سۋرەتتى تۇسىرگەن تەمىر قۇسايىن
ەلىنىڭ ازاتتىعى, جەرىنىڭ تۇتاستىعى جولىندا اتقا قونعان ەرلەردىڭ باس كوتەرۋلەرى – قازاق تاريحىنىڭ قۇنارلى, قىزىقتى ءھام قايعىلى-قاسىرەتتى بەتتەرى. كوتەرىلىستەر قامتىعان اۋماعى, قاتىسقان ساربازدار سانى, سوزىلعان جىلدارى, ادام شىعىنى, ۇيىمداسۋى-ۇيىمداسپاۋى, جەتىستىك-جەڭىسى سىندى ولشەمدەرگە قاراپ, ءىرىلى-ۇساقتى دەپ سيپاتتالۋى مۇمكىن, الايدا ولاردىڭ ەڭ باستى ماقساتى مەن مۇددەسى بوداندىققا تۇسپەۋ, ەگەمەندىكتى ساقتاۋ, ەل مەن جەردى قورعاۋ بولعاندىقتان, ءبارىبىر – ءىرى, ءبارىبىر – ۇلى! ويتكەنى اۋىل اراسىنداعى الدەبىر ەرەگىستەن تۋعان ەسەرسوقتىق ەمەس, قارا باستىڭ قامىن ويلاعان مەرەزدىك ەمەس, وتباسى-بالا-شاعانىڭ عانا كۇيىن كۇيتتەگەن پىسىقايلىق ەمەس, ەل ءۇشىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جانىنان باز كەشۋ – ەرلەردىڭ ءىسى. قازاق دالاسىنداعى ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كوتەرىلىستەر مەيلى ءىرى بولسىن-بولماسىن جەڭىسكە جەتىپ, جاۋدى ءبىرجولاتا كۇيرەتىپ, قازاقتىڭ باسىنان بوداندىق قامىتىن سىپىرىپ تاستاي العان جوق, جەڭىلدى, جانىشتالدى, باتىرلارى سوتتالدى, اتىلدى. مۇنىڭ سەبەبى ەلدىڭ نەمەسە ەردىڭ السىزدىگىندە ەمەس, قارۋدىڭ كۇشىندە! مۇزداي قارۋلانا ساپ تۇزەگەن اسكەردىڭ الدىندا دالانىڭ ەسىل ەرلەرى سوڭعى قانى سارقىلىپ, سوڭعى كۇشى تاۋسىلعانشا ايقاستى, قازاقتىڭ قابىلان جۇرەكتى حالىق ەكەنىن دالەلدەي ءتۇستى.
ازاتتىقتى اڭساپ, وزبىرلىققا كونبەگەن كوتەرىلىستىڭ ءبىرى – ماڭعىستاۋداعى يسا-دوسان كوتەرىلىسى. بيىل اتالعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە – 150 جىل. كەزىندە دۇلەي كۇشتىڭ قولىمەن كوتەرىلىس جانىشتالدى, بىراق ۇرپاقتىڭ رۋحى قايرالا تۇسكەن بولاتىن.
گراف كۋتايسوۆ:
«ادام شوشىرلىق الاساپىران...»
