساتىلاتىن ۇنتاق ءسۇتتى ءىشىپ ءجۇر. ەگەر ءار وتباسى بىرەر سيىر ۇستاۋعا مۇمكىندىك السا, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا اققا قارىق بولار ەدى, ءسۇت ونىمدەرى دە مولايار ەدى. اتتەڭ, وسى ماسەلە شەشىمىن تاپپاي تۇر. جەر-انانىڭ يگىلىگىن ۇقىپتى ءارى ءتيىمدى پايدالانساق, الاشتىڭ اق داستارقانى ادال دامنەن قايىسىپ تۇرار ەدى.
اقمولا وبلىسى
