ەل اناسى
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيك جازۋشىسى عابيت ءمۇسىرەپوۆ «ۇلپان» اتتى رومانىندا قازاق ايەلىنىڭ انشەيىن قيالدان تۋماعان, جالعان دارىپتەلمەگەن, ومىردە ناقتى پروتوتيپى بار كوركەم بەينەسىن جاسادى.
وتباسى ينستيتۋتى, ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى تابيعي ۇيلەسىم بۇزىلۋى سالدارىنان باتىس قازىر ەرەكشە زارداپ شەگىپ وتىر. ورىس توپىراعىندا دا نەكەبۇزارلىق, اجىراسۋ, ءوز كۇيەۋىنەن جەرىنىپ, ءوزگە ەردى ءپىر تۇتۋ, اشىنالىق قۇبىلىس قاسىرەتى بار ەكەنىن كلاسسيك جازۋشى لەۆ تولستوي «اننا كارەنينا» اتتى قوس تومدىق رومانىندا تەرەڭ اشىپ كورسەتتى.
ەل اناسى
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيك جازۋشىسى عابيت ءمۇسىرەپوۆ «ۇلپان» اتتى رومانىندا قازاق ايەلىنىڭ انشەيىن قيالدان تۋماعان, جالعان دارىپتەلمەگەن, ومىردە ناقتى پروتوتيپى بار كوركەم بەينەسىن جاسادى.
وتباسى ينستيتۋتى, ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى تابيعي ۇيلەسىم بۇزىلۋى سالدارىنان باتىس قازىر ەرەكشە زارداپ شەگىپ وتىر. ورىس توپىراعىندا دا نەكەبۇزارلىق, اجىراسۋ, ءوز كۇيەۋىنەن جەرىنىپ, ءوزگە ەردى ءپىر تۇتۋ, اشىنالىق قۇبىلىس قاسىرەتى بار ەكەنىن كلاسسيك جازۋشى لەۆ تولستوي «اننا كارەنينا» اتتى قوس تومدىق رومانىندا تەرەڭ اشىپ كورسەتتى.
عابيت مۇسىرەپوۆ «ۇلپان» اتتى جيناقى رومانىندا الدىنا مۇنداي ماقساتتى قويعان جوق. ۇلپان ەردەن بەزگەن, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ وتىنا كۇيىپ, باسقا ەردى سۇيگەنى ءۇشىن قارەكەت قىلعان, ۇيابۇزار ايەل ەمەس. كەرىسىنشە, «ەردى كەبەنەك ىشىندە تانى» دەيتىن حالىق دانالىعىنان تۋعان دارقان مىنەز, ناعىز ەردى ارداقتاۋ ارقىلى ەلدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەن, حالقىنىڭ ريزىق-بەرەكەسىن قاراقان باسىنىڭ باقىتىنان ارتىق ساناعان وتە اقىلدى, دانا, دەگدار ايەل بولۋىمەن باۋرايدى. «التىن باستى ايەلدەن باقىر باستى ەركەك ارتىق», «بايتال شاۋىپ بايگە الماس» دەپ قارايتىن ەلدە ۇلپان سياقتى قايراتتى جاننىڭ بولمىسى باعالانا بەرمەيدى.
كەرەي ىشىندە سيبان رۋىنىڭ باس كوتەرەر ادامى, ءبيى ەسەنەيگە ۇلپان قىز قاپالاقتاعان قار استىندا ۇشىراسادى. ەسەنەي ەركەكشورا كيىنگەن, باتىل سويلەسكەن ۇلپاننىڭ قىز ەكەنىن بايقاماي قالادى. ونىڭ قىز ەكەنىن ەسەنەيگە دەرەۋ ايتا قالىپ, جۇرەگىنە شوق ءتۇسىرىپ جىبەرگەن «تۇركپەن» مۇسىرەپ: «يە, قىز!.. «مىنە, ايىبىم!» دەگەندە كوز قۇيرىعىمەن ءوزىڭدى ءبىر شارپىپ وتكەندە نەعىپ بايقامادىڭ؟» دەيدى. جازۋشى «شارپىپ» دەگەن ءسوزدى تەككە قولدانىپ تۇرعان جوق. ماحاببات وتى دەمدە تۇتانعانىنىڭ تۇسپالى. روماننىڭ ديلەمماسى مەن دراماسى وسى ەپيزودتا بىردەن جارق ەتەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ دراما جانرى مەن كينو ونەرىنە وشپەس ولجا سالىپ, «قىز جىبەك», «اقان سەرى – اقتوقتى» سىندى شەدەۆر دۇنيەلەر تۋدىرعان عابەڭنىڭ قالامى جازۋدا ابدەن ۇشتالعان, ءستيلى مىقتى, قۋ سوزگە استە جوق. قىسقا دا نۇسقا.
ەسەنەيدىڭ اعايىنى «تۇركپەن» ءمۇسىرەپتى ەلشى قىلىپ, وزىنە ءسوز سالعانىن ەستىگەندە ۇلپان جانى توسىرقاۋ, جاتسىنۋدى سەزىنەدى. بۇل جازمىش ءسوزدى ەستىگەن ءساتى جاس قىزدىڭ جۇرەگىنە قانجارداي قادالدى. اكەسى ارتىقباي باتىر قاتارلى, وزىنەن كەم دەگەندە قىرىق جاس ۇلكەن ەسەنەي, ەل اعاسى, كوسەم, پاتريارح. «اعاشقا اسىلىپ ولمەسەڭ قۇتىلا المايسىڭ. ەسەنەيدەن اراشالاپ الىپ قالار ادام جوق. ايتتى – بولدى. باسىڭ بولسا يە بەر, تىزەڭ بولسا بۇگە بەر». «ۇلپان ءبىر تۇسىنىكسىز كۇلكىمەن كۇلە باستادى. جىندانىپ كەتكەندەي اتىنان اۋىپ, ار جاعىنا قاراي قۇلاپ بارادى».
