قازاق ەلى ويشىل حاكىم ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن تانىپ-بىلۋىنە 125 جىل تولىپ وتىر (1889-2014). بۇل عاسىردان استام مەرزىمدى قامتيتىن از ۋاقىت ەمەس. وسى ارالىقتا ابايتانۋ تاريحىنىڭ ءۇش كەزەڭىن باستان وتكىزىپپىز. اۋەلى ابايتانۋ تاريحىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆكە دەيىنگى زەرتتەلۋ تاريحىندا (1889-1834)» ابايدى تانىتۋداعى الاش ارىستارى حالىقتىق تانىم تۇرعىسىنان ماقالا زەرتتەۋلەرى ارقىلى ناسيحاتتاۋ اركەتتەرى دۇرىس جولعا ءتۇسىپ ەدى. بىراق كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا 1923 جىلى باستالعان تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, كومپوراتاۆيستىك, فورماليستىك تانىمداعى يدەيالىق ساياسي شابۋىلدار قارابورانداتىپ ۋشىعىپ تۇردى.
بۇلار, ءتىپتى, ۇلى اقىن مۇراسىن تەرىستەپ, ادەبي مۇرا رەتىندە مانسۇقتاۋعا دەيىن باردى. مىسالى «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنىڭ 1934 جىلعى تۇتاس ءبىر سانى تۇگەلدەي اباي تۋرالى زەرتتەۋلەرگە ارنالدى. ماقالاسى جاريالانعان اۆتورلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اباي مۇراسىن تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, كومپاراتاۆيستىك, فورماليستىك تۇرعىدان تەرىس تانىتىپ, ابايدىڭ ادەبي مۇراسىنا تاپتىق, ساياسي الەۋمەتتىك تەگىنە قاراي باعالانىپ جاتتى. بۇلاردان باعىت-باعدارى مەن ءمان-ماعىناسى مۇلدە اۋلاق م.اۋەزوۆتىڭ «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» مەن پروفەسسور ق.جۇبانوۆتىڭ «اباي – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى» دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسى ابايتانۋدىڭ سول تۇستاعى بولاشاعىنا, عىلىمي جاڭا باعىت-باعدارىنا تىڭنان جول سالعان كوسەم ويلى تانىمدار بولاتىن.
1933-1934 جىلدان 1961 جىل ارالىعىندا قاناتى كەڭ جايىلعان «ابايتانۋ تاريحىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ كەزەڭى» دۇنيەگە كەلدى. م.اۋەزوۆتىڭ اباي مۇراسى تۋرالى ىزدەنۋ, زەرتتەۋ, اقىن مۇراسىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋ جولىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ قول جەتپەس ەكى شىڭى بولدى. ءبىرىنشى شىڭى, كوركەم ءسوز ونەرى ارقىلى, اسىرەسە, «اباي جولى» ەپوپەياسىن الەم حالقى جارىسا وقىپ, حح عاسىردىڭ ۇلى تۋىندىسى دەپ باعالانىپ جاتتى. ەكىنشى شىڭى, ابايتانۋ جولىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگى «اباي قۇنانباەۆ» دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافياسىندا اقىن تۋىندىسى تەرەڭ تالدانىپ جۇيەلەندى. وسى كەزدە ابايتانۋ سالاسىندا تۇڭعىش رەت كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر باسىلىم كورىپ جاتتى. م.اۋەزوۆ ابايتانۋدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ كەتتى. ابايدىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىندا اقىن مۇراسى جانجاقتى زەرتتەلىپ, باسپاسوزدە كەڭ تۇرعىدان ناسيحاتتالىپ جاتتى.
