بەلگىلى عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالى «قازاقستاننىڭ مەشىتتەرى مەن مەدرەسەلەرى» كىتابىندا ورالداعى كونە مەشىت عيماراتى 1944 جىلى حالىققا قايتارىلىپ, قايتادان ءدىني قۇلشىلىق ورنىنا اينالعانىن جازادى.
ءدىنسىز قوعام قۇرىپ, اتەيستىك ناسيحاتتى ورشىتكەن كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە, مەشىت عيماراتتارىنىڭ دا باسىنا تالاي بۇلت ءۇيىرىلىپتى. باتىس قازاقستان وبلىستىق گازەتتەرىنىڭ 1962 جىلعى تىگىندىسىن اقتارىپ وتىرىپ, «مەشىتكە شابۋىل» وپەراتسياسىنا كۋا بولدىق.
* * *
اۋەلى وبلىستىق «وكتيابر تۋى» گازەتىنىڭ 25 ناۋرىزداعى سانىندا «قۇران – ءدىن قۇرالى, ءدىن – كىمنىڭ قۇرالى؟» دەگەن تاقىرىپپەن ءبىر ماقالا جاريالانعان. مۇندا فۋرمانوۆ (قازىرگى جالپاقتال اۋىلى) سەلوسىندا تۇراتىن بۇرىنعى مولدا سىرىمعالي ايتۋعانوۆ بىلاي دەپ جازادى:
«مەن ەسكى دۇنيەدە تۋىپ, سول قاراڭعىلىق ءومىردىڭ تاربيەسىن العان اداممىن. جاسىم جەتپىسكە كەلدى. ازدى-كوپتى ءدىني وقۋىم دا بار. قازاق اۋىلىن, قازاق دالاسىن قاپىرىق پەن مەشەۋلىك باسقان سوناۋ داۋىردە مولدالاردىڭ اتقوسشىسى, قولبالاسى بولىپ, ولاردىڭ سارقىتىن دا ءىشتىم, ايتقاندارىن دا بۇلجىتپاي ورىندادىم. ولارعا ەلىكتەپ مولدالىق تا قۇردىم. ...قازىرەت-مولدالار ءدىن ارقىلى قاراڭعىلىقتاعى ادامداردى تۇنشىقتىرىپ, ولاردى بيلەۋشىلەردىڭ اياعىنىڭ استىنا سالدى. ...مىنە, ەندى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەڭەستىك داۋىردە ءدىن ەلكەزبە دۇمشە مولدالاردىڭ, الداۋىش باقسى-بالگەرلەردىڭ قۇرالى بولىپ قانا قالدى... مەنىڭ دىننەن ءۇزىلدى-كەسىلدى قول ءۇزۋىمنىڭ سەبەبى, قازىرگى ءومىر شىندىعىندا».
ارينە, ماقالانىڭ ەڭ باستى ءتۇيىنى مىناۋ بولاتىن: ء«دىننىڭ ءارتۇرلى سالتى بار – ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋ, بالانى سۇندەتكە وتىرعىزۋ, ءپىتىر, زەكەت بەرۋ, تاعىسىن تاعىلار. كارى ادامدار دىنگە سەنگەندە وسىنداي ءدىني سالتتاردى دا ۇستايدى. مۇنىڭ ءوزى جاسوسپىرىمدەرگە وتە زياندى. جامان ادەتتىڭ جۇقپالى كەلەتىندىگى تۇسىنىكتى. ساناسى ءالى قالىپتاسىپ بولماعان بالالار ءۇشىن بۇل جات نارسە. جاستاردى ەسكى سالتتان, قولايسىز كورىنىستەن اۋلاق ۇستاۋ كەرەك».