پاتشا وكىمەتىنىڭ 1868 جىلعى «دالالىق وبلىستاردى باسقارۋ جونىندەگى ەرەجەسى», ياعني «ۋاقىتشا ەرەجە» ماڭعىستاۋ حالقىنا 1870 جىلى كەلىپ, اسىرا سىلتەۋمەن قولعا الىنا باستادى. جوعارىدان ەكى جىلدىڭ – 1869-1870 جىلداردىڭ ءتۇتىن سالىعىن ءبىر-اق جيناۋعا پارمەن بولىپ, قارۋلى جاساق حالىقتىڭ قينالعانىنا قاراماي سالىقتى زورلىقپەن جيناپ الۋعا ۇمتىلدى. 1870 جىلى ناۋرىزدا – ءدال كورىسۋ مەرەكەسىنىڭ ەرتەسىنە ماڭعىستاۋ پريستاۆى پودپولكوۆنيك رۋكين كازاك-ورىس وتريادىن, جەرگىلىكتى ءبىر-جار بي-شونجارلاردى ەرتىپ سالىقتى جيناۋعا بەلسەنە كىرىسپەك ويمەن ءوزى باس بولىپ حالىق اراسىنا اتتانادى. زورلىققا كونۋ, بەيكۇنا ەل-جۇرتىن تالاتىپ-توناتۋ – نامىستى ەرلەرگە سىن. دوسان تاجيەۆ, يسا تىلەنباەۆ باستاعان, ديحان وتەپوۆ, سۇگىر شاباەۆ, شۇرەن يمانوۆ, العي جالماعانبەتوۆ سىندى ەرلەر قوستاعان باتىرلار پاتشا وكىمەتىنىڭ جوعارى شەندى پريستاۆى مەن ول باستاعان قارۋلى وتريادقا قارسى شىعادى. ەل اراسىندا ايرىقشا بەدەلدى, سويلەسە اۋزى دۋالى, ءسوزى ءوتىمدى يسا مەن دوساننىڭ سوڭىنان جىگىتتەردىڭ ەرۋى قيىندىق تۋدىرمايدى. ولاردى كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلۋعا بىرىنشىدەن, قيىن كەزدە تاقىمعا قىلبۇراۋ سالعان زورلىقتىڭ اشۋى شىداتپاسا, ەكىنشىدەن, ەلى سۇيگەن ەرلەرگە دەگەن سەنىم جەتەلەيدى. كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى باسشىلارى يسا تىلەنباي ۇلى – ايتۋلى شەشەن, ارقالى بي, ەرەن باتىر بولۋىمەن بىرگە, ادۋىندى اقىن, ساڭلاق سەيىس-اتبەگى. 1829 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, جاستايىنان-اق ەل اراسىندا ەرەكشە قابىلەتىمەن تانىلعان يسانىڭ اداي اراسىنداعى زور بەدەلى پاتشا وكىمەتى ادامدارىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, ونىمەن ءتىل تابىسۋعا ۇمتىلدى. ال بيلىگىنە, شەشەندىگىنە قاردەر جۇرتتىڭ جۇگىنگەندىگىنە ەل اراسىنداعى ەستەلىكتەر, اقىندىعىنا ارتىندا قالعان ولەڭ جولدارى دالەل. 1835 جىلى بوزاشى تۇبەگىندە ومىرگە كەلگەن, وردا بۇزار وتىز جاستان وتە بەرە اتقا قونعان دوسان ءتاجى ۇلى بولسا – قايتپاس ەر, نامىستى تۇلعا. كەك جولىندا كەسكىلەسپەي بەرىسپەيتىن كەسكەكتى جىگىت.
ءاپ دەگەننەن تەگەۋرىندى قارسىلىققا تاپ بولعان رۋكين وتريادى شەگىنەدى, ال ءاۋ باستا 400-500 ادام بولىپ باستالعان كوتەرىلىسشىلەر قاتارى ءاپ-ساتتە مىڭعا جەتىپ, بىرتە-بىرتە قالىڭداپ ون مىڭعا دەيىن جەتەدى. ءۇشاۋىز جەرىندە اداي ساربازدارى قىرىق جاۋىنگەرى مەن رۋكيننىڭ كوزىن جويادى, ياعني دالا جاعدايىندا سوعىس جۇرگىزۋدە تاكتيكادان ماقرۇم, قارۋىنا سەنگەن ءاۋپىرىم اسكەرباسى قورشاۋدا قالىپ, ابدەن تىعىرىققا تىرەلىپ پۇشايمان بولادى دا انتالاعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ قولىنا تۇسۋدەن قورقىپ ءوزىن-ءوزى اتادى. بۇل – ەر ءۇشىن, اسىرەسە كۇللى ساربازدىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى, ۇرىس قيمىلدارىن ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويۋشى جوعارى شەندى اسكەرباسى ءۇشىن ماسقارا ءولىم. ول ەرلىكتەن, وجەتتىكتەن ەمەس, ماجبۇرلىكتەن, قورقىنىشتان ولۋگە ءماجبۇر بولادى.
