سۋرەتتە: كوگالداعى حوككەيدىڭ شەبەرى سايان شايمەردەنوۆ اكەسى سافۋان جانە اناسى باعداتپەن بىرگە
سابەڭنىڭ قامشىسى
كوگالداعى حوككەيدە ارعىماق اتتاي ارىنداپ شاپقان سايان شايمەردەنوۆتى سپورتقا جەتەلەپ الىپ بارعان ادام – اكەسى, ۇلكەن جازۋشى سافۋاننىڭ ءوزى. بۇل الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى, دوپتى حوككەي ەندى-ەندى قانات جايىپ كەلە جاتقان زامان. بالا سايان كىشكەنتاي كۇنىندە تىنىم تاپپاي تىپىرشىپ دالاعا جۇگىرەتىن. قاراشادا قىرباق قار ءتۇسىپ, جەلتوقساندا مايدا قوڭىر تاۋدىڭ سامالىنا باۋىرىن ءجىبىتىپ, قاڭتار تۇسسە قاتاتىن اۋلاداعى كوكتايعاقتا بالالارمەن بىرگە كونكي تەبەتىن.
ول زاماندا قازىرگىدەي زاماناۋي كونكي جوق. جوق ەمەس-اۋ, وتە از. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيدى. بىراق وعان قاراپ جاتقان سايان جوق. قولىنا تۇسكەن كەندىر جىپپەن تەمىر كونكيدى پيماسىنا شاندىپ بايلاپ اۋلانى اينالا شابادى. ودان قالدى كورشى اۋلانىڭ بالالارىمەن جارىسادى.
بىردە مىناداي قىزىق بوپتى. اتاقتى سابەڭ, ياعني زاڭعار جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ اۋىلداس ءىنىسى سافۋانعا جىڭىشكەلەپ تىلىنگەن سەگىز ءورىم تاسپالى قامشى سىيلاپتى. ونى سافەكەڭ تابەرىك رەتىندە قاق تورگە ءىلىپ قويادى. اياعىنا بايلاعان كەندىر ءجىبى ءۇزىلىپ, مازاسى كەتكەن سايان ۇيگە كىرىپ كەلىپ, قاق توردە تەربەلىپ تۇرعان قامشىعا كوزى تۇسەدى. كۇلىمدەپ بارىپ قولىنا الادى. قامشىنىڭ تۇيىق ۇشىن تارقاتىپ كورسە, شاشىرايتىن ءتۇرى بار. جىڭىشكە قايىس تاسپا كونكي بايلاعانعا تابىلمايتىن قۇرال سياقتى. كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعانىن قارامايسىز با؟!
بالا سايان وتىرا قالىپ تابەرىك قامشىنى تارقاتادى. جۇمساق يلەنىپ, شەبەر تىلىنگەن جىڭىشكە قايىسپەن تەمىر كونكيدى قارا پيماعا بايلاپ الىپ, ارىنداپ اۋلاعا شىعادى. اتتاي تۋلاپ, كونكي تەبەدى. قولدى-اياققا تۇرماي سىرعانايدى.
ءۇيدىڭ كىرەبەرىس ەسىك كوزىنەن ءورىمى جوق, قامشىنىڭ جۇرناعىن كورگەن سافۋان اكە ءبىر ءسات توسىلىپ قالدى دا, اۋلادا سۇتكە تويعان ق ۇلىنداي شاپقىلىپ جۇرگەن ۇلىن كورىپ, كەڭ قاباعىن ءبىر قايشىلاعان دا قويعان. «قۋاتى بويىنا سىيماي جۇرگەن بۇل ۇلدى كونكي تەبەتىن حوككەيگە بەرمەسە بولمايتىن ءتۇرى بار...». ونىڭ بەر جاعىندا اۋلانىڭ تايعاق مۇزى ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا بۋعا اينالىپ, كوككە ۇشىپ جوق بولادى. «قوي, بۇل بالانى ودان دا جىل ون ەكى اي مۇزى ەرىمەيتىن سپورتتىق ايدىنعا الىپ بارايىن!» وسىلاي كورەگەن اكە 12 جاسار بالا ساياندى الماتىداعى «دينامو» ستاديونىنا جەتەلەپ اكەلىپ, مۇز ۇستىندەگى دوپتى حوككەيدىڭ جاس باپكەرى ۆلاديمير الەشيننىڭ قولىنا تاپسىردى.