* * *
جوعارىداعى ماقالا جالپى دىنگە, ءدىني ءداستۇر مەن قاعيدالارعا باعىتتالعان اڭگىمە بولسا, «وكتيابر تۋى» گازەتىنىڭ 13 مامىرداعى سانىندا ورالدىق مۇسىلمانداردىڭ سول كەزدەگى جالعىز مەنشىگى, سوڭعى قامالى – مەشىتكە سوققى بەرگەن. ماقالا «مەشىت ءۇيى – حالىق مەنشىگى, ول حالىق پايداسىنا بەرىلۋى ءتيىس» دەپ اتالىپتى.
«مەشىت حالىق قارجىسىمەن سالىنعان ءۇي بولعاندىقتان حالىق مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ونى قانداي ورىنعا پايدالانۋ كەرەكتىگىن دە حالىقتىڭ ءوزى شەشە الادى. وسى تۇرعىدان الىپ, ورال قالاسىنداعى مەشىتتىڭ قازىرگى پايدالانىلۋى تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جۇرتشىلىق تالقىسىنا سالۋدى جانە ونى كوپشىلىكتىڭ پايداسىنا – بالالار مەكەمەلەرىنىڭ پايدالانۋىنا بەرۋدى ۇسىنعىمىز كەلەدى. وعان مىناداي بىرنەشە دالەلدى سەبەپتەرىمىز دە بار:
بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ كوپشىلىگى تۇگەلدەي مەشىتتەن الدەقاشان قول ءۇزدى. ويتكەنى حالىقتىڭ سانا-سەزىمى ولشەۋسىز ءوستى, ءدىننىڭ ناداندىق پەن قاراڭعىلىقتىڭ قۇرالى ەكەندىگىنە كوزدەرى ابدەن جەتتى, وعان ەشبىر سەنبەيتىن بولدى. ءتىپتى دىنگە نانۋشىلاردىڭ ىشىنەن دە مەشىتكە بارىپ قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەتىن ادامدار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ماسەلەن, اپتاسىنا ءبىر رەت وقىلاتىن جۇما نامازىنىڭ وزىنە 5-10 ادام عانا جينالادى. ولاردىڭ دا كوپشىلىگى مەشىتتى بەتكە ۇستاپ, ءپىتىر, ساداقا سياقتىلارعا اقشا جيناۋدان وڭاي ولجا تاۋىپ قۇنىققان دۇمشە مولدالار, سوپىسىماقتار. ال بىلايعى كۇندەرى مەشىت قاڭىراپ بوس تۇرادى.
ەكىنشىدەن, مەشىتكە كوپ جىلدان بەرى كۇردەلى تۇگىل جەڭىل دە جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ونىڭ ەسىك-تەرەزەلەرى توزعان, سىلاق-شتۋكاتۋركالارى ءتۇسىپ قالعان. مەشىتتەن تۇسكەن قارجىنى مولدالار تەك ءوز قۇلقىندارىنا عانا جۇمساپ, ونى جوندەتپەستەن ازدىرىپ-توزدىرىپ ۇلكەن يەسىزدىككە ۇشىراتقان. ەگەر وسىلايشا تۇرا بەرسە, كوپ قارجى جۇمسالعان حالىق مەنشىگى جىلدان-جىلعا ءب ۇلىنىپ, ىستەن شىعاتىنى ءسوزسىز.
ۇشىنشىدەن, مەشىتتە تازالىق ساقتاۋ دەگەن اتىمەن جوق. كوپ جىلدان بەرى ونىڭ ءىشى اقتالىنباعان. قابىرعالارى شاڭ-توزاڭ باسقان, سونداي لاس, ەدەندەرى وتە كىر. جايناماز رەتىندە ەدەنگە توسەلىنگەن كىلەم شاڭ-توزاڭعا باتىپ, ءتۇرلى ميكروبتىڭ ۇياسىنا اينالعان. قىسقاشا ايتقاندا, تازالىق ءارى سانيتارلىق جاعىنان العاندا مەشىتتى پايدالانۋعا تۇگەلدەي تيىم سالۋعا بولادى. مۇنداي حالدە مەشىتكە ادام جيناۋدىڭ ءوزىن ۇلكەن قىلمىس دەپ سانايمىز.
