بۇل ورايدا ءبىر-بىرىمەن ۇشتاساتىن ەكى ەكسپونەنتسيالدى ءۇردىستى قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى. الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ شارالارى قابىلدانباي تۇرىپ, اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ سانى بىرنەشە كۇندە ەسەلەنىپ كەتتى. ناۋرىزداعى شەكتەۋ مەرزىمىنىڭ اپتالىق ايىرماشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى قالىپتى جۇمىس كەستەسى مەن قاۋىرت جۇمىس رەجىمى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى اجىراتىپ بەردى. بۇل ماسەلە ساياسي تۇرعىدا شەشىلمەسە, وقشاۋلانۋدىڭ ەكونوميكالىق شىعىندارىنىڭ ەكسپونەنتسيالدى ءوسۋىن بولجاۋ اسا قيىنعا سوقپايدى. وقشاۋلانۋدىڭ ءبىر كۇنىن مەملەكەتتىك مەرەكەمەن تەڭەيتىن بولساق, ونىڭ ەكى اپتالىق مەرزىمى تاۋەكەلدى توپتاعى ادامدارعا قاۋپى باسىم. ال ءۇش ايعا بۇعاتتالعان ەكونوميكالىق تۇرعىدا بەلسەندى الەۋمەت, ونىڭ زالالىمەن جىل ون ەكى اي بويى ارپالىسۋعا ءماجبۇر.
وكىنىشتىسى سول, ەكونوميكالىق داعدارىس تا جۇقپالى. ءبىر عانا جابىلعان مەيرامحانا كوپتەگەن داياشىلار مەن اسپازداردى جۇمىسسىز قالدىرىپ, جالعا بەرۋشىلەر مەن كليەنتتەردىڭ جوقتىعىنان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جەتكىزۋشىلەرىن تابىس كوزىنەن ايىرۋعا قاۋقارلى. وسىدان-اق دۇنيەجۇزىلىك پاندەميانىڭ تەرىس مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرىن باعامداي بەرىڭىز.
ەكونوميكانى «جاردىڭ باسىنان» ءماجبۇرلى تۇردە قۇلاتۋعا يتەرمەلەدى. ەندى ونىڭ شالتاي-بولتاي (ەرتەگى كەيىپكەرى) سەكىلدى شاتقاياقتاپ تۇرعانى ەمەس, دجەكي چان سىندى كوز ىلەسپەستەي سەكىرىپ نىق تۇرۋىن ويلاستىرعان ابزال. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات - ۋاقىتشا داعدارىستى ۇزاق سوزىلمالى جاراعا اينالدىرماۋ. ايتالىق, Marginal Revolution بلوگىندا جاريالانعان مەگا جوسپار بويىنشا جاز ماۋسىمىن مەرزىمسىز كەزەڭگە سوزۋ كونتسەپتسياسى ۇسىنىلدى. مىسالى, ۇكىمەت ساعات ءتىلىن توقتاتادى. سول ارقىلى بەيسەنبىگە كەلگەن 30-شى ءساۋىر كۇنى جۇماعا جالعاسىپ, ودان ارى قاراي سەنبىگە سوزىلادى. ءسويتىپ «ەرتەڭنىڭ» شەگى كورىنبەي, 1-ءشى مامىردا تولەنۋى ءتيىس جالدامالىق اقىنىڭ اۋىلى الىستاي بەرەدى. ياعني, جەتىم ەنني مەن «ەرتەڭگى كۇننىڭ» اراسىن ءبىر تاۋلىك ءبولىپ تۇرعانداي, لوكاۋت اياقتالعانعا دەيىن ادامداردىڭ قورجىنىندا ءبىر كۇن ارتىق بولادى. ناتيجەسىندە يپوتەكالىق نەسيەنى تولەۋ بەلگىسىز مەرزىمگە قالدىرىلادى. بورىشكەرلەردى كەشىرۋ ءيا بولماسا قارىزدى كىمنىڭ جانە قاشان وتەيتىنىنە بايلانىستى تۋىندايتىن بەيبەرەكەت پروبلەمالاردى رەتتەۋ كۇنتىزبەدەگى ءبىر كۇندى سىزۋمەن شەشىمىن تابادى.
بۇل كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋمەن قاتار جاڭا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا دا الىپ كەلەدى. دجوشۋا گانس «COVID-19 داۋىرىندەگى ەكونوميكا» اتتى جاڭا كىتابىندا ايتقانىنداي: «ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارى جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك. كەيبىر باعىتتا قارقىندى بۇرىنعىدان دا ۇدەتۋ ءتۇسۋ قاجەت. دەمەك, تايم-اۋت الۋ ورىنسىز».