ۇلپاننىڭ جاس ءومىرىن قيمايتىن, ءۇلكەن كىسىگە كۇيەۋگە بارعىسى جوق بالعىن كوڭىلىن جازۋشى شەبەر پسيحولوگيالىق يىرىمدەرىمەن بەرە العان.
ەسەنەي ۇلپان ءۇشىن كەمىتەتىن ەر ەمەس, ەردىڭ ەرى, («شىركىن-اي, بۇدان قىرىق جىل بۇرىن قانداي بولدى ەكەن؟ بۇعان كەزدەسپەگەندە كىمگە كەزدەسەر ەدىم؟ ءسوز جوق, ءبىر جاسقا كەزدەسەر ەدىم. سول جاسىم ەسەنەيدىڭ وننان بىرىنە تۇرار ما ەدى؟ كىم ءبىلسىن...جوق, تۇرماس ەدى!») اتتەڭ, جاسى عانا جاسىنا سايكەس كەلمەيدى. ۇلپاننىڭ مىقتىلىعى سوندا, ول ازەلدە جانى قالاماسا دا ەسەنەيگە كۇيەۋگە ءتيۋدى مۇرات قىلدى. ول ەلدىك مۇرات. كەز كەلگەن شوپجەلكە قىزدىڭ قولىنان كەلمەيتىن, تىرشىلىكتى دۇنيەمەن ولشەيتىن كەيبىر ويى شولاق, تاياز ايەل زاتىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن ۇلى مۇرات. ۇلپان جايناعان جاستىق داۋرەنىن وسى ەلدىك مۇرات جولىنا قيدى. ەسەنەيدىڭ بەدەلى مەن بيلىگىن ول قاراڭعىلىق قۇرساعان ەلىن العا جەتەلەۋ ءۇشىن پايدالاندى.
قازاق بايلىعى جىلقىسىندا. ەسەنەي – ءيسى سيباننىڭ باي ادامى, ەل قورعاعان باس باتىرى, ءبيى. ونىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس.
«ەسەنەيدىڭ قۇرىعى موينىما تۇسە قالسا, ونى الىپ كەتەتىن كۇش ءبىزدىڭ از عانا اۋىل كىرمە كۇرلەۋىتتە جوق. قۇداي سالدى – ءبىز كوندىك. بىراق, اعاڭنىڭ ەسىندە بولسىن – ۇلپان ارزانعا تۇسپەيتىن قىز».
ول ەسەنەي ورداسىنىڭ بايبىشەسى بولعىسى كەلەتىنىن, «مەن ۇلكەن ۇيگە كىرەمىن دە, تورىندە وتىرامىن» دەپ كەسىمىن التى قارىس ازۋىن ايعا بىلەگەن بيگە ءوز اۋزىمەن ايتادى. ۇلكەن ءۇي – بيلىك. ەسەنەيدىڭ كوزى ءتىرىسىندە-اق, ۇلپان بەس بولىس سيباننىڭ قامقور اناسىنا اينالدى. ءسويتىپ, ونىڭ قۇرباندىعى اقتالدى. عابيت مۇسىرەپوۆ وسى ءبىر ادامدار اراسىنداعى اسا كۇردەلى قارىم-قاتىناستى ديالوگ, وقيعالار ارقىلى تابيعي سۋرەتتەيدى.
ۇلپان دامۋ دارەجەسى ارتتا قالعان جۇپىنى ەلگە قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي ارەكەت قىلدى. مونشا, قىستىق ءۇي سياقتى سول كەزدەگى كەدەي تىرلىك, ناداندىقتان ەزىلگەن ەلگە جاقسىلىقتار نىشاندارىن الىپ كەلدى. ايتپەسە, قىس بويى كيىز ۇيدە وتىرعان قازاق رۋلارىنىڭ جاس بالاسى قىسقى ىزعاردى كوتەرە الماي, وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ, تەز شەتىنەپ كەتەتىن ەدى.
ۇلپاننىڭ ەل اناسىنا اينالعان تۇسى ەسەنەيدىڭ قالىڭ جىلقىسىن قاراۋىنداعى ەلگە ءبولىپ بەرەتىن, كىسى اقىسىن جەۋدى ار سانايتىن بەكزات ادالدىعى. بۇل مىرزالىق دەۋدەن گورى يماندىلىق, تەڭدىك بەلگىسى.
ەسەنەي ولگەن سوڭ ۇلپان بەكزاتتىعىنان ايىرىلعان جوق. اتتەڭ, ول قىز ەمەس, ۇل بولىپ تۋاتىن جان. «ۇلپان بۇل كەزدە قارا جامىلعان قارالى ايەل. ون اۋىل سيباندى ەسەنەيدىڭ قازانى مەن قولىنا قاراپ تەلمىرىپ وتىرۋدان ءبىرجولا قۇتقاردى. قاشاننان ەسەنەيدىكى بولىپ كەلگەن كەڭ جەردى ءار اۋىلعا ءبولىپ بەردى. مۇنىسى جالعىز بۇل ەل ەمەس, جالپى ءسىبىر كازاكتارى ءۇشىن جاڭا ءبىر ۇلگى ەدى. ونىڭ اتى نە ەكەنىن ۇلپان ءوزى بىلگەن ەمەس. كەدەيلىك جانشىپ, دىلگىرلىك سورىنا بەلدەن باتىپ وتىرعان جوق-جىتىككە جانى اشىدى دا, قولدان كەلەرىن ىستەدى دە بەردى. قازىر ەسەنەيدىڭ مالى ەكى ەسە ازايدى, ونىڭ ەسەسىنە ەل سيباننىڭ مالى ون ەسە كوبەيدى. ءار ءۇي ءوز تەكەسىن, ءوز ايعىرىن ماقتاسىپ وتىرادى.