قيان-كەسكى شايقاس ءوتىپ, رۋكين قاسىنداعى جەرگىلىكتى شونجارلار قوسىم مىرزاباەۆ سىتىلىپ شىعىپ, بايمەنبەت ماياەۆ وققا ۇشقان جەر ەل اراسىندا «ورىس قىرىلعان» دەپ اتالدى, الايدا كەيىن جانە بۇگىن كورشىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ كىبىرتىكتەۋمەن ءۇشاۋىز دەگەن اتاۋعا قايتا يە. قوسىم مەن بايمەنبەتتىڭ تاعدىرى, سوڭعىسىنىڭ كىمنىڭ قولىنان وققا ۇشقاندىعى,ءۇشاۋىزدا ساداقا بەرگەن قاباقتىڭ ارەكەتتەرى سىندى تۇستار بۇل كوتەرىلىستىڭ اشىلماعان بەتتەرى, قالاي بولعاندا دا ەرلەردىڭ ەلدى امان ساقتاپ قالۋ جولىنداعى جانكەشتى تىرلىگى, ءتىپتى كەي جاعدايدا تۇسىنبەستىككە ۇرىندىرىپ جاتاتىن الاس-قاپاس ارەكەتتەرىنىڭ ءوزىن ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان تۇسىنۋگە تالپىنامىز.
بالەنىڭ باسى رۋكيندە ەمەس, وتارشىل پاتشا وكىمەتىندە ەكەندىگىن تۇسىنگەن كوتەرىلىسشىلەر اتالعان وكىمەتتىڭ ماڭعىستاۋداعى ماڭىزدى كۇشتەرىنە, قۇرىلىستارىنا شابۋىلداپ, كۇيرەتەدى. بۇل تۋرالى بارلىق جازبا دەرەكتە «1870 جىلى ءساۋىر ايىندا كوتەرىلىسشىلەر فورتتى قورشايدى. ارميان بازارىن تالقانداپ, ساۋداگەرلەر مەن ءوندىرىس يەلەرىن تۇتقىندايدى, نيكولاەۆسك ستانساسىن ورتەپ, ارميان سلابودكاسى مەن قاراعانتۇپتەگى ماياكتى قيراتادى» دەپ كەلتىرىلەدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەكپىنى دەم بەرگەن بالىقشىلار مەن جۇمىسشىلار ءوز قاناۋشىلارىنا قارسى كوتەرىلىپ, قايىقتارىن قولدى ەتەدى. ال بۇل سۋ كولىكتەرىنەن كىشى فلوتيليا قۇرىپ, الەكساندروۆ پورتىن قورشاۋدى جوسپارلايدى. بۇل پورت پاتشا وكىمەتىنىڭ بەرىك سوعىس قامالدارىنىڭ ءبىرى, ياعني ستراتەگيالىق مانگە يە نىسان بولاتىن. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا نەبارى اۋىل اراسىنداعى 36 بىلتەلى مىلتىقپەن, كەيىن ءۇشاۋىزدا قىرىلعان پاتشالىق جاۋىنگەرلەردىڭ 40 شاقتى مىلتىعىمەن عانا قارۋلانعان, سولاي بولا تۇرا ماڭعىستاۋ تۇبەگىن تۇگەل شارپىپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ بارا جاتقان بەتى قاتتى كوتەرىلىس كەلەشەككە ماڭعىستاۋ, كاسپي تەڭىزى ارقىلى حيۋا جورىعى سىندى ءتۇرلى ساياسي جورىقتار جوسپارلاپ, ءىرى جوبالاردى قولعا الۋدى كوزدەپ وتىرعان پاتشا وكىمەتىن سەسكەندىرمەي قويعان جوق. كوتەرىلىستى جانشۋ ءۇشىن كاۆكازدان زەڭبىرەكتەرىن سۇيرەتكەن جازالاۋشى وتريادتى توگەدى, كوتەرىلىسشىلەر شەگىنە ءجۇرىپ ۇرىس سالادى. ىزالانعان وكىمەت ماڭعىستاۋدىڭ كەڭ دالاسىنا ويقاستاي ات ويناتىپ ءجۇرىپ جازالاۋشى وتريادقا مىسىن باستىرماعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى دەۋگە بولادى. 1870 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ماڭعىستاۋ دالاسى قارۋلى اسكەرگە لىق تولادى. ورىنبور, جايىق بەتىنىڭ كازاكتارىنان قۇرالعان جانە زاماناۋي قارۋلارمەن قۇرسانعان مىقتى اسكەرى بار, پاتشالىق رەسەيدىڭ ەڭ مىقتى بەكىنىسى سانالاتىن ماڭعىستاۋداعى فورت-الەكساندروۆسك قامالىن قورشاعان دالالىقتاردىڭ دابىلىنان قورىققان وكىمەت شۇعىل شارا قولدانىپ, كاۆكاز ارمياسىمەن قوسا, ورال, ورىنبور وڭىرىندەگى كازاك اسكەريلەرىن ۇدەرە اتقا قوندىرىپ, ماڭعىستاۋ جەرىنە كىرگىزەدى.