1949 جىلى كپسس وك كوسموپوليتيزم تۋرالى قاۋلىسى قابىلدانىسىمەن ادەبيەت پوليتسايلارى تاراپىنان 1934 جىلى نەگىزى قالانعان م.اۋەزوۆتىڭ اقىن مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان ءۇش سالاسى تۋرالى تانىمىنىڭ ەكىنشى سالاسى بولىپ تانىلاتىن ابايدىڭ شىعىسقا قارىم-قاتىناسى جايلى ابايدىڭ «باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن تانىمى قاتتى سىنالىپ, اياۋسىز تەرىستەلىپ جاتتى. بۇل كۇردەلى ماسەلە, اسىرەسە, فيلوسوف عالىمدار تاراپىنان دا ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى تەرىستەلىپ سىنعا الىندى. اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى پىكىر بىلدىرگەن عالىمدار سىنالىپ, ءبىر جاعىنان قۋعىندالىپ ءارى جازالانۋعا دەيىن باردى.
1961 جىلى اتاقتى جازۋشى ومىردەن وتكەن سوڭ, «ابايتانۋدىڭ م.اۋەزوۆتەن كەيىنگى ءداۋىرى» باستالدى. ءبىرشاما ۇزىلىستەن سوڭ جاڭا بۋىن, جاس تالاپكەرلەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى باسىلىم بەتتەرىنە شىقتى. وسى جاڭا بۋىن, جاس تولقىن جاستار وكىلى عىلىمي تۇرعىدان ىزدەنىپ, جاڭا تانىم, تىڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلىپ, اباي مۇراسىنىڭ شىعىستىق رۋحاني قازىنا كوزدەرىنە قارىم-قاتىناسى جايلى كۇردەلى ماسەلەلەر كوتەردى. م.اۋەزوۆ تانىمىن باستاپقى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋگە قىزۋ اتسالىسىپ, ونى عىلىمي ويدا قالىپتاستىردى دا (م.مىرزاحمەتوۆ. «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى. الماتى, 1982»). مۇنداعى ءبىر ەسكەرەر جاعداي كوسموپوليتيزم تۋرالى قاۋلى قاتاڭ باقىلاۋدا تۇرعان كەزدە, سول ساياسي قىسىمنان سەسكەنبەي- اق «ابايدىڭ شىعىسى م.اۋەزوۆ زەرتتەۋىندە» دەگەن ءتورت تاراۋدان تۇراتىن ەڭبەكتىڭ ەڭ ۇلكەن تاراۋى 1982 جىلى جاريالانىپ كەتكەن ەدى. تۇڭعىش رەت بۇل سالا عىلىمي تۇرعىدان ءوز شەشىمىن تاۋىپ, 1989 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالعاننان كەيىن اباي مۇراسىنىڭ شىعىسىنا وراي كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار دا قورعالا باستادى. مىسالى جابال شويىنبەتتىڭ «اباي قاراسوزىنىڭ جانرلىق, ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرى», ماقسات ءالىپحاننىڭ اباي مەن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىگىنە» بايلانىستى «قۇتتىڭ كىلتى – كىسىلىك», سايدالى ورازاليەۆتىڭ «اباي مەن داۋاني», نويابر كەنجەعاراەۆتىڭ «ابايدىڭ ايتۋشى مەن تىڭداۋشى تۋرالى تانىمى», توتى كوشەنوۆانىڭ «اباي ولەڭ قۇرىلىسىنداعى ەرەكشەلىك», راحات سالاماتوۆانىڭ «ابايتانۋدىڭ مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىنگى كەزەڭى», تالعات ەربايدىڭ «اباي جانە شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ», ايجان كارتاەۆانىڭ «اباي مەن م.اۋەزوۆ الەمىندەگى رۋحاني ساباقتاستىق», قاليپا اتەنوۆانىڭ «قازاق وتباسى تاربيەسىنىڭ دامۋ تاريحى», يمانعازى نۇراحمەت ۇلىنىڭ « ۇلىستىق ادەبيەتتەن ۇلتتىق ادەبيەتكە دەيىن» سەكىلدى عىلىمي مونوگرافيالارى جاريالانىپ, ابايدىڭ شىعىسىنا بايلانىستى كۇردەلى ماسەلەلەر كوتەرە وتىرىپ ءار قايسىسى ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتتى. ال ماقسات ءالىپحان ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا ادامگەرشىلىك يدەياسىنىڭ كونە گرەك وركەنيەتىنەن بۇگىنگە دەيىنگى دامۋ جولى تۋرالى «قازاق ادەبيەتىندەگى ادامگەرشىلىك ءىلىمى» دەگەن كولەمدى عىلىمي مونوگرافياسىن 2013 جىلى جاريالادى. وسى جولدار اۆتورىنىڭ 2014 جىلى باسىلىم كورگەن «ابايتانۋدىڭ» اسا كولەمدى قوس تومدىعى (125 باسپا تاباق) مەن «ونەر» باسپاسىنان جارىق كورگەن «اباي لۇعاتى», 2012 جىلى جاريالانعان «قازاق ادەبيەتىندەگى سوپىلىق تانىم», 2015 جىلى «مەدەت» باسپاسىندا جارىق كورگەن «ابايتانۋ تاريحى» مەن «ابايدى وقى, تاڭىرقا» وقۋلىقتارى باسىلىم كوردى. بۇلاردىڭ ءبارى دە اباي مۇراسىنىڭ شىعىسى تۋرالى جازىلعان جاڭا تانىم, سول باعىتتاعى بىرەگەي تۋىندىلار دەۋگە بولادى.