ەل ازداپ ەگىن سالادى, ءشوپ شابادى. بالا-شاعا دىردەكتەپ قىس بويى كيىز ۇيدە وتىرمايدى, جىلى, قىسقى ۇيدە وتىرادى. اسىرەسە, وسى قىسقى ءۇي ءۇشىن ەل-جۇرتى ۇلپانعا قاتتى ريزا».
ۇلپان ءوزىن ەسەنەيدەن جوعارى قويمايدى, ارتىق سەزىنبەيدى, بايلىقتى مالدانىپ, اينالاسىنا ىزعارىن شاشىپ, بەكەر وكتەمدىك قىلمايدى. ويتكەنى, ونىڭ بويىندا «قىرىق ەسەككە جۇك بولاتىن» سايقالدىق, كۇنشىلدىك, اردان بەزۋ جوق. «جەتى جىلدان بەرى مالىمەن بولىپ كەتكەن ادامنىڭ ءادىل بي دەگەن اتاعى كومەسكى تارتا باستاپ ەدى. ۇلپاننىڭ اتاعىمەن بىرگە قايتا كوتەرىلدى. ۇلپان ولاي ويلاي قويماسا دا, ەسەنەي سولاي سەزىندى.
– اقنارىم, سەن مەنى ادام قىلا باستادىڭ, – دەدى اتتاناردا.
– جوق, ەسەنەي, سەن كولەڭكەڭ كۇندىك جەرگە تۇسەتىن بايتەرەكسىڭ. مەن سەنىڭ ساياڭدا شىرىلداعان بوزتورعايمىن. مەنىڭ قۇدايدان ءبىرىنشى تىلەگىم سەنىڭ اماندىعىڭ! – دەدى ۇلپان. – سەنسىز مەن كىم بولار ەدىم؟.. ».
راسىندا سولاي. قازاق ايەلدى ەشقاشان ەردەن اسىرمايدى. بۇل وڭ كوزقاراس, جاۋگەرشىلىكتە ەل قورعاعان ەرلەر, مال تاباتىن, وتباسىن اسىراۋشى ەرلەر, ءناسىلدى ساقتايتىن ەرلەر بولعان سوڭ تۋعان ادىلەتتى ءومىر زاڭدىلىعى. ن.س.لەسكوۆتىڭ «متسەنسك ۋەزىنىڭ ماكبەت حانىمى» («لەدي ماكبەت متسەنسكوگو ۋەزدا») اتتى پوۆەسىندە ماحاببات جولىندا اداسىپ, كوڭىلدەس ەركەككە بولا ءوز ەرىن ولتىرگەن ايەلدىڭ بەينەسى سومدالعان. ۇلپان اق جۇرەك, ۇلپان ادال, ۇلپان ناعىز قازاق ايەلى. ول قازاقى تانىمنان شىعانداپ شىقپايتىن ءداتى بەرىك, نامىسى كۇشتى ايەل.
مەملەكەت باسقاراتىن ادامنىڭ بۇكىل نىشانى, قايراتكەرلىگى, ۇلكەن جۇرەگى, مەيىرىم شۋاعى, يماندىلىعى ۇلپاننىڭ بويىندا تۇگەل بار. وقىماي قالعانى بوگەت بولماسا ۇلپان ءتارىزدى ايەل قازىرگى زاماندا ەڭ بيىكتەن كورىنەر ەدى.
ەسەنەي
ەسەنەي – تاريحي تۇلعا, اتاقتى سىرىم باتىردىڭ جيەنشارى. «سىرىمنىڭ كىسەسى ەسەنەي ءۇيىنىڭ ءبىر قارا ساندىعىندا جەتپىس جىلداي جاتتى. ەسەنەي – اۋىر سۇيەكتى, بالۋان دەنەلى ادام. بار ءومىرى ات ۇستىندە ءوتىپ كەلە جاتقاندىقتان, ءۇستى-باسى قول باتپايتىن بىلەۋدەي-بىلەۋدەي بۇلشىق ەت, قارنى شىققان ەمەس».
زاماندا بولعان ەر ەسەنەيدىڭ ءادىلدىگى ءا دەگەنمەن ايقىن بولدى. جاس جىگىت كەيپىندە كەلگەن ۇلپان قارشىعالى شۇبارىن پانالاپ قونىپ قالعان ءۇش اۋىل كىرمە كۇرلەۋىتتىڭ ارىزىن قىر شونجارىنا جاسقانباي, تىك ايتقان اتالى سوزىنە ءدان ريزا بولىپ تىڭدايدى. قوس ۇلى ءتىرى بولعاندا جىگىت بولىپ وسەر ەدى-اۋ دەپ بالاعا ءزارۋ بي ىشتەي ءسۇيسىنىپ, قىزىعا قارايدى. ونىڭ قىز ەكەنىن بىلگەندە كوڭىلى وزگەشە قۇيقىلجيدى. ءوزىن ولىمنەن قۇتقارعان ارتىقباي باتىردىڭ قىزى ۇلپان. نىشان تابىلدى, جۇرەك بۇلقىندى, ەندى ءومىر ءوربيدى. اۆتور تىرشىلىكتى, قۇس جولىنداعى, جەر بەتىندەگى ماڭگىلىك تارتىلىستى, اينالىستى تۇيسىك, يبامەن بەرەدى.
«ەسەنەي قازىر ءدىندار ادام بولعانىمەن ءبىر كەزدە اسا ادۋىن, وزبىر بي بولاتىن. ورىس شەكاراسىن پانالاي وتىراتىن نۇرالى دەگەن مومىن ەلدىڭ بارلىق جەرىن تارتىپ الىپ, دالاڭقى جايلاۋعا ايداپ تاستاعانى بار-دى. مومىن ەل قارعاپ-سىلەپ كەتكەن ەكەن – كەلەر جىلى ەسەنەيدىڭ ەكى ۇلى قارا شەشەكتەن ءبىر كۇندە, ءبىر ءساتتىڭ ىشىندە بىرگە ءولىپ كەتتى».