كسرو چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق
«ىزدەگەنگە, سۇراعان» دەگەندەي, سايان سافۋان ۇلى باسقالارداي ەمەس, تەز شيىرىقتى. اينالاسى ءتورت جىلدا كادىمگىدەي «سەن تۇر, مەن اتايىن» دارەجەگە جەتتى. ءتىپتى دوپتى حوككەيدىڭ ەكى تۇرىمەن (مۇز ۇستىندەگى جانە كوگالداعى) قاتار اينالىستى. قىسقاسى, قىسى-جازى دامىل تاپپادى. ونىڭ سىرتىندا مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەن بالانىڭ ساباعى تاعى بار.
سونىمەن سايان بالا 1971 جىلى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قازاق مەملەكەتتىك دەنەشىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. وسى جىلى اتاقتى «دينامونىڭ» جاستار قۇرامىنا قابىلدانىپ, تاريحتا تۇڭعىش رەت كوگالداعى حوككەيدەن الماتىدا وتكەن جاستار اراسىنداعى كسرو بىرىنشىلىگىنە قاتىستى. سايان ونەر كورسەتكەن دينامولىقتار ىرىكتەۋ سىنىندا ءوز توبىندا كوش باستاپ, سوڭعى تۋرعا وتكەن ءتورت كوماندانىڭ ءبىر بولدى. ولار: سۆەردلوۆسكىنىڭ «سكا»-سى, گوركيدىڭ «ستارتى», سىزراننىڭ «تورپەدوسى» جانە الماتىنىڭ «ديناموسى».
الماتىلىقتار وسى جارىستا تۇڭعىش رەت كسرو چەمپيونى اتاندى. ال «دينامونىڭ» ەرەسەكتەرى شەشۋشى سىندا ۋليانوۆكسىنىڭ «ۆولگا»-سىنا جول بەرىپ ەكىنشى ورىنعا تۇراقتادى.
اتاقتى باپكەر ەدۋارد ءايريحتىڭ قىراعى جانارى ساياندى ءجىتى قاداعالاپ جۇرەتىن. ناتيجەسىندە, ەدۋارد فەرديناندوۆيچ 1973 جىلى ونى ەرەسەكتەر قۇراماسىنىڭ قاتارىنا قوستى. ساياننىڭ بالا كۇنگى ارمانى وسى ەدى عوي. يمەك تاياعىن ءيىرىپ, كوك جۇزىندە جەبەدەي جۇيتكىگەن سۇقسىر ۇيرەكتەي جارقىلدادى. مىندەتى – قۇرامانىڭ جارتىلاي قورعاۋشىسى.
وسى جىلدىڭ جازىندا كوگالداعى حوككەيدەن ەرەسەكتەر اراسىندا كسرو بىرىنشىلىگى جالاۋىن كوتەردى. سىنعا تۇسكەن 16 كوماندانىڭ ىشىنەن الماتىلىقتار توپ جارىپ, سايان سافۋان ۇلى قازاق ۇلاندارى اراسىنان كسرو چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق رەتىندە تاريحتا قالدى.
1976 جىلى كوگالداعى حوككەي مەن مۇز ايدىنىنداعى حوككەي رەسمي تۇردە ءبولىندى. بۇرىن ويىنشىلار ەكەۋىنە بىردەي قاتىسا بەرەتىن. وعان تىيىم سالىندى. سايان كوگالداعى حوككەيگە باردى ءارى كوماندا كاپيتانى اتاندى. تاعى ءبىر ەستە جۇرەرلىك دۇنيە, 1977 جىلى سايان شايمەردەنوۆ كوگالداعى حوككەيدەن كسرو-نىڭ ەڭ ۇزدىك 22 ويىنشىسىنىڭ ءبىرى اتانىپ, الىپ دەرجاۆا كسرو قۇراماسىنىڭ كاپيتانى تىزگىنىن قولىنا الدى.
دارا تۋعان تالانت
سايان سافۋان ۇلى – قازاق سپورتىنىڭ جارىق جۇلدىزى دەسەك جاراسادى. اتتەڭ, ومىردەن ەرتە وزدى. اباي اتامىز ايتقانداي, «جارق ەتتى دە, جوق بولدى». بىراق ارتىنا قۇيرىقتى جۇلدىزداي وشپەس ءىز تاستاپ كەتتى. ونىڭ ويىن ورنەگى مەن شەبەرلىگى جايلى اتاقتى باپكەر ە. ايريح 1970-جىلداردىڭ اياعىندا «لەنينسكايا سمەنا» گازەتى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «سايان دارا تۋعان تالانت, عاجايىپ حوككەيشى, ول الاڭدا بولماسا كوماندانىڭ ويىنى قيىسپايدى. شابۋىل سۇرەڭسىز كورىنەدى. سايان الاڭعا شىقسا, جۇدىرىقتاي دوپتى وزىنە ماگنيتشە تارتادى. كوماندانىڭ ورتالىق شابۋىلى وسى جىگىتكە سەنىپ تاپسىرىلعان...» دەپتى.