تورتىنشىدەن, مەشىت توڭىرەگىنە جينالعان ونشاقتى دۇمشە مولدا مەن سوپىسىماقتار ونى وڭاي ولجا تاباتىن, ارامتاماقتىقپەن شۇعىلداناتىن ورىنعا اينالدىرىپ كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندەگى باس مولدا زەينوللا ۇمبەتوۆ – ارابشا شالا ساۋاتتى, قۇراننىڭ تەك قاراسىن جۇرگىزىپ وقيتىن عانا ءبىلىمى بار ادام. ول دىنگە سەنەتىن ادامداردى الداپ, مولدا اتىن يەمدەنىپ ءجۇر. دىنشىلدەردىڭ بار سۇيەنەتىن ءدىني كىتابى قۇران بولسا, اراب تىلىندەگى قۇران سوزدەرىنىڭ ماعىناسىنا تۇسىنبەيتىندىگىن باس مولدا زەينوللانىڭ ءوزى دە مويىندايدى. الايدا ۇمبەتوۆ ءوزىنىڭ وسىنداي نادان ادام ەكەندىگىنە قاراماستان ۇيالماي مولدالىق قىلىپ ءجۇر. ول «ەڭبەكاقى» دەپ مەشىتكە تۇسكەن قارجىدان ايىنا 60 سوم اقشا الادى. ارينە بۇل ونىڭ كورسەتىپ الاتىنى عانا. ال مولدانىڭ كورسەتپەي قىمقىراتىن تابىسى بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ. ولگەن ادامعا جانازا وقۋ, ءداۋىر ۇستاۋ, ءدىني مەيرامداردا جانە باسقا ۋاقىتتاردى ءپىتىر, ساداقا الۋ, قۇرماندىق تەرىسىن جيناۋ, نەكە قيۋ تاعى باسقا وسىندايلاردان باس مولدانىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن تابىستىڭ كولەمى دە, تۇرلەرى دە كوپ.
مەشىتتىڭ اتاعىن جامىلىپ, ۇمبەتوۆپەن بىرگە مولدالىق قۇراتىن جانە سول ارقىلى وڭاي تابىس تاۋىپ قۇنىققان ادامنىڭ ءبىرى – تەمىرعاليەۆ مۇسا. ول ۇمبەتوۆتىڭ تۋعان قۇداسى, مەشىتتىڭ مۇشەسى. 1960-1961 جىلدارى مەشىتتىڭ كاسسيرى ءارى تەكسەرۋ كوميسسياسى بولىپ, ول مەشىتتەن تۇسكەن اقشانى باس مولدامەن بىرگە پايدالاندى.
مەشىتتىڭ باس مولداسى ۇمبەتوۆتىڭ جەمتىكتەس وڭ قولى جالعىز بۇل ەمەس. ءوز قۇلقىندارى ءۇشىن مەشىتكە «قىزمەت» ەتكەن بولىپ جۇرەتىن باسقا دا دۇمشە مولدالار بار. ولار: دىلماعانبەتوۆ ءمۇتي – مەشىتتىڭ ەسەپشى-كاسسيرى, قۇرمانوۆ عاللا – بۇرىنعى ساۋداگەر, مەشىتتىڭ قازىرگى ساداقا جيناۋشىسى, جاپاروۆ حامزا – مەشىتتىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ باستىعى, يسقاقوۆ ابدوللا – مەشىتتىڭ ەسەپشىسى, ۋاحيتوۆ قابير – ولگەن ادامنىڭ باسىنا قوياتىن قۇلپىتاس جاساۋشى, شارافۋتدينوۆ سۇلتان – مەشىتتىڭ مۇشەسى جانە باسقالار. بۇلاردىڭ ءبارى دە مولدالىق قۇرادى. ولار قايتىس بولعان ادامدارعا جانازا وقىپ, قۇران شىعادى, ءپىتىر, ساداقا الادى, مەشىت پايداسىنا دەپ قوسىمشا اقشا جينايدى. ال جيناعان اقشانى ءوز قۇلقىندارىنا پايدالانادى. ءسويتىپ, ۇمبەتوۆ زەينوللا باستاعان ءبىر توپ دۇمشە مولدالار مەشىتتى ءوز پايدالارى ءۇشىن وڭاي تابىس تاباتىن ورىنعا اينالدىرىپ وتىر. بۇدان بىلاي مۇنداي جاعدايعا ەشبىر كەلىسۋگە دە, توزۋگە دە بولمايدى.