عابيت مۇسىرەپوۆپەن ەلدەس, جەرلەس, زامانى ءبىر كورنەكتى جازۋشى – ءسابيت مۇقانوۆ. سابەڭنىڭ «حالىق مۇراسى» اتتى كىتابىندا: «ءبىزدىڭ ەلدە «بەس مىڭ جىلقى بولىپتى» دەگەن ەسەنەي سابانى التى ايعىردىڭ تەرىسىنەن تىكتىرىپ, اتىن «تاي جۇزگەن» قويعان ەكەن. سول سابانى ىسقا قويعاندا, اۋىز جاعى قۋراپ كەتىپ, بۇعان اشۋلانعان ەسەنەي ىس سالعان ادامنىڭ ۇيىرگە ءتۇسىپ تۇرعان ايعىرىن سويعىزىپ, تەرىسىن سابانىڭ قۇرعاعان اۋزىنا جاماتقان» – دەلىنگەن.
بيلىك يەسى بولۋ – زورلىقشىلدىق. سابەڭ مەن عابەڭ ايتقان وسى ەكى ەپيزود ەسەنەيدى اقتاپ تۇرعان جوق. ونىڭ قاتىگەز, مومىندى رەنجىتكەن وزبىرلىعىن تانىتادى. قازاق ۇعىمىندا كيەلى مال بولادى. ءبىر ەلدىڭ كۇنكورىس جەرىن تارتىپ الۋ, ۇيىرگە تۇسەر اتا مالدى ءراسۋا قىلۋ – كۇناھار زورلىق. ونىڭ قارعىسى بولادى. بىراق سول كەزدەگى قازاق ءداستۇرلى قوعامىندا بۇل ۇيرەنشىكتى قالىپ بولعان. بۇل قاتىگەز مىنەز الاماندىق, اباداندىق سانالعان. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» اتتى رومان-ەپوپەياسىنداعى رۋ اراسى تۇگىلى, رۋ ىشىندەگى سۇمدىق تارتىس, اعايىن ارازدىعى قاشاننان قازاق الەۋمەتىندە بولىپ كەلەدى. ويتكەنى, ول وكتەمدىك ايدان تۇسكەن جوق, تەگىس ادامزات قوعامىنا ءتان تەڭسىزدىك يدەولوگياسى, زورلىق-زومبىلىق.
ەسەنەي بەينەسى روماننىڭ ونە بويى بىرتىندەپ اشىلا بەرەدى. قارتايعان ساتىندە جولىققان ۇلپان – ونىڭ باق قۇسى, ءارى قورعاۋشى پەرىشتەسى.
روماندا ەسەنەيدىڭ ءىنىسى ەمەنالى وبرازى جان-جاقتى اشىلعان. ۇلپان ادۋىن سارىقارىن بايبىشە, جالعىز قاينىسىنىڭ ايەلى, ابىسىنى ايتولقىندى ءا دەگەننەن ورنىنا قويىپ, مۇيىزدەپ الادى. ونىڭ ۇلكەن ءۇيدى ءوزى بيلەپ-توستەپ قالعانىن بىلەدى. قازاق سالتىندا جاپ-جاس ۇلپاننىڭ ەرەسەك ايتولقىننان جولى ۇلكەن بولىپ سانالادى. مۇنى ول بيلىك, بايلىق ءۇشىن ىستەمەيدى. ۇلپاننىڭ ستاتۋسى – ەل اناسىنا اينالۋ: «ۇلپان سيباننىڭ ەڭ ۇلكەن ايەلى, ەل بايبىشەسى!».
«جاباعى سۇرايدى, قىل سۇرايدى, ءسۇت سۇرايدى, ۇن سۇرايدى, كيىز سۇرايدى, شاي سۇرايدى, بورىككە تىستىق, كويلەككە تۇيمە سۇرايدى, جايلاۋعا كوشەتىن كولىك سۇرايدى...
ۇلپان ەشكىمنىڭ قولىن بوس قايتارماي بەرە بەردى. مىرزا كەلىن اتانعىسى كەلىپ بەرگەن جوق, الدەنەگە ىشتەي نارازى, الدەنەگە ىشتەي نامىستانىپ ۇلەستىردى.
قانداي ادەمى قىز-كەلىنشەكتەر قايىرشىداي جالاڭاش, قايىرشىداي سۇرانشاق. شەشەلەرى ادەيى ەرتىپ اكەلەتىن بالالار وڭكەي مەس قارىن, شي بورباي, ءىرىڭ كوز... بۇلارعا ءومىر تىلەۋ, باقىت تىلەۋ مازاقتاۋ سياقتى سەزىلەدى».
كەدەيلىك, جىگەرسىزدىك, جوقتىق شەگىنە جەتكەن زاردابىن عابيت مۇسىرەپوۆ «ەتنوگرافيالىق اڭگىمە» اتتى شىنايى سۋرەتتەۋلەرگە تولى اڭگىمەسىندە اشىپ كورسەتتى, ساتيرالىق وبراز جاسادى. «ۇلپان» اتتى رومانىنداعى كەدەيلىك باسقاشا سيپاتتا. ەلگە جاڭارۋ كەرەك. زامان لەبى سولاي سوعادى. ۇلپان سونى ءتۇسىنىپ, ەسەنەيدىڭ بەس مىڭ جىلقىسىنىڭ جارتىسىن قول استىنداعى ەلگە ءبولىپ بەرەدى. تۋعان جۇرتىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە ول جانىن سالادى. ارتىنان تۇرمىسى تۇزەلگەن, توعايعان ەل ەسەنەيدەن ەشتەڭە دامەتپەيتىن بولىپ كەنەلدى. بۇل ۇلپانداي دانا ايەلدىڭ ارقاسى ەكەنىن عابەڭ ءسۇيسىنىپ سۋرەتتەيدى.
«بۇل ارانىڭ قازاعىنا ەگىن سالدىردى, ءشوپ شاپتىردى, قىستاۋ سالعىزدى. بۇل ەلدى قازىر جارتىلاي وتىرىقشى دەي الامىز», – دەيدى جازۋشى ۇلىق ورىستىڭ اۋزىمەن.
