وسىنداي قۇندىلىقتار – بۇل ادام جانە قوعام ءۇشىن ماڭىزدى, ادامدارعا ءومىردىڭ قيىنشىلىقتارىنا توتەپ بەرۋگە كومەكتەسەدى, الەۋمەتتىك شىندىقتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءحىح عاسىردا ۇلى اقىن ابايدىڭ «بەس اسىل ءىسى» مەن فيلوسوف شاكارىمنىڭ ء«ۇش انىعىندا» قازاق قوعامىنا قاجەتتى قۇندىلىقتاردى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا بىرلىك, تاۋەلسىزدىك, ەركىندىك, ازاتتىق ۇعىمدارى باستى قۇندىلىق بولدى.
الاشتىڭ ارداعى, ارىسى, اسىلى, داۋىلپاز اقىنى م.دۋلاتوۆ:
«كوزىڭدى اش, ويان قازاق,
كوتەر باستى,
وتكىزبەي قاراڭعىدا
بەكەر جاستى»,
دەپ حالقىن ازاتتىققا شاقىرسا, ەندىگى ءبىر ولەڭىندە;
«بىرلىك جوق, التى اۋىزدى
حالىقپىز عوي,
قاتاردان سول سەبەپتى
قالىپپىز عوي»,
دەپ بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ جوقتىعىنان قازاق قوعامىنىڭ الاۋىز بولعانىنا اشىنادى.
بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىز ەلباسىنىڭ دارا جولىمەن كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭعىرۋ ۇستىندە كەلەدى. ءبىرىنشى جاڭعىرۋدا كوگىمىزدە كوك بايراقتى جەلبىرەتىپ, ەلتاڭبامىزدى ايشىقتاپ, ءانۇرانىمىزدى اۋەلەتتىك. ەكىنشى جاڭعىرۋدا ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2030» مەملەكەتتىك ستراتەگياسىن قابىلداپ, دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ءۇشىنشى جاڭعىرۋدا الەمنىڭ 30 وزىق ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىندا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا كىرىستىك.
بۇگىندە الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە قادام باسىپ كەلەدى. جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپ ءبىزدىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىمىزدى, ازاماتتىق قۇقىقتارىمىزدى قالاي ىسكە اسىراتىنىمىزدى, بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەيتىنىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدە.
بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويىنا سىڭىرگەن ساناسى اشىق, سانالى ازاماتتى قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.
سانالى ازامات دەگەنىمىز – ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىن جانە بىرنەشە ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن ءبىلىمدى, بىلىكتى مامان.
سانانىڭ اشىقتىعى دەگەنىمىز – جاھاندانۋ مەن جاڭا تەحنولوگيا ومىرىمىزگە الىپ كەلگەن وزگەرىستەردى قابىلداۋعا دايىن بولۋ دەگەن ءسوز.
ەلباسى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جاريالادى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» – بۇل جەدەل ارەكەت ەمەس, بارلىعىمىزدىڭ, اسىرەسە قازاقستاندىقتاردىڭ جاس بۋىنىنىڭ قوعامدىق ساناسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇزاق, ىرگەلى جۇمىس.
سىندارلى باعدارلامالى ماقالانىڭ «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «جاھاندىق الەمدەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى», «جاڭا ادامگەرشىلىك ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق», «مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ» جوبالارى ارقىلى سانانى جاڭعىرتۋدىڭ سارا جولدارى ايقىندالدى.
وسى جوبالار بويىنشا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ازىرلەگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جاعدايىنداعى تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2019 جىلى 15 ساۋىردەگى №145 بۇيرىعىمەن بەكىتىلدى.
تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىندە تاربيەنىڭ سەگىز باعىتى بەرىلگەن جانە وعان ادام بويىنداعى قۇندىلىقتار توپتاستىرىلعان. قۇندىلىقتار ارقىلى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ العاشقى باسپالداعى – مەكتەپ. قوعامدىق سانا مەكتەپتە قالىپتاسادى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەنى بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس.
سونىمەن بۇگىنگى كۇنى قوعامدىق قۇندىلىقتار قانداي؟
«قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ اياسىندا قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قوعام قۇندىلىقتارى» تاقىرىبىندا كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلگەن ساۋالداما قورىتىندىسى ۇيات, ار, نامىس قۇندىلىقتارى بۇگىندە وزەكتى ەكەنىن انىقتاپ بەردى.
جاھاندانۋ جاعدايىنداعى جاستاردىڭ بويىنان جاۋاپكەرشىلىك, نامىس, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتىن كورىپ ءجۇرمىز. اسىرەسە الەمدىك ارەنالاردا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن سپورتشىلارىمىز جارقىن ۇلگىسىن كورسەتۋدە. بۇعان الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكەن ءدۇبىرلى دودالاردا ورىن العان جايتتاردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.