مىنە, 1949 جىلى كوسموپوليتيزم تۋرالى قاتىگەز قاۋلى ابايدىڭ شىعىسىنا قاتاڭ تىيىم سالعان تاقىرىپتى «ولەرمەن» زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتارلىقتاي ونىكتى ەڭبەك ەتىپ جاريالانعان عىلىمي مونوگرافيالارى ابايتانۋدىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى سونى بەتتەرىن ايقارا اشىپ, ءبىرشاما بيىك دەڭگەيگە كوتەرە الدى.
بۇل عىلىمي-زەرتتەۋلەر اباي مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان مۇسىلماندىق شىعىسقا شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناسى جايلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ تىرناقالدى باستاماسى عانا دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى قازاق جاستارىنىڭ اراب, پارسى, شاعاتاي, تۇرىك تىلدەرى مەن يسلاميات تاريحىن جەتە مەڭگەرۋى ارقىلى اباي مۇراسىنىڭ مۇسىلماندىق شىعىسقا قارىم-قاتىناسى جايلى كەلەلى دە ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەيلىنشە مولىعىپ, سايلانىپ, ساپالى عىلىمي مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جاڭا باعىت العاندا, عاجاپ قۇبىلىستى سوندا كورەمىز. بۇل كەزدە ابايدىڭ جانتانۋ ءىلىمى مەن تولىق ادام ءىلىمى, پالساپالىق ليريكاسى باسقاشا سويلەگەندە, بۇل سالا وي-ساناداعى الەمدىك رۋحاني قۇبىلىسقا اينالىپ, تۇرىك حالىقتارىنىڭ بولاشاق مورالدىق كودەكسىنىڭ ىرگەتاسىنا رۋحاني تىرەك بولىپ قالانارى تالاسسىز شىندىققا اينالماق.
* * *
سوڭعى جىلدارعا دەيىن ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن تانىپ-ءبىلۋ, ونى ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنىڭ ءبارى دە ماتەرياليستىك – اتەيستىك دۇنيەتانىم نەگىزىندە زەرتتەلىپ ناسيحاتتالىپ كەلگەنىن ەشكىم دە تەرىستەي الماس. ويتكەنى شىندىق وسىلاي بولىپ تۇر. اباي دۇنيەتانىمىن ماركسيستىك-ماتەرياليستىك, جاۋىنگەر اتەيستىك تانىم تۇرعىسىنان تانىتۋدىڭ باسىندا قازاق فيلوسوفتارىنىڭ ايعايشى بولىپ تۇرعانى دا راس. اباي تۋرالى كوركەم ونەر جانرىندا جازىلعان شىعارمالاردىڭ ءبارى دە سوتسياليستىك رەليزم تالابى شەڭبەرىنەن شىعانداپ كەتە الماعانى, ويتكەنى وعان تاپتىق دۇنيەتانىم وسىلاي قالقان ەتىپ قويىلعانى بەلگىلى عوي. سەبەبى كپسس وك دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمى ماركسيستىك-ماتەرياليستىك, اتەيستىك نەگىزدە ساياسي يدەولوگيالىق تانىمدى تولاسسىز ناسيحاتتاۋمەن اينالىستى. ادەبيەت پەن كوركەم ونەر سالاسى دا وسى تانىمعا بەيىمدەلدى. قالىڭ وقىرمان, تىڭداۋشى اتاۋلىنىڭ ءبارى دە ماتەرياليستىك, اتەيستىك تانىم تۇرعىسىنان قالىپتاستى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلى كلاسسيگى اباي دۇنيەتانىمىن قازاق فيلوسوفتارى ماتەرياليست, اتەيست دەگەن بايلامعا كەلدى ءارى وسى تانىمدى بۇگىنگە دەيىن ۇستانىپ مالدانۋدا.