ۇلپاننىڭ قايراتكەرلىگى كىسى اقىسىن جەمەۋ سياقتى يماني ۇعىمدا ءتىپتى جارقىراپ كورىندى.
«– ەسەنەي-اۋ, مىنا قاراشا اۋىلدى سەن نەعىپ كورمەي ءجۇرسىڭ؟ وزىڭە ۇيات قوي! – دەدى.
– وسى قىرىق ءۇي مالشى-جالشىلاردىڭ قىرىق جىلدان بەرگى جالاقىلارى سەنىڭ موينىڭدا كەتە بەرىپتى... وبال عوي, – دەدى.
– اينالايىن ۇلپانجان, سونى ماعان ەندىگارى ايتپايتىنداي بولىپ, ءوزىڭ تىندىرشى, ەكەۋمىزگە ەكى ايعىردىڭ ءۇيىرى جىلقى قالدىرساڭ بولدى. مەنىڭ ەندىگى بايلىعىم جالعىز سەن... اسىرارسىڭ بىردەڭە قىلىپ...».
ەرلى-زايىپتى ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى وسى ديالوگتان ايقىن, ەلگە تۇتقا ەسەنەي مەن ونىڭ ءسۇيىپ العان قوساعى ۇلپاننىڭ جانى تازا جان ەكەندىگى. «ەركەكسىڭ عوي سەن, ەركەكسىڭ, ەسەنەيجان!» دەيدى ول ايەلىنە, بيلىگىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ ەسەنەي اتىن قوسا قيىپ.
«قاتىن قايراتتانسا قازان قايناتادى» دەپ تۇسىنگەن قازاق قوعامىنداعى ستەروتيپتى عابيت مۇسىرەپوۆ بۇزىپ وتىر. ءسۇيىسپەنشىلىك حيسسا-داستاندارىندا ءدارىپتەلەتىن قىز-كەلىنشەكتى الەۋمەتتىك بيىككە كوتەردى. ويتكەنى, ۇلپان اتامەكەنىنىڭ ەلگە سىيلى, اياۋلى ادامى.
«جاس ايەل ۇلپان اسقان اقىلدى ادام ەدى. ءوز ايتارىن اۋەلى ەسەنەيگە ايتقىزىپ الىپ, ءوز بايلامىن اۋەلى ەسەنەيگە بايلاتىپ الىپ ءجۇر. ەسەنەي دە «مىنا قاتىن بىلاي دەپ ەدى» دەپ ۇلپاننىڭ اتىن شىعارا سويلەيدى».
جازۋشى ەسەنەي مەن ۇلپان ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى شىنايى جاراسىمدى ءدال بەينەلەيدى. ول ءتىپتى ءوز اتاسى «تۇركپەن» مۇسىرەپ پەن اجەسى شىناردىڭ العاش شاڭىراق كوتەرگەن كەزىن بەينەلەيتىن تۇستارىندا مول. ۇلپان شىنارعا ەركىندىكتى ۋاعىزدايدى, بىراق ول لاعىپ كەتۋ ەمەس.
ۇلپان ايەل باقىتىن سەزىنە العان جوق. ول باسقا ءبىر قۇدىرەتتى سەزىندى. «ەرتە توقىراعان انالىق» دەيدى اۆتور, ءبىر قىز تۋعان ۇلپان, سول جارىعىنان ەرتە ايىرىلىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن اجال تاپتى. قارا نيەتتى ادامداردىڭ كورە الماعان, قىزعانشاق كەسىرى تيگەن شىعار, روماندا بۇل سارىن, سۇيىكتى قىزى بىجىكەننىڭ قازا بولۋىنىڭ سىرى اشىق ايتىلمايدى, استىرتىن بەرىلەدى.
ۇلپاننىڭ اينالاسى
ەمەنالى ەسكىلىكتى تۇرمىسقا ابدەن ۇيرەنگەن, كەرتارتپا. «اتا-بابامىز كيىز ۇيدە تۋعان, سوندا ولگەن» دەپ ول قاسارىپ جالعىز وتىرادى. ۇلپان ونى ەلمەن بىرگە كوشىرەدى. سوعان اقىلى جەتەدى. ەسەنەيدىڭ ءىنىسى بولعان سوڭ ول باسىندا ايەلى ايتولقىن ەكەۋى «انا جالاڭ بۇت كەلگەن توقال» دەپ بۇيرىعىنا شامداناتىن ۇلپاندى جەك كوردى, بىراق بەدەلى, مارتەبەسى زورايا ءتۇسكەن جەڭگەسىنىڭ ادامشىلىعىن, ەل قامىن ويلاعان دانالىعىن مويىنداۋعا ءماجبۇر: «سەنەمىن, ۇلپان, سەنەمىن. سەن ءبىر اۋليەدەي ادال ادامسىڭ عوي. بىراق, مەن ەسەنەيدىڭ مالىن تالاپ جاتىر دەگەن اتاققا قالمايمىن. ءبىر لاعىڭدى المايمىن. ءوزىم دە سوتقار ەدىم, بالالارىم مەنەن ۇزاپ قايدان بارسىن».
بۇل كىسىلىك, ءجون بىلگەندىك ەمەس پە! ەمەنالى جامان ادام بولسا, ەڭ اۋەلى ەسەنالى ولگەن سوڭ ارتىندا قالعان ءۇيىر-ءۇيىر مالعا تالاس قىلار ەدى. ول ءتىپتى, ۇلپان ءۇش ۇلدىڭ ەنشىسى دەپ ءبولىپ بەرگەن تيەسىلى مالدى الماي قويادى. ونىسى بەكەر بولدى, ەسەنەيدەن قالعان تۇياق بىجىكەندى امان ساقتاي الماعان كۇشىك كۇيەۋ, قايىرسىز تورساننىڭ يگىلىگىنە اينالدى. ەمەنالى اباي ولەڭدەرىندە شەنەگەن مالدان باسقادا ءىسى جوق ساسىق باي ەمەس. يمانى ءتۇزۋ.