مىقتى تىلى, اسكەري-ەكونوميكالىق بازاسى جوق, سوعىس جوسپارى جوق, ءىس-ارەكەتى كۇندەلىكتى وقيعالارعا قاراي باعىت الىپ ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان قاراپايىم اۋىل ازاماتتارىنان قۇرالعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ جەرى تارىلادى, ويتكەنى قارۋلى جاساق ولاردى وكپەدەن سىعىپ تۇس-تۇستان قورشاۋعا الا باستايدى. ال قارۋىنا سەنگەن وتارشىل وكىمەت ەرلەردىڭ ارتىندا قالعان ەل-جۇرتىن بەلگىلى ۋاقىتقا دەيىن كاۆكازدان كەلگەن اسكەري وكىمەتكە باسقارتىپ, اتالعان جاساقتىڭ سۇسىمەن, قارۋىنىڭ كۇشىمەن ەزگىلەي تۇسەدى. التى مىڭ وتباسىنى ورال وبلىسىنا قوسسا, توعىز مىڭ وتباسىدان سالىق كۇشپەن وندىرىلەدى. بىراق كوتەرىلىستەن سوڭ «ۋاقىتشا ەرەجەدەگى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, سالىق تەك اقشالاي ەمەس, مالمەن وتەۋگە دە كەلىسىلەدى. دەمەك كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراعانىمەن, ءىشىنارا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە كوتەرىلىستەن كەيىنگى جىلدارى ماڭعىستاۋ پريستاۆىنىڭ «بىزگە اۋەلدەن دە بەرىلمەگەن ادايلار 1870 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن ءتىپتى باعىنۋدان كەتتى. ءبىز ماڭعىستاۋدا اياعىمىزدان تىك باسىپ, ءوزىمىزدى ونىڭ قوجاسىمىز دەي المادىق» دەگەن جازبا قالدىرعان. دەمەك قارۋىن قوقاڭداتا ودىراڭداپ كەلگەن وزبىردى ورنىنا قويىپ, تاۋبەسىنە ءتۇسىرۋ – كوتەرىلىستىڭ ەڭ باستى جەڭىسى.
1872-1873 جىلدارى ماڭعىستاۋدىڭ ۇسىرتىندە, حورەزم بەتىندە جۇرگەن يسا تىلەنباي ۇلى مەن دوسان ءتاجى ۇلى باستاعان ون مىڭ جاساق كوتەرىلىسشى حيۋا بەتىنە وتەدى. بۇل قادامدارى ولاردى قۋعىنداۋدان قۇتقارا المايدى. حيۋاعا جورىق جاساۋعا ءارى «ب ۇلىكشىلەردى» قولعا ءتۇسىرۋدى ماقسات ەتكەن پاتشا جاساعى دالانى كەزىپ قازاقتاردى ىزدەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ال اداي جاساقتارى جازالاۋشى جاساقتى سىرتىنان اڭدىپ, تۇتقيىلدان شابۋىل جاساۋىن توقتاتپايدى. حيۋا حانىنىڭ وزدەرىن كۇش ساناعانمەن ءىشىن بەرمەي, قاجەتتى جەرىنە پايدالانعىسى كەلگەندىگىن, سونداي-اق حيۋا حاندىعىنىڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ قارۋلى وتريادىنا قارسى قايرات تانىتا المايتىنىن بىلگەن اداي ساربازدارى ورىس اسكەرى مەن حيۋا اسكەرى اراسىندا ەسىل ەرلەردى قىرىپ الۋدان ساقتانىپ, كوتەرىلىسشىلەر قولىن تاراتۋعا ۇيعارىمعا كەلەدى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ كوتەرىلىسشىلەردى كەشىرۋ تۋرالى جىلىمىق سوزىنە وراي يسا جاناشىرلارىنىڭ اقىلعا شاقىرىپ, كوندىرۋىمەن ەلگە ورالىپ, بولىستىق قىزمەت اتقارادى. 30 جىلدىڭ ۇستىندە بولىس بولىپ ەلىنە قىزمەت ەتكەن يسا 1909 جىلى ومىردەن ءوتىپ, الاتورپاداعى «سارىقىز» قاۋىمىنا جەرلەنەدى.