دەسەك تە كۇنتىزبەنى ۋاقىتشا توقتاتۋ يدەياسى ءبىراز نارسەنى اڭعارتتى. اتاپ ايتساق, اعزاسى ساۋ كاسىپورىنداردى توقىراۋعا ۇشىراتقان بورىشتىق دەفولتتاردىڭ اعىنىن توقتاتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قۇر راقىمشىلىق كورسەتىپ, قۇتىلا سالۋ جەتكىلىكسىز. نەگە دەسەڭىز, جەر يەلەنۋشىلەرى مەن بانكتەردىڭ الاڭداتارلىقتاي ءالسىز تۇستارى جوق ەمەس.
پروفەسسور گانستىڭ ايتۋىنشا, بيزنەستىڭ قارىزىن ۇكىمەت وتەۋى ءتيىس. ماسەلەن, مەيرامحانا يەلەرى جالداۋ اقىسىن تولەي الماسا, بۇعان ۇكىمەتتىڭ قولعابىس ەتكەنى ابزال. ۋاقىت وتە كەلە ۇكىمەت وتەماقىنى شارتتى تابىستان ءوندىرىپ الادى. بۇل بيزنەسكە سالىنعان سالىق ۇستەمەسى ارقىلى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. ستۋدەنتتەرگە تاعايىندالاتىن مەملەكەتتىك نەسيەلەۋ جۇيەسىندە قاراستىرىلعانداي, ونى تابىسى قوماقتى ادامدار عانا وتەيتىن بولادى. ەڭسەسىن تىكتەپ العان كومپانيالار كرەديتتى بىرتىندەپ قايتارۋ مۇمكىندىگىن يەلەنەدى. سونداي-اق تولەۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قىزمەتكەرلەردى جالداۋ ارقىلى كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتىپ, تاۋار جەتكىزۋشىلەردىڭ اقىسىن تولەۋگە جول اشىلماق. بۇل جاعدايدا ۇكىمەتكە نەسيە بىرتىندەپ قايتارىلىپ, مەملەكەتتىك قاراجات تالان-تاراجعا تۇسپەيدى.
جاھان ەلدەرىندە بيلىك تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدىڭ اۋقىمى سەنىم ۇيالاتادى. وقشاۋلانۋ ماسەلەسىندە سەكىلدى, قىسقا مەرزىمدە كولەمدى ءىس تىندىرعان الدەقايدا ءتيىمدى. الايدا, ەكونوميكالىق شىعىندى بارىنشا تومەندەتىپ, قالىپتى ومىرگە ورالعىمىز كەلسە, ۆيرۋستىڭ ەكىنشى تولقىنىنا جول بەرمەۋ كەرەك. قازىر قولعا الىنعان ەكونوميكالىق جانە مەديتسينالىق شارالار بۇدان دا قاتاڭ بولۋى ءتيىس ەدى. ءۇمىت ۇيالاتاتىن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق - ءوزىمىز سەزبەي ءجۇرىپ, ۇجىمدىق يممۋنيتەتكە قول جەتكىزگەنىمىزدە جاتىر. ونىڭ انىق-قانىعىن تاياۋدا ارنايى تەست ارقىلى بەلگىلى بولادى. دەگەنمەن جاقسىلىققا ءۇمىت ارتىپ, بارلىعىنا دايىن بولعانىمىز ءلازىم. سونىمەن قوسا شەكارالاردى قايتا اشۋدىڭ اقىلدى ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە كىرىسكەن دۇرىس.
قاراپايىم مىسالدار ۆيرۋستىڭ تارالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن جاپپاي تەستىلەۋ جۇمىستارىن قامتيدى. بۇدان بولەك, بارلىق ادامداردى ءتورت كۇنگە بوساتىپ, اۋرۋدىڭ بەلگىلەرىن انىقتاۋ ءۇشىن قايتادان ون كۇنگە وقشاۋلانۋ تەتىگىن ەنگىزۋ يدەياسى ۇسىنىلدى. فيليپ كلارك جانە اماندا ادلەر باستاعان ماماندار ۇسىنعان تاعى ءبىر نۇسقا بويىنشا تاق ساندى ۇيلەردە تۇراتىن ادامداردى ءبىر كۇنگە سىرتقا جىبەرىپ, كەلەسى كەزەكتە ءدال وسىنداي مۇمكىندىكتى جۇپ ساندى ءۇي يەلەرىنە بەرۋ. (مىسالى پاتشايىم تىيىن ارقىلى جەرەبە تاستاپ, كىمنىڭ ءبىرىنشى شىعاتىنىن انىقتاۋشى ەدى) بۇل زەرتتەۋ قايتا اشىلۋدىڭ سالدارى مەن ناتيجەلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرە ەدى.
كەز كەلگەن ستراتەگيانىڭ ءوز قيىندىعى بار. سوعان قاراماستان ونىڭ ءبىرىن تاڭداپ, كەلەشەك جوسپارىمىزدىڭ قام-قارەكەتىنە كىرىسۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. شالتاي-بولتاي سىندى ەكونوميكامىز ءالى دە تومەنگە قاراي قۇلديلاپ بارادى. ايتسە دە ونى قۇتقارۋ ءالى دە كەش ەمەس.
تيم حارفورد,
Financial Times.
اۋدارعان:
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