ەمەنالىنى ىقتىرعان ۇلپان تىك ايتقان شىندىق. ۇلپان قانداي باتىر, ءىرى سويلەيدى! «سيبان سەنى ەسەنەيدىڭ الدىندا ايىپتى سانايدى. ايىپتى ەكەنىڭ وتىرىك پە؟ تىجىرىنباي تۇرا تۇر! سەن ەسەنەيدىڭ ولىمىنە دە ورتاقسىڭ! ەسەنەيگە ەڭ سوڭعى تيگەن قارا شوقپار سەنىكى بولاتىن, سودان كەيىن ەسەنەي ءبىر كۇن توسەكتەن تۇرا الدى ما؟ تۇرا العان جوق! ەندى سەن سول ەسەنەيدىڭ قاتىنى ۇلپانعا امەڭگەر بولىپ ەسەنەيدىڭ توسەگىنە جاتقىڭ كەلەتىن كورىنەدى. ەسىڭ بار بولسا, ەندى ەسەنەيدىڭ توسەگىنە ەشكىم جاقىنداماسىن دەپ اعاڭنىڭ ارۋاعىن قورعاي جۇرەر ەدىڭ-اۋ! ونى ويلاۋدىڭ ورنىنا ءوزىڭ جاتقىڭ كەپتى. امەڭگەرلىك حايۋاندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەس پە؟ ۇيالساڭشى! ەسەنەيدىڭ جالعىز مۇراگەرى مەنمىن دەپ داۋلاسقالى وتىر ەكەنسىڭ. وزىڭە كەرەگى مال ما؟ قانشا كەرەك وزىڭە؟ كۇنى ەرتەڭ ءۇش بالاڭدى ەرتىپ كەل دە قانشا مال كەرەك بولسا, سونشاسىن ايداپ جۇرە بەر. ماعان مال كەرەگى جوعىن نەعىپ تۇسىنبەي ءجۇرسىڭ؟ بيىل ەسەنەيگە اس بەرەمىن دەپسىڭ. بەرىپ كورشى, ءبىر سيبان قاتىناسار ما ەكەن! سوندا قانداي ماسقاراعا ۇشىرايتىنىڭدى بىلەمىسىڭ سەن! ەسەنەيدىڭ اسىن بيىل ءوز ءۇيى بەردى, كەلەر جىلى سەن بەر. اشپا اۋزىڭدى, جىقتىر ءۇيىڭدى! كوش جايلاۋعا!».
ءسويتىپ, ەمەنالىعا سيباننىڭ قالاعان جەرىنەن قونىس بەرگەن ۇلپان ونىڭ توڭتورىس قىرىستىعىن جەڭدى. ۇلپاننىڭ نەبىر ءدىلمار شەشەنگە لايىق اتالى سوزىندە ەسكى قازاق تۇرمىسىنىڭ بۇكىل ايقىن بەلگىلەرى تۇر: رۋلىق, امەڭگەرلىك, اعايىن ارازدىق, مالعا تالاس, جەرگە تالاس, اس بەرۋ, كوش, مال اشۋى, مورال ماسەلەسى. اتالى سوزگە ارسىز توقتامايدى. ەمەنالى ۇلپاننىڭ اق سوزىنە توقتايدى.
ەمەنالى تۇگىلى ەسەنەي كەتكەن سوڭ جەسىر ايەلدى تالاپ العىسى كەلگەن بولىس-بيلەردى اقىلىمەن جەڭگەن ۇلپان.
روماندا ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر مول. «بالالار باي, كەدەي دەپ الالاماي كوش بويىندا كەتىپ بارا جاتقان بارلىق ايەلدەردەن بايگە الادى». التىباقان, باستاڭعى, ت.ب.
جازۋشى ءوز اتاسى مۇسىرەپتى ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەيدى: سىبىزعىشى, كۇيشى, اتقۇمار, ادەمى كيىمدى ۇناتاتىن, سەرى. اۆتوپورترەت سياقتى.
«تۇركپەن» مۇسىرەپ پەن شىناردىڭ اۋىلىنداعى ساۋىق-سايراندى سۋرەتتەيتىن تۇستارىندا جازۋشى قازاق مىنەزىن, ۇلكەندەردەن ىعىسىپ, جاستاردىڭ بۋلىعىپ تۇراتىن ءساتىن شەبەر سۋرەتتەيدى. «وتاۋ ۇيلەردە جاس كەلىنشەكتەرگە ءبىر تەڭدىك ءتيىپ قالادى. ءوز ۇيلەرىنىڭ تورىنە شىعا المايتىن جاس كەلىندەر تورگە شىعادى. ەركەكتەرمەن بىردەي قۇرمەتتەلەدى. قىز كۇنىندە بار ونەرلەرى, كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ قۇمىعىپ قالاتىن ونەرلەرى وسىندايدا بۇزىپ-جارىپ شىعا كەلەدى».
رومانداعى تورسان تىلەمىسوۆ بەينەسى جاڭا نيزاممەن بىرگە قازاقتىڭ تۇرمىسىندا كوپ وزگەرىس بولعانىن اشادى. «ەل بيلەدى ءبىر سىمپىس» دەپ اباي وسىنداي ءتيپتى جىرلايدى. زار زامان اقىندارى: شورتانباي, دۋلات («قازاقتان شىققان كاپىر») بۇلاردىڭ وبرازىن ولەڭمەن تاڭبالاپ كەتتى.
بۇلار اۋەلى ورىسشا وقىپ كەلەدى, ءتىلماش, اۋىلناي, بولىس بولادى. سوسىن قارا حالىقتى اق پاتشا ۇكىمەتىمەن قوسىلا قاناۋدىڭ, بايۋدىڭ جولىنا تۇسەدى.