مىنە, وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن فاكتىلەرگە بايلانىستى ورال قالاسىنداعى مەشىتتىڭ قازىرگى پايدالانىلۋىن وتە ورىنسىز دەپ ەسەپتەيمىز جانە مەشىتتى بۇدان بىلاي پايدالانۋ ماسەلەسىن جۇرتشىلىق تالقىسىنا سالىپ شەشۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز مىناداي: مەشىت ءۇيى حالىق قارجىسىمەن سالىنعان, حالىق مەنشىگى. سوندىقتان دا ونى بالالار مەكەمەلەرىنىڭ پايدالانۋىنا بەرۋ ءجون بولعان بولار ەدى. مىنە, وسى جاعدايدا عانا حالىق مەنشىگى ءوزىنىڭ دۇرىس ورنىنا پايدالانىلاتىن بولادى».
ماقالاعا قازاق سسر-ءىنىڭ مەكتەپتەرىنە ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم, دەربەس زەينەتكەر ع.مولداشەۆ, ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى س.وتەشەۆ, دەربەس زەينەتكەرلەر ت.نۇرىمباەۆ پەن ع.ماحامبەتوۆ, زەينەتكەر م.ۇمبەتوۆ قول قويعان.
وبلىستىڭ ءار ايماعىنان ەلگە بەلگىلى ادامداردىڭ باسىن قوسىپ, تاقىرىپتى بارىنشا زەرتتەپ جازعان «اشكەرەلەۋشى» ماقالا جوعارىدان ۇيىمداستىرىلعانداي اسەر قالدىرادى.
* * *
ارينە, بۇدان كەيىن گازەت بەتى «ورىندى ۇسىنىستى قولداعان وقىرمان حاتتارىنا» تولىپ كەتكەن. اتالعان گازەتتىڭ 26 مامىرداعى سانىندا «مەشىت تۋرالى ماقالانى تالقىلايمىز» دەگەن ايدارمەن ورال وبلىسىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ماقالانى قولداعان, «دۇمشە مولدالاردى اشكەرەلەگەن» حاتتار توپتاماسى جارق ەتە قالعان.
بۇل حاتتاردىڭ تاقىرىبىن وقىساق تا جەتكىلىكتى. ء«بىز دە قوستايمىز» – دەيدى مەكتەپ ينسپەكتورى ب.بارادوسوۆ. «ورىندى ۇسىنىس» – دەيدى قالا تۇرعىنى, دەربەس پەنسيونەر ع.احمەتوۆ. «باتىل كۇرەس جۇرگىزىلسىن» – دەگەن ماقالانىڭ اۆتورى ز.قىلىشەۆ شىلىك سوۆحوزىندا بۇرىنعى مەشىتتىڭ ورنىنا جيىلىپ, ايت نامازىن وقىعان اۋىلداستارىن, حابي دەگەن مولدانى سىنايدى. ولەڭتى سوۆحوزى, تايپاق اۋدانىنان «مەنىڭ پىكىرىم» دەپ حات جازعان مۇعالىم قۇرماش سامارحانوۆ «جەرگىلىكتى پارتيا, سوۆەت ۇيىمدارى بۇقارا اراسىندا پارمەندى اتەيستىك ناسيحات جۇرگىزبەيدى» دەپ نارازىلىق بىلدىرگەن.