ابايدى تانىپ-بىلۋدەگى باستى كەدەرگى ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ بارلىق سالاسىن, ياعني فيلوسوفيالىق, ەتيكالىق, ەستەتيكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك سالالارىن انىقتاۋعا كەلىپ تىرەلەدى. وسى سالالاردىڭ ءبارىن دە قازىرگى فيلوسوفتار ماتەرياليستىك مودەل تۇرعىسىنان قاراستىرىپ كەلەدى. وسى ارەكەت, اسىرەسە, ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسىندە قازاقستان فيلوسوفتارىنىڭ ۇجىمدىق ەڭبەگى «اباي دۇنيەتانىمى مەن فيلوسوفياسى» دەپ اتالاتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋلەرىندە ءوز كورىنىسىن تاپتى. بىراق فيلوسوفتاردىڭ ءبارى دە ابايدىڭ جەتىنشى قاراسوزىندەگى «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەندەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى. ازەلدە قۇداي تاعالا حايۋاننىڭ جانىنان ادامنىڭ جانىن ءىرى جاراتقان, سول اسەرىن كورسەتىپ جاراتقان» (اباي. 2 توم, الماتى, 1995, 165 بەت), دەگەن دانالىق سوزىنە نازار سالماي كەلەدى. اباي دۇنيەتانىمىن تانىپ-بىلۋدە اباي ايتقان بۇل وي-پىكىردىڭ ءمان-ماعىناسى, بولمىسى, ءتىپتى, بولەكشە وركەشتەنىپ دارالانىپ تۇر. اباي بۇل پىكىرىن ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ايتۋىمەن دە ەرەكشەلەنىپ تۇر ەمەس پە؟
اباي «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى» دەپ ءبىزدى قورشاعان ماتەريالدىق الەمدى ايتسا, «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى» دەپ ءبىزدىڭ قۇپيا سىرعا تولى رۋحاني الەمىمىزدى مەڭزەپ وتىر. بۇل ىسپەتتەس تەرەڭ پىكىردى ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىنەن دە» ۇشىراتامىز:
ءىلىم ەكەۋ ءدۇر: ءتان مەن جانعا
باسشى تۇرار,
جان عالىمى حازىرەتىنە جاقىن
تۇرار.
ءتان عالىمى زالىمدارعا ۇقسار ەرمىس.
(ياساۋي «ديۋاني حيكمەت, تۇركىستان, 1993, 74 بەت») دەپ وي تولعاۋىندا «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىمەن» جان عىلىمى اينالىسادى دەپ كەسىپ ايتاتىنى بار. جان عالىمى كورىنبەيتىن رۋحاني الەم سىرىمەن اينالىسسا, ءتان عالىمى «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىمەن» ءبىر جاقتى اينالىسىپ, ناپسىلىك جولعا ۇرىنىپ, دۇنيەقور, دۇنيەقوڭىز بولىپ قالاتىنىنا نازار اۋداراتىنىن اشىق اڭعارتادى.