تورسان تىلەمىسوۆ ي.ا.گونچاروۆتىڭ «وبلوموۆ» اتتى رومانىنداعى اندرەي شتولتس وبرازىن ەسكە سالارداي. پىسىق. اكەسى تىلەمىستىڭ ەسەنەيدە كەتكەن كەگى بار. «بۇدان ون جەتى جىل بۇرىن ەسەنەي تىلەمىستىڭ اكەسىنە شوشقا باقتىڭ دەپ دۇرە سوقتىرعان ەدى». مۇسىلمانشىلىقتى ەل اعاسى باسقاشا قالاي قورعايدى؟! سونى بىلەر-بىلمەس, بىراق ەسەنەيگە وشتىكتىڭ ۋىتىن وسى كۇيەۋ بالا تورسان الادى. ول ەسەنەيدىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ, وتىن ءسوندىرىپ تىندى.
«تالپاق تاناۋ» اتتى كەرەمەت اڭگىمەسىندە عابەڭ قازاق جەرىنە شوشقا اكەلىنگەن ءساتىن تراگيكومەدياعا اينالدىرىپ, ساتيرا, يۋمورمەن كوركەم سۋرەتتەيدى. سوندىقتان, ەسەنەيدىڭ ءبىر مومىن قازاققا شوشقا باقتىڭ دەپ دۇرە سوقتىرعانى قورلىق-زورلىق ەمەس, اشىنۋدان تۋعان ارەكەت دەپ جازۋشى اقتاپ تۇرعانى ايقىن.
كەرەي-ۋاق تۋىس ەل. قۇدالىق ءسويلەسكەن شايعوز-ۋاق رۋىنىڭ كىسىلەرىن تىڭداپ, ۇلپان ەسەنەيدەن تۋعان جالعىز قىزى بىجىكەندى تورسانعا قوسۋعا قيدى. تورساندى قىزىنىڭ تەڭى دەپ ءبىلدى.
تورسان تەكتىلىك تانىتا المادى, اقىرى قىزى كەنەت قايتىس بولعان ۇلپاننىڭ سورىنا ەسەنەيدەن قالعان قارا شاڭىراقتى مال-مۇلكىمەن, جەرىمەن قوسا يەمدەنىپ, جاۋكە دەگەن ۇياتسىز ايەلى ەكەۋى بۇل اۋلەتتىڭ تۇبىنە جەتتى.
جاۋكە تۇرمىستا از كەزدەسپەيتىن شايپاۋ ايەل. اقىلى وزىنەن اسپايتىن ناشار, ايتپەسە, جاۋكە دە كۇرلەۋىتتىڭ قىزى. ۇلپاندى اپالاپ سىيلاپ تۇرسا, بايلىق يەسى ۇلپان ەكەنىن بىلسە, بۇنداي سوراقى سۇمدىقتى جاساماس ەدى. ۇلپان انا ءوز ءۇيىن وزىنەن قىزعانىپ, قۇزعىنشا تارتىپ العان تورسان مەن جاۋكەنىڭ تەكسىزدىگىن, جالعىز قىزى بىجىكەننىڭ بەيمەزگىل اجالى سالعان كۇيىكتى كوتەرە الماي مەرت بولادى.
روماننىڭ باسى مەن اياعىندا كەزدەسەتىن ءبىر جاڭىلتپاش سويلەم ارقىلى عابيت مۇسىرەپوۆ «اپاما جەزدەم ساي», پەيىلى تەرىس تورسانعا ءدال تابىلعان توعىشار, دۇنيەقوڭىز, قاتىگەز جارتىسى جاۋكەنىڭ حاراكتەرىن بىلدىرەتىندەي:
«ۇلپاندى كىشى بالاسى مىرزاشقا ايتتىرىپ قويعان ءتۇلەننىڭ اكەسىنىڭ اكەسى تىلەپبايدىڭ شەشەسىنىڭ ءسىڭلىسى اقبايپاقتان تۋعان قارابايدىڭ قايىركەلدىسىنىڭ جيەنى يگەمبەردىنىڭ نەمەرە قىزىن الىپ وتىرعان ىرىمبەكتىڭ جاۋكە دەگەن قىزى بار ەدى. تورسان سوعان ۇيلەندى.
ىرىمبەك ۇلپاننىڭ جىلقىسىن باعا ءجۇرىپ, بۇل كەزدە ءبايشىكەشتەنىپ العان ەدى».
الپامىس باتىر جوقتا ەلدى بيلەگەن ۇلتان قۇل, ونىڭ ساقاۋ قاتىنى بادامشا ەسكە تۇسەدى. بىرەۋدىڭ باسىنداعى قۇداي بەرگەن باعىن كۇندەيتىن ادامدار جارىق دۇنيەدە از ەمەس. «بىرەۋ ولمەي بىرەۋگە كۇن جوق» دەۋ سونداي قارا نيەتتى ادامداردىڭ فيلوسوفياسى.
تورساننىڭ سول ەلدە ۇزاق جىل باي, اكىم بولعانىن سابەڭ كوركەم شىعارمالارىندا جازادى.
روماندا قازاقتىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنە باستاعانى ۇلپان ەسەنەيدىڭ قىرىق جىلقىسىن ساتتىرىپ, ساۋدا جاساعان توبىل بازارى, ورىس, تاتار ساۋداگەرلەرى, جەرگە قاتىستى ۇعىمدار ارقىلى اشىلادى. قابان مەن جەتىكولدىڭ اراسىندا ايەلدەر موناستىرى سالىنعانىن جازۋشى تۇرلىبەك ءبيدىڭ اۋزىنا سالادى: «سونداعى ەكى ءجۇز ون توعىز قىزدىڭ ءبارى جەسىر قاتىن ەمەس پە؟ ايەلدى جارىلقاعانىڭ وسى ما؟». بۇل قازاقى تانىمنان بولەك تسەليبات, نەكەسىزدىك ۇعىمى جات مۇسىلماندىق ۇعىم.