اتاقتى باپكەر ايتسا ايتقانداي, كەزەكتى ءبىر وداق بىرىنشىلىگىندە الماتىلىقتار كانىگى قارسىلاسى سۆەردلوۆسكىنىڭ «سكا»-سىمەن جان بەرىپ, جان الىسىپ ايقاسىپ جاتقان. ءبىزدىڭ كوماندا چەمپيون اتانۋ ءۇشىن جالعاز ۇپاي كەرەك. «دينامونىڭ» سايىپقىران ويىنشىلارى الەكساندر گونچاروۆ, ميحايل نيچەپۋرەنكولار ارمياشىلاردىڭ وسال تۇسىن تاپپاي قان سورپاسى شىقتى. سوققىسى جايدىڭ وعىنداي الەكساندر يونكيننىڭ اتقان دوبى دالاعا كەتىپ كوماندا ويىنى قوجىراي باستايدى. قاجەتى جالعىز-اق دوپ. قول سوزىم جەردەگى چەمپيوندىق اتاققا جەتە الماي دينامولىقتار تارىعا باستادى. ويىننىڭ اياقتالۋىنا 15 مينۋت...
نە ىستەۋ كەرەك؟ باس باپكەر ەدۋارد فەرديناندوۆيچ قينالعاندا اتاتىن سوڭعى «وعى» قاپتالدا وتىرعان ساياندى ويىنعا قوسادى. ءدال وسى ساتتە تورەشى دينامولىقتاردىڭ پايداسىنا ايىپ دوبىن بەلگىلەيدى. ونى يونكين شىرەنە تۇرىپ تارتىپ جىبەردى. زىماراي ۇشقان دوپ وقتاي زۋلاپ بارىپ, قاقپاشىنىڭ تاياعىنان تابىلىپ, قايتادان كەرى سەرپىلدى. مانادان بەرى «شىركىن جەڭىس, تارىعا شاپقان تاۋىقتاي كەلگەنىڭ بە» دەپ ىشتەي قۋانىپ تۇرعان الماتىلىقتاردىڭ ءۇمىت وتى سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي سونە بەردى, سونە بەردى... قاقپاعا كىرمەي قايتقان دوپ, قالىقتاپ الاڭنىڭ ورتاسىنا قاراي ۇشىپ كەلەدى, ۇشىپ كەلەدى...
وسى ساتتە الاڭنىڭ جيەگىنە ەنىپ ۇلگەرگەن سايان قالىقتاعان دوپقا قاراي قۇستاي ۇشتى. باستابىندا ونى ەشكىم اڭداعان جوق. ءتىپتى ارمياشىلار جەڭىس تويىن تويلاۋعا قامدانا باستاعان سىڭايلى. دۇنيە كۇرت وزگەردى. اۋەلەگەن دوپتى جەرگە تۇسىرمەي يمەك تاياقپەن قارقىپ ۇلگەرگەن سايان ونى قارسىلاس قاقپاسىنا قاراي قايىرا زىمىراتتى. جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ ماساتتانىپ تۇرعان قاقپاشى ەس جيىپ ۇلگەرگەن جوق, ارتىنداعى قاقپادا تۋلاپ جاتقان دوپتى كوردى. وسىلاي الماتىلىقتار سايان سافۋان ۇلىنىڭ ارقاسىندا ءتورتىنشى دۇركىن كسرو چەمپيونى اتاندى.
بۇيىرماعان باق
1979 جىلى شايمەردەنوۆ كوگالداعى حوككەيدەن كەڭەس وداعىن تولىق مويىنداتتى. جالپى دەرەك ءۇشىن ايتا كەتكەن دۇرىس بولار, ەرەسەكتەر اراسىندا «دينامو» ساپىندا كسرو چەمپيونى اتاعىن جەتى مارتە جەڭىپ العان ءۇش ويىنشى بار. ولار: سايان شايمەردەنوۆ, فاريد زيگانگيروۆ جانە قاقپاشى مينەۋلا ازيزوۆ.