ەلگە قايتپاي يسادان ءبولىنىپ قالىپ, 1873 جىلى حيۋاعا باسىپ كىرگەن ورىس اسكەرلەرىنە, گەنەرال كاۋفمان اسكەرىنە جانىنداعى 200-گە تارتا ساربازىمەن قارسى تۇرعان دوسان باتىر حيۋا جەڭىلگەن سوڭ ەلگە ورالادى. قولعا تۇسپەي ىزدەۋشى جاساقتى ابدەن تيتىقتاتقان دوسان باتىردىڭ 1874 جىلى سام قۇمىندا وتىرعان ءۇيىن ورال كازاك اسكەرىنىڭ ەساۋلى, جوعارى قۇرامداعى وفيتسەر شەندى انيچكيننىڭ اسكەرى قاماپ, كەسكىلەسكەن ايقاس بارىسىندا كيىز ءۇيىن توڭكەرىپ تاستاپ, بەرىلمەگەن جارالى باتىردى ازەر تۇتقىندايدى. تۇرمەدە ازاپتىڭ نەشە ءتۇرىن كورسە دە باس يمەگەن, رايىنان قايتپاعان, ءتىپتى قارۋلاس دوسى, اعايىنى وراق تەرەزەنى جاقتاۋىمەن ج ۇلىپ الىپ قاشۋعا مۇمكىندىك جاساعاندا دا «دوسانعا جاراسپايدى» دەپ كامەرادا قالىپ قويعان ەر 1876 جىلى اقپاندا اباقتىدا ەكى جىل جاتىپ اجال قۇشادى. اباقتىداعىلار تۋىستارىنا مارقۇمنىڭ مۇردەسىن ازەر بەرەدى – اعايىنى اقىن ساتتىعۇلدىڭ اكەسى جانعابىل باستاعان ازاماتتار باتىردىڭ دەنەسىن تۋعان جەرى بوزاشىعا جەتكىزىپ, قاراتوبە قاۋىمىنا ارۋلاپ جەرلەيدى.
كوتەرىلىس تاريحى, ۇيىمداسۋى مەن ءوربۋى, بەتپە-بەت كەزدەسۋلەر كەزىندەگى وقيعالار مەن ەرەن ەرلىكتەر, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءاربىرىنىڭ وقيعا كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى تاعدىرى اۋىر ءارى ۇزاق, مىڭ قاتپارلى, ميلليون شىتىرماندى. ونى زەرتتەۋ – تاريحشىلاردىڭ ءىسى, ال ماقالادا تاپتىشتەپ جازا بەرۋگە گازەت بەتىنىڭ كوتەرە بەرمەيتىنى بار. بىراق نايزا جانە قىلىشپەن عانا قارۋلانعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەكپىنىنەن قورىققان كاۆكازدان كومەككە كەلگەن گراف كۋتايسوۆتىڭ قۇزىرلى ورىندارعا: «ولكە تۇگەلىمەن كوتەرىلگەن, قارۋسىز ءبىر ادام جوق» دەپ ۇرەيلەنە حابارلاپ, «ولارمەن العاش كەزدەسكەندە ءتىپتى شوشىپ كەتتىم. بىردە-بىرەۋى قانشاما اتساڭ دا قۇلامايدى. شاۋىپ كەلەدى, شاۋىپ كەلەدى. ءولىسى قايسى, ءتىرىسى قايسى ادام ايىرىپ بولار ەمەس. ادام شوشىرلىق الاساپىران. مۇنداي قاربالاستا اسكەردىڭ باس-اياعىن جيناپ ۇستاۋدىڭ ءوزى قيىن», دەپ مالىمدەگەن ەكەن. الدىندا الاپات قارۋى, قاسىندا قۇرسانعان مىڭ سان ساربازى, ارتىندا ارقاسۇيەر الىپ وكىمەتى بار گرافتىڭ بۇل ۇرەيلى بايبالامى ءارى ۋايىمعا سالىنا جانۇشىرعان جازباسى كوتەرىلىستىڭ قانشالىقتى قارقىندى, قورقىنىشتى بولعانىن كورسەتىپ-اق تۇر.