«دىنشىلدەردىڭ ارەكەتى» دەگەن ماقالادا ي.جاناشەۆ دەگەن وقىرمان: «پريۋرال اۋدانىنىڭ كراسنىي ۋرال پوسەلكەسىندە عابدوللا دەگەن قوجا مەن ورالدان كەلگەن دىلمۇحامبەتوۆ دەگەن دۇمشە مولدا 1961 جىلى قازان ايىندا 40 بالانى سۇندەتكە وتىرعىزىپ, بالا باسىنا 5 سومنان اقشا جيناپ كەتتى. اقشاعا قۇنىققان ولار مۇنى ازسىنىپ, بالا باسىنا 10 سوم, 5 مەتر ماتا تالاپ ەتكەن. ترەكين سەلوسىندا دا وسىنداي وقيعا بولعان» دەپ اشكەرەلەيدى.
مەشىتكە, ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل ورىس تىلىندە دە ءجۇرىپ جاتتى. «ۋرالسك» گازەتىنىڭ 1962 جىلعى 28 قاراشاداعى سانىندا «نۋجنا لي مەچەت ۆ ۋرالسكە؟» دەگەن ماقالا جاريالانىپ, وندا دا ورالداعى كونە مەشىت عيماراتىنىڭ «ورنىمەن پايدالانىلماي تۇرعانى» ماسەلە رەتىندە كوتەرىلگەن. «ادام از, اپتاسىنا ءبىر مارتە جينالادى, وسىنداي ۇلكەن عيماراتتىڭ بوس تۇرعانى جاراسپايدى. كوكتەمدە «وكتيابر تۋى» گازەتىندە مەشىتتى جابۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى, بىراق جەرگىلىكتى بيلىك ءتيىستى شارا المادى. قالالىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى قۇزىرىنا الىپ, دىندارلارعا شاعىن عيمارات بەرۋ كەرەك» – زەينەتكەر ت.نۇرىمباەۆ, كلارا تسەتكينا اتىنداعى تىگىن فابريكاسىنىڭ بريگاديرى ا.ەسقاليەۆا, №11 مەكتەپ مۇعالىمدەرى ك.قاباشەۆا مەن ج.يسانوۆا قول قويعان حاتتىڭ مازمۇنى وسىنداي.
* * *
ءبىر تاڭعالارلىعى, وسىنداي شابۋىلعا قاراماستان ورال قالاسىنداعى كونە مەشىت مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ قۇزىرىندا قالدى. بىراق تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقانعا دەيىن تاريحي عيماراتتىڭ جاعدايى ءماز بولماعانى شىندىق. تەك 1991 جىلى عانا مەشىتتىڭ مۇناراسى حالىقتىڭ كۇشىمەن قايتا تۇرعىزىلدى. بيىكتىگى 38,5 مەترلىك مۇنارادان ازان داۋسى اشىق تاراي باستادى.
ءبىر كەزدەرى «قاڭىراپ بوس تۇرادى» دەلىنگەن مەشىت عيماراتىنا كەيىن ادام سىيمايتىن بولدى. جۇما نامازى كەزىندە مەشىتتىڭ ءىشى عانا ەمەس, اۋلاسىندا ينە شانشار جەر بولمايتىن. 2005 جىلى ورال قالاسىندا 1500 ادامدىق جاڭا مەشىت سالىندى. 2006 جىلى شاھاردىڭ تاعى ءبىر كونە عيماراتى قايتا جاڭعىردى. ىرگەتاسى 1871 جىلى قالانعان, ەل اۋزىندا «تاتار مەشىتى» اتالعان عيمارات كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, قۇلشىلىق ورنىنا اينالدى.
P.S.: توقسانىنشى جىلدارداعى رۋحاني تۇلەۋدەن كەيىن ارادا 30 جىل وتكەندە ورال مەشىتتەرى تاعى دا جاماعاتسىز قالدى. بىراق بۇل سولاقاي ساياسات ەمەس, الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميانىڭ كەسىرى بولاتىن. ءبىر زامانداردا ونىڭ دا تاريحى جازىلا جاتار...
باتىس قازاقستان وبلىسى