1980 جىلى دينامولىقتاردىڭ ساپىنان توعىز ويىنشى كسرو قۇراماسىندا ونەر كورسەتىپ ءجۇردى. بۇل ەندى ماسكەۋ وليمپياداسىنا قازاقستاندىق توعىز سپورتشى قاتىسادى دەگەن ءسوز. ولار: شابۋىلشى – سايان شايمەردەنوۆ, ميحايل نيچەپۋرەنكو, الەكساندر گونچاروۆ, قورعاۋشى – يگور رىجكوۆ, فاريد زيگانگيروۆ, جارتىلاي قورعاۋشى – ولەگ زاگوروديەۆ, الەكساندر مياسنيكوۆ, الەكساندر يونكين, قاقپاشى – مينەۋلا ازيزوۆ بولاتىن.
وليمپيادانىڭ باستالۋىنا ءبىر اي قالعاندا كسرو قۇراما مۇشەلەرى دارىگەرلىك باقىلاۋدان وتەتىن بولدى. مەديتسينالىق تەكسەرۋ ساياندى «اۋرۋ» دەپ تاپتى. «باۋىرىندا ىسىك بار, سپورتتىق جارىستارعا قاتىسۋعا بولمايدى». سايان اڭ-تاڭ. ومىردە مۇنداي اۋرۋ بارىن العاش رەت دارىگەردەن ەستىپ تۇر. باسقاسى باسقا, دۇنيەنىڭ ءدۇبىرلى دوداسى وليمپياداعا قاتىسپايتىنى جانىن جەگىدەي جەدى.
ول كەزدە ەدۋارد فەرديناندوۆيچ سىرقاتتانىپ اۋرۋحانادا جاتقان. جۇگىرىپ ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى ميحايل وسينتسەۆكە باردى. «اعاتاي-اۋ, مەندە سىرقات جوق, بۇل نە سۇمدىق!» باس باپكەر: «دارىگەرلەر قاتەلەسپەيدى, شىراعىم, بار دا ەمدەل!».
بۇيىرماعان باققا شارا بار ما, وليمپيادانى سايان كورەرمەندەر ورتاسىندا وتىرىپ تاماشالادى. كەڭەس قۇراماسى قولا مەدالعا قول جەتكىزدى. مۇمكىن كوماندا كاپيتانى سايىپقىران سايان ويناعاندا قۇراما كۇمىس, بالكىم التىن الار ما ەدى...
ءبىر قىزىعى وليمپيادان كەيىن «كورەگەن» دارىگەرلەر ساياننىڭ الاڭعا شىعۋىنا ۇلىقسات بەردى. جوعارىداعى وقيعادان كەيىن وي تۇيگەن سايان كومانداعا قازاق ازاماتتارى: سەرىك قالىمباەۆ, مارات ماڭعىباەۆ, سۇلتان قوبىلانديندى تارتتى. وسى ىنىلەرىنە قامقور بولا ءجۇرىپ, 1982 جىلدىڭ ءجۇزىن كوردى.
ساياننىڭ سپورتتىق ومىرىندەگى ەلەۋلى جەتىستىگى – 1982 جىلى كسرو-نىڭ ازۋلى التى كومانداسى قاتىسقان تۋرنيردە توپ جارىپ, ەۋروپا چەمپيوندار كۋبوگى سايىسىنا اتتانۋى ەدى. فرانتسيا استاناسى پاريج قالاسىندا وتكەن جارىستا ساياننىڭ كومانداسى التىن مەدالىن جارقىراتىپ جەڭىسپەن ورالدى. وسى جىلى ديناموشىلار توعىزىنشى دۇركىن كسرو چەمپيونى اتاندى.
وسى جىلدىڭ سوڭىندا سايان سافۋان ۇلى ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىستى. الماتىداعى رشۆسم-دا باپكەر بولدى. بىراق كوپ جىل بىرگە ءجۇرىپ, بىتە قايناسقان ورتاسىن ءبىر ساتتە تاستاپ كەتۋ وڭاي بولماعان سىڭايلى. كوماندالاس دوسى فاريد نۇرعالي ۇلى ايتادى: «سايان العاشقى ايلاردا رشۆسم-داعى جۇمىسى اياقتالا سالىسىمەن بىزگە جەتىپ كەلەتىن. ءبىز جەڭىسكە جەتسەك قۋانىپ, ساتسىزدىك كورسەتسەك رەنجىپ ءجۇردى. سپورتقا جان-تانىمەن بەرىلگەن سايان سياقتى ادامدى كەزدەستىرۋ قيىن. ءبىرتۋار تۇلعانىڭ قادىرىن دەر كەزىندە بىلە المادىق» دەدى.