از-كەم ايالداپ, وتكەنگە وي جۇگىرتەيىكشى. 2017 جىلى رەسەيدىڭ سوچي قالاسىندا سامبودان وتكەن الەم چەمپيوناتىندا, 2019 جىلى ءۇندىستاننىڭ بانگالور قالاسىندا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا, 2019 جىلى اراب تۇبەگىندەگى ءابۋ-دابي قالاسىندا كاراتەدەن الەم چەمپيوناتىندا تەحنيكالىق اقاۋلار سالدارىنان ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ءۇزىلىپ قالعان. ار مەن نامىس سىنالار سىن ساعاتتا جەڭىس تۇعىرىندا تۇرعان سپورتشىلارىمىز ءانۇراندى ءىلىپ اكەتىپ اۋەلەتە شىرقاعان. ولارعا دۇنيە جۇزىنەن جينالعان جارىسقا قاتىسۋشىلار مەن كورەرمەندەر ۇزاق شاپالاق سوعىپ سپورتشىلارىمىزعا ءتانتى بولىپ, قۇرمەتىن كورسەتكەن. بۇل ساتتەردە قانداي قۇندىلىقتار كورىنىس تاپتى؟
بىرىنشىدەن, «وتان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك». سپورتشى ەل ءۇمىتىن اقتاپ جەڭىستىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. ەل مەرەيىن اسىردى.
ەكىنشىدەن, نامىس. الەم الدىندا تۋعان ەلدىڭ ءرامىزىن قورلاۋعا جول بەرمەدى. ادىلەتسىزدىككە كونىپ تۇرا بەرۋگە سپورتشىنىڭ نامىسى جىبەرمەدى.
ۇشىنشىدەن, شىنايى پاتريوتيزم. سپورتشىنىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋى مەن جانكۇيەرلەر رامىزگە قۇرمەت كورسەتۋى جان تەبىرەنتكەن كورىنىس.
داڭقتى بوكسشىمىز گەننادي گولوۆكيننىڭ ءومىرى تولعان ونەگە. «مەنىڭ اكەم – ورىس, شەشەم – كورەي, ءوزىم – قازاقپىن» دەگەن سپورتشى شەتەلدىك جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا شىنايى پاتريوت ەكەنىن تاعى ءبىر تانىتتى. سۇحبات الۋشى داڭقتى بوكسشىنىڭ رەسەيلىك بوكسشىلارعا قاتىستى پىكىرىن بىلگىسى كەلدى.
«گ.گولوۆكين: – مەن رەسەيدەن ەمەسپىن.
جۋرناليست: – قازاقستاننانسىز, وكەي!
گ.گولوۆكين: – ول رەسەي ەمەس, شاتاستىرماڭىزدار».
وسى ءبىر قىسقا عانا سۇحباتتان وتانسۇيگىشتىك, باتىلدىق, شىنشىلدىق قۇندىلىقتارى كورىنىس تاپقان.
ميلليونداعان فاناتتارى بار وتاندىق جۇلدىزدار وسىنداي ونەگەسىمەن زاماناۋي جاستاردى ەلجاندىلىق, ىنتىماق, بىرلىك, نامىس, توزىمدىلىك, جاۋاپكەرشىلىك سياقتى اسا قاجەت قۇندىلىقتارعا تاربيەلەپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە سپورتپەن قاتار مادەنيەتىمىز دە قارىشتاپ دامىدى. ونەرپازدارىمىز ەل مەرەيىن اسىرىپ, جەر-جاھانعا تانىلدى.
مادەنيەت الەمى – قۇندىلىقتار الەمى. بۇل كۇندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ديدارى ديماش پەن ەرجانعا بۇرىلعانى شىندىق. باق بەتتەرىنەن, ينتەرنەت جەلىسىنەن انا ءتىلىمىزدىڭ اۋەزدىلىگىنە تاڭداي قاعىپ, تامسانعان شەتەلدىكتەردى كورگەندە, ولاردىڭ قازاق اندەرىن قوسىلا شىرقاعانىن ەستىگەندە توبەمىز كوككە جەتكەندەي قۋانامىز. ديماش پەن ەرجان ارقىلى ۇلى دالامىز ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى. انشىلەرىمىز الەمدە قازاق حالقىنىڭ تالعامى بيىك, ونەرپاز حالىق دەگەن ۇعىم قالىپتاستىردى دەسەك تە بولادى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن جاستار, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىن ايقىن تانيتىن سانالى, تولەرانتتى بولۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان بiلiم بەرۋ جۇيەسiنىڭ باستى مىندەتى – ەڭ الدىمەن ءبىلىمدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن زاماناۋي يگىلىكتەردى ءوز بويىنا بىرىكتىرىپ, ۇشتاستىرا بىلەتىن, ءوز ەلىنىڭ ناعىز جاناشىر ازاماتتارى رەتىندە قالىپتاسۋعا تاربيەلەۋ. ەلباسى سوزىمەن ايتساق, «مىقتى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ» جولىندا ماقساتى ايقىن, مۇراتى بيىك, سانالى ازامات قالىپتاستىرۋ.
بولات بايقاسوۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