«شىنىنا قالعاندا بايدالى ون بەس دەسياتينا دەگەننىڭ قانشا جەر ەكەنىن ءدال شامالاي المايتىن ادام ەدى. تەك ولشەپ بەرىلگەندىككە قارسى. ول ولشەۋى جوق جەرگە, ولشەم-شەگى جوق, اتا قۋالاعان بيلىككە ۇيرەنگەن ادام».
جازۋشى ءدال وسى ويدى قانداي ماقساتپەن ايتىپ وتىر؟! شىنتۋايتىندا, ول بايدالى ءبيدى جاقتاپ وتىر. ولشەۋى جوق كەڭ دالاعا يە بولۋ بۇكىل قازاققا ءتان سانا. ول ىشپەي-جەمەي كوڭىلدى توق قىلاتىن كەڭدىك, ازاتتىق. عاسىرلار بويى سول كەڭدىككە ابدەن ۇيرەنگەن, جاۋدان ز ۇلىمدىق كەلمەسە قۇداي ولتىرمەيدى دەپ دۇنيە تانيتىن تازا ەل. ونىڭ قاراداي تارىلعانىن قاي قازاقتىڭ جانى قالايدى. بۇل ءوزى قانمەن, تەكپەن بەرىلەتىن قاسيەت.
رومانداعى كولوريتتى وبراز – قوجىق قاراقشى. قاسقىر قۋىپ, كولدەگى جىلىمعا ات-ماتىمەن قۇلاپ كەتكەن ەسەنەي سۋىق دالادا دەرت جابىستىرىپ ورالدى. اقىرى, سول اپات ونىڭ تۇبىنە جەتتى. ولار تۇندە ءبىر جىلقىشى قوسىنا كەزدەسىپ, قوجىقتىڭ قوسى ەكەنىن بىلگەن سوڭ قونباي كەتەدى. «قوجىق ۇرى, اتاقتى سوتقار ەدى. ءجۇز جىگىت باۋكەسپە ۇرى ۇستايدى. جولاۋشى تونايتىن جولباسارلارى دا بار. تالاي كەدەي اۋىلدارىنىڭ جىلقىسىن تال تۇستە تارتىپ اكەتىپ, تەڭدىك بەرگەن ەمەس». ول ەسەنەيدىڭ قاس دۇشپانى. قوجىق بارىمتاشىلىقتى ۇستانعان, بۇرىنعى داۋىردە ءار ەلدە, ءار رۋدا كەزدەسكەن قانىشەر ۇرى. قازىرگىشە مافيوزا باسشىسى, «كرەستنىي وتەتس». الاماندىق ادامزاتتا وزگەرمەيتىنى قايران قالدىراتىن قۇبىلىس.
رومان كەيىپكەرلەرى عابەڭنىڭ رۋلاس, اتالاس تۋىستارى شىققان ورتاسى. عابەڭ ءوز ورتاسىنىڭ شىندىعىن جازىپ وتىر. پسيحولوگيالىق پورترەت جاساۋدا دەرەكتى تۇلعالار بولعان سوڭ جازۋشى قالامىنا وڭايعا سوقپاسى انىق.
رومانداعى شىڭعىس تورە, كەنەسارى سۇلتان تۇلعاسىنا, ونىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا جازۋشى سالقىندىق تانىتادى, ونى بيلىكقۇمارلىق دەپ باعالايدى. تورە تۇقىمىنان كىلەڭ جاعىمسىز بەينە جاسايدى. قازاقتىڭ ەلدىگىن بەكىتكەن, باسىن قوسىپ, جوڭعاردان تەڭدىك اپەرگەن, بۇقار جىراۋ, ۇمبەتەي جىراۋ, تاتىقارا جىراۋ ارتقى ۇرپاققا امانات قىلىپ, ۇمىتىلماس بەينەسىن جىرعا قوسقان ەر ابىلاي حاننىڭ تۇقىمى كەنەسارىنى ماعجان ءسۇيىپ جىرعا قوسقان, قازاقتىڭ تالاي اقىندارى دارىپتەگەن. سوۆەتتىك داۋىردە ءومىر سۇرگەن جازۋشى بۇل رەتتە يدەولوگيانىڭ اسەرىن باستان كەشكەن جوق پا, سول ىسىنە ارتىنان ءوزى وكىنگەن جوق پا؟ – دەگەن كۇردەلى ساۋال تۋىندايدى.
عابەڭ ءدىني ءبىلىمى جەتىك عۇلاما ناۋان حازىرەتتى اقان سەرىگە قارسى قىلىپ سۋرەتتەگەنمەن, ومىردە بۇل ەكى تۇلعا ءبىر-بىرىنە قارسى بولماعان دەسەدى. شىعارماشىلىقتا رۋحاني قايشىلىقتار جۇرمەسە, جازۋشى قوعامدى ءوز ىرقىمەن باعالاماسا, وندا تىرشىلىكتىڭ جۇمباعى وڭاي, قيتۇرقىسى جوق, ءبىر كلەتكالى ينفۋزوريا سياقتى ارزان بولار ەدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قازاق باسپاسوزىندە ءسابيت, عابيت, عابيدەن سياقتى ءىرى جازۋشىلاردى سىناپ, ولار سوۆەتتىك سوتسياليستىك ادەبيەتتى جاسادى, كۇنى ءوتتى, ەندى ولاردىڭ بىزگە كەرەگى جوق دەپ جار سالىپ جۇرگەندەردىكى تەرىس, ابەستىك, ۇيات قىلىق. «ءولى ارىستاننان ءتىرى تىشقان ارتىق» دەگەن شالا ەس ۇعىم ادەبيەت پەن ونەرگە ءمۇلدەم جۇرمەيدى. مۇنى ايتىپ جۇرگەن توپ نەگىزىنەن پروزاعا ءۇمىتتى. بۇلاي جەر ورتەپ ات شىعارۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ادەبيەت كەڭ الەم. مىقتى بولساڭ جەردە قالمايسىڭ.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى.