باتىرلار وتان تاريحىنان ورىن الۋى ءتيىس
ەل ىشىندە «يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ ماڭعىستاۋداعى سىڭارى» اتانعان يسا مەن دوسان, ولاردىڭ قارۋلاستارى – ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىلەرى. وكىنىشكە قاراي كوتەرىلىس تاريحى دا, ونىڭ قاھارماندارى دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرتتەلمەي ءارى ناسيحاتتالماي كەلەدى. «ماڭعىستاۋ» گازەتىندە ءى.شىرتانوۆقا بەرگەن سۇحباتىندا ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 1977 جىلى باسىلعان م.تۇرسىنوۆانىڭ «كازاحي مانگىشلاكا ۆو ۆتوروي پولوۆينە XIX ۆەكا» كىتابىندا كوتەرىلىس تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. بىرقاتار عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ, تاريحشىلاردىڭ ەڭبەگىنە ارقاۋ بولعانى راس, بىراق كوتەرىلىستى تولىق تانىتۋ-تالداۋ ءبارىبىر كەمشىن. ال ەل اراسىندا كوتەرىلىس تۋرالى ايتۋشىلارعا اقتان, بالا وراز, قالنياز, قاشاعان, ساتتىعۇل اقىنداردىڭ جىرلارى, دوسان باتىرعا ارناۋلارى نەگىزگى وزەك بولدى. سونداي-اق جۋرناليست مارقۇم سايىن ءادىلحانوۆ پەن ولكەتانۋشى-جۋرناليست ابىلقايىر سپاننىڭ ءبىراز تەر توگىپ, قالام تەربەۋى اتالعان وقيعا تۋرالى اقپاراتتاردى تام-تۇمداپ مولايتا ءتۇستى. ءا.سپان ب.قاراتاەۆتىڭ قولجازبالارىنا قول جەتكىزىپ, ءبىراز مالىمەتتى سول قۇجاتتان اۋدارۋمەن قاتار, 90-شى جىلداردىڭ باس كەزىندە كوتەرىلىس بولىپ وتكەن جەرلەرمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, كوزى ءتىرى كونەكوزدەرمەن تىلدەسىپ ۇلگەردى. ەل اراسىنان يسا ءبيدىڭ بىرقاتار كوشەلى بيلىگى, كەلىستى سوزدەرى جيناقتالدى, «حيۋاعا كەتەردە», «ويازعا باراردا», «بولىس بولىپ جۇرگەندە», «كۇيكەننىڭ سونادايدان كورىنگەنى-اي», وزگە دە ولەڭدەرى حاتتالدى. يسا باتىر بەينەسى جان-جاقتى تانىلا ءتۇستى. يسا – كۇردەلى تۇلعا, ابەكەڭشە ايتساق, «دوسان – گەرويكالىق, يسا – تراگەديالىق تاعدىر يەسى». تاعى دا ابەكەڭنىڭ تامسىلىنە سۇيەنسەك, «...وتارشىلداردىڭ ءوز قولدارىنان قازا تاپقاندارى تەك ي.تايمانوۆ پەن د.تاجيەۆ قانا, م.وتەمىسوۆ پەن ج.نۇرمۇحامبەتوۆ وكىمەت جۇمساعان اۋىل اراسى جاندايشاپتارىنىڭ قولىنان مەرت بولىپتى. سىرىم داتوۆ, كەنەسارى مەن ناۋرىزباي قاسىموۆتار ەل اۋىپ, جەر اۋىپ كەتكەن جەرلەرىندە وتارشىلدىق قۇرىعىنان قۇتىلا الماي, قۇربان بولىپتى. ال باستارىن تاۋعا دا ۇرعان, تاسقا دا ۇرعان ەسەت كوتىباروۆتى, تايشىق, احمەت, سادىق كەنەساريندەردى, يسا تىلەنباەۆتى قۇتىلارعا جەر قالدىرماي, وزدەرى كەلىپ مويىنسۇنۋعا ءماجبۇر ەتىپتى. بۇل پاتشا وتارشىلدىعىنىڭ ەندىگارى مۇنداي كوتەرىلىستەن ابدەن كۇدەر ءۇزۋ ءۇشىن جاسالعان اككى ساياساتى ەدى». ياعني ماڭعىستاۋدا اتالعان كوتەرىلىسكە ادامى قاتىسپاعان وتباسى كەمدە-كەم. تۇتاس ەلدى قىرىپ جىبەرە الماعان پاتشا وكىمەتى ءوزىنىڭ زىميان ساياساتىن, اككى ءادىسىن وسىلاي قولدانۋعا ءماجبۇر بولعان.