اباي ايتقان دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشۋمەن اينالىساتىندار ءتان عالىمى (تەحنوكرات عالىمدار) بولىپ شىعا كەلەدى دە, دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن سىرىن اشۋعا ۇمتىلعاندار جان عالىمى بولىپ شىعادى. سونىڭ ءبىرى حاكىم ابايدىڭ ءوزى بولعاندىقتان, اباي جان عالىمىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ ويتكەنى اباي 1898 جىلى جازىلعان 38-ءشى قاراسوزىندە جانتانۋ ءىلىمى وي تانىمدارى ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى كۆانتتى فيزيكتەردەن ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا» ايرىقشا ءمان بەرۋى ارقىلى جانتانۋ ىلىمىمەن اينالىسىپ, پالساپالىق ليريكالارىن جازۋى ويشىل اقىننىڭ كەمەڭگەرلىك تۇلعاسىن كورسەتەدى.
1501-1510 جىلدار اراسىندا ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناما» داستانىن قىپشاق تىلىنە تولىق اۋدارعان مامليۋك قىپشاق اقىنى ءشارىپ امەدي:
حاقتى تانۋ جولىن ىزدەگەندەر,
بۇل الەمدە بارشا اڭ-تاڭ قالعاندار, – دەپ اسا جوعارى باعالاپ وي تولعاۋى كەزدەيسوق بولماسا كەرەك-ءتى.
اباي «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى» مەن «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن» بىرلىكتە قاتار الىپ تانىپ-ءبىلۋدى مەڭزەيدى.
اباي ايتقان بۇل دانالىق ويلاردىڭ دۇنيەنى تانىپ-بىلۋدە ءمان-ماعىناسى اسا تەرەڭ پالساپالىق وي-تانىمدار «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن» ەۋروپالىقتار حVI عاسىردا-اق تانىپ-بىلگەن. بىراق ولار دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشىپ تانۋعا, زاتتىق يگىلىكتى مولايتۋعا, بايۋعا شەشۋشى ءمان بەرۋى سەبەپتى, ماتەرياليستىك, اتەيستىك دۇنيەتانىمعا ءبىرجولاتا باعىت الدى. يسپان عالىمى رەنە دەكارت بولمىس پەن سانانى ءبولىپ قاراۋعا ەرەكشە ءمان بەرە قاراعاندىقتان «ارنايى قۇرىلعىلارمەن ولشەۋگە بولاتىن نارسەلەردى عانا زەرتتەيىك, عىلىم دەپ وسىنى عانا ايتايىق. ال سانا دەگەن كوزگە كورىنبەيدى, پريبورمەن ولشەنبەيدى. بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق كوزگە كورىنبەيتىن نارسەنى زەرتتەپ قايتەمىز», دەپ, ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىن تانىپ-بىلۋدەن تەرىس اينالدى. مۇنىڭ ناتيجەسى بۇگىنگى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ مىنەز-قۇلقى جاعىنان بۇزىلىپ, مورالدىق قاسىرەتكە الىپ كەلدى, ءارى ولار عىلىمدى يمانسىزدىق جولعا ءتۇسىردى. ياعني ولار عىلىم جەتىستىگىن ادامزاتتى قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاراق جاساۋعا جان سالا كىرىستى. الەم حالقىن وتارلاپ, كەيبىر حالىقتى جويىپ, قالعاندارىن ءوز دىنىنە زورلاپ كىرگىزىپ, ءتىلىن قابىلداتىپ, ۇلتتىق ءداستۇرىن جويىپ جاپپاي ماڭگۇرتتەنۋگە الىپ كەلدى. رەسەي دە وسى تەرىس جولدى ۇستانىپ, ءوزى جاۋلاعان 47 تۇرىك حالىقتارىن قاسىرەتكە ۇرىندىردى. ەندى كەلىپ اتوم, سۋتەگى بومباسىن, بيولوگيالىق, حيميالىق, لازەرلىك قارۋ تۇرلەرىن جەتىلدىرۋدە ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ جانتالاسۋدا...