دوسان باتىرعا قاتىستى مالىمەتتەر ونىڭ بىربەتكەي, تۋرا مىنەزدى, ايتقانىنان قايتپايتىن مارتتىگىن تانىتا تۇسەدى. يسامەن بىرگە ەلگە قايتپاي, از عانا قولىمەن جاۋ تىلىندا قالۋى, سونداي-اق وراققا قوسىلىپ تۇرمەدەن قاشپاي قالىپ قويۋى – ونىڭ سەرتىنە سوڭىنا دەيىن تۇراتىن تاباندىلىعىن كورسەتەدى. جازۋشى ءا.كەكىلبايدىڭ: «ول – تاۋەلسىزدىك تاريحىندا ەڭ قۇرمەتتى ورىن يەمدەنۋگە لايىقتى ەسىم. ول باستاعان كوتەرىلىس تەك ءبىر ولكەنىڭ عانا ەمەس, كۇللى ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرىندا وشپەس ءىز قالدىردى», دەپ باعالاۋى دا تەرەڭ ءماندى اڭعارتادى.
يسا مەن دوساننىڭ قاندى- كويلەك قارۋلاس دوستارى وراق بايدالى ۇلى, العي جالماعانبەتوۆ, ديحان وتەپوۆ, وتەگەن يتەمگەنوۆ, ءالىمباي ساتىمباەۆ, تىلەۋبەرگەن وراقوۆ, قاراساي مىڭباەۆ, كۇمىسبەك مۇلكىباەۆ, دەمەسىن جيەنباەۆ جانە وزگەلەر, دوسان باتىردىڭ تۋىستارى جاراس پەن جامانبالا, باتىردىڭ ۇلدارى شولتان مەن تابان, سونداي-اق ق.مىرزاباەۆ, ب.ماياەۆ, ع.قالبى ۇلى, ق.ەرماعانبەتوۆ – ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تاريح, قىم-قۋىت تاعدىر يەلەرى. ولاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋ كەرەك-اق, شاعىن ماقالادا وقيعانىڭ باس-اياعىنا ەركىن ەنۋ جانە باتىرلاردىڭ وبرازىن تولىق سيپاتتاي سۋرەتتەۋ مۇمكىن ەمەس.
بيىل ماڭعىستاۋدا ەرەن ەرلەر ەل قامى ءۇشىن ات ويناتقان كوتەرىلىستىڭ 150 جىلدىعى اتالىپ وتىلمەك. بۇعان دەيىن كوتەرىلىستىڭ قوس باسشىسىنا اق كەتىك قالاسىنان ەسكەرتكىش ورناتىلعان بولسا, شەتپە كەنتىنەن د.ءتاجى ۇلىنا ەسكەرتكىش قويىلعان ەدى. سونداي-اق ۇزەڭگىلەس ەكى ەردىڭ ماڭگىلىك مەكەندەرىنەن مەنمۇندالاعان كۇمبەز-كەسەنە بوي كوتەرىپ, رۋحتارىنا اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى. كوتەرىلىس, ونىڭ باسشىلارى اقىنداردىڭ قالامىنا قانات ءبىتىرىپ, جىرىنا وزەك بولدى.
ەل ازاتتىعى جولىندا ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ەرلىگى دە, ەسىمى دە قالاي ۇلىقتاۋعا دا لايىق. ءا.كەكىلباي ۇلى: «...وقيعا مەن ونىڭ ورتالىق تۇلعالارى جاڭا تاريحي سانامىزدا ايرىقشا مازمۇنعا يە بولماق», دەپ باسىپ ايتىپ, شۇقىپ كورسەتسە دە, ءبىز بۇل دەڭگەيدەن ءالى كورىنە الماي كەلەمىز...
ماڭعىستاۋ وبلىسى