اباي دۇنيەنىڭ كورىنگەن جانە كورىنبەگەن سىرىن ۇيلەستىرە تانىپ-ءبىلۋدى ماقسات تۇتتى. ابايدان باستاپ ءتۇپ يەنى تانىپ-ءبىلۋ جولىندا پالساپالىق ليريكا جانرىندا جانتانۋ ءىلىمىن مەڭگەرۋگە, ياعني دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن اشىپ تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلدى. اباي باستاعان بۇل ءداستۇردى ويشىل اقىننىڭ شاكىرتتەرى شاكارىم, ماعجان ۇدەرە دامىتىپ تەرەڭدەتە ءتۇستى. وسى ارقىلى قازاق پوەزياسىندا پالساپالىق ليريكانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, كوش باستادى. بىراق بۇل تانىمدى كەڭەستىك بيلىك تۇنشىقتىرىپ تاستادى.
ەندى ححI عاسىر باسىندا كۆانتتى فيزيكتەر تانىمىنان كەيىن دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن مۇلدە جاڭا تانىمعا كەلدىك. بۇرىنعى ماتەرياليستىك, اتەيستىك دۇنيەتانىمىمىز تۇبىرىنەن قوپارىلا وزگەردى. بۇل جاڭا تانىمدى كۆانتتىق فيزيكتەردىڭ اتاسى, نەمىس عالىمى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماكس پلانكتىڭ «عالامدى جوعارى سانا بيلەيدى. كۇللى الەم ونىمەن كوزگە ىلىكپەس قۋات ارقىلى ءوزارا بايلانىسىپ تۇر» دەگەن شەشۋشى بايلامعا كەلدى. ءبىزدىڭ «ماتەريا ماڭگىلىك, ول وزگەرمەيدى» دەگەن تانىمىمىز جالعان تانىم بولىپ شىقتى. ماتەريا – سانانىڭ تۋىندىسى دەگەن جاڭا تانىمعا ءبىرجولا بەت بۇردىق.
بىزدەر, كسرو-عا قاراعان تۇرىك ءتىلدى حالىقتار, بۇگىنگە دەيىن دارۆين ىلىمىنەن كەيىن دۇنيە باستاۋىندا ماتەريا تۇر دەپ ماركسيستىك-ماتەرياليستىك دۇنيەتانىمعا شىرمالدىق. ال ەندى كۆانتتى فيزيكتەر اشقان عىلىمداعى مۇلدە جاڭا تانىمنان كەيىن دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن مۇلدە جاڭا دۇنيەتانىمعا كەلدىك. بۇل قۇبىلىس الەم حالقىنىڭ وي ساناسىنداعى شەشۋشى توڭكەرىس بولىپ, يدەيالىق باعىت-باعدارىمىز بىرتىندەپ وزگەرە باستادى. بىزدەر, كۇدىكتەنگىش عالىمدار, بۇل جاڭا تانىمنىڭ تەز ءورىس الماي, تىم باياۋ قوزعالىسىن شىدامسىزدانا ءارى كۇدىكتەنە قاراۋدامىز.
ەندى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان ويلاپ قاراعاندا, ابايدىڭ ادەبي مۇراسى مەن اقىن دۇنيەتانىمىن تانىپ-ءبىلۋ جولىندا جۇرگىزىلەتىن بۇگىنگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمىز قانداي باعىت-باعداردا بولاتىندىعىن ايقىنداۋعا اسا باسىم تۇردە ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. ابايتانۋ سالاسىندا 125 جىلدىق مەرزىمدە جازىلعان وتكەندەگى عىلىمي تۆورچەستۆولىق زەرتتەۋلەرگە دە وسى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان قاراپ, جەتىستىكتەرىمىز بەن كەمشىلىكتەرىمىزگە دە سىن كوزبەن قاراپ, باعالايتىن بولامىز. بۇل دەگەنىمىز وراسان زور قيىن جۇمىس بولسا دا, قولعا الاتىن تىكەلەي پارىزىمىزعا اينالىپ تۇر.
ال اباي ادەبي مۇراسى مەن دۇنيەتانىمىن وسى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان سالىستىرىپ زەرتتەۋ جۇمىسىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنان الەمدىك دەڭگەيدەگى ابايتانۋ, جامبىلتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءوزىنىڭ بولاشاق باعىت-باعدارىن ەندى دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان جۇرگىزۋدى ءوزىنىڭ عىلىمي جوسپارىنا نەگىز ەتىپ الۋى – ۋاقىت تالابى. جالپى ادامزات بالاسىنىڭ, اسىرەسە, ەۋروپالىق جانە بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى ءتۇبىرلى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, بۇرىنعى ۇستانىپ كەلگەن ماركسيستىك-ماتەرياليستىك, اتەيستىك كوزقاراس تەرىستەلۋدە. ماتەرياليستىك تانىم بويىنشا, ماتەريا ماڭگىلىك, ول وزگەرىسكە تۇسپەيتىن الەم دەپ كەلسە, ول ەندى دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن جاڭا تانىمعا جول بەرىپ, تاريح قويناۋىنا كەتۋدە.
وسى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, قازاق ادەبيەتىنىڭ باستى سالاسى ابايتانۋ دا ءوزى ءجۇرىپ كەلگەن عاسىردان استام دامۋ جولىندا ورىن العان ارقيلى دۇنيەتانىمدىق قۇبىلىستارى دا جاڭا تانىم نەگىزىندە قايتا قارالىپ عىلىمي قورىتىندىلار جاسالىنباق. سوندىقتان ابايتانۋ سالاسىندا وسى جاڭا تانىمدىق وزگەرىستەرگە تىكەلەي بايلانىستى سونى مىندەتتەر العا قويىلىپ, ەسكىرگەن ۇعىم-تانىمدار وزگەرىپ جاڭا تانىم, سونى كوزقاراستار ۇستەمدىك ەتە باستايتىن زامان كەلدى. بۇل ۇلى ءتۇبىرلى وزگەرىس مەكتەپ پەن ارناۋلى وقۋ ورىندارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن تۇتاس قامتىپ, ولارعا ارنالعان وقۋلىق اتاۋلىنىڭ ءبارى دە قوزعالىسقا ءتۇسىپ, وسى جولدا ۇستانعان دۇنيەتانىمدار جاڭا دۇنيەتانىمعا جول بەرىپ تەزىرەك جاڭا تانىم ۇستاناتىن دۇنيەتانىم نەگىزىندە جازىلىپ ناسيحاتتالماق.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان سىرت نە ولمەيتىن, نە وشپەيتىن رەفورمالار ەنگىزىپ, باتىسقا ەلىكتەي بەرگەنشە, ەندى كۇشتى جاڭا دۇنيەتانىمدى تەز مەڭگەرىپ سالبوكسەلىك قالىپتان ارىلىپ, سىلكىنە جۇمىسقا كىرىسەتىن ۋاقىت جەتكەنىن ۇعىنىپ جول باستاسا كانەكي؟! وسى سالا وڭالماي شابانداپ تۇرۋى كوپشىلىكتى الاڭداتۋدا. ويتكەنى ونى ۇلتتىق رۋحى بار-جوعى بەلگىسىز, شەنەۋنىكتەر باسقاردى. بۇل جەرگە تەمىربەك جۇرگەنوۆ ءتارىزدى ۇلتتىق رۋحى كۇشتى ارىستان مينيسترلەر كەلمەي تۇر. ويتكەنى تومەننەن كوتەرىلىپ, وتكىر قويىلعان كۇردەلى ماسەلەنىڭ بىرىنە دە جاۋاپ بەرمەي, تومسارىپ «ۇندەمەگەن ۇيدەي بالەدەن قۇتىلادى» دەگەندەي قويىلعان سۇراقتارعا ءۇن قاتپاي جاتىپ الادى. مىسالى, ءباسپاسوز بەتىندە ارالاس مەكتەپ نەمەسە قازىرگى پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ ءجۇرۋ رەلسىن اۋىستىرۋ تۋرالى اسا كۇردەلى وي-پىكىرلەرگە جاۋاپ بەرمەي جاتىپ الۋى – وسىنىڭ ايعاعى.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
پروفەسسور
(جالعاسى بار)
