2021 جىلعى 1 قاڭتاردان باستالاتىن ءبىرىنشى كەزەڭدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار مەن ولاردىڭ جۇبايلارى ءۇشىن دەكلاراتسيالاۋ بەلگىلەندى, ويتكەنى بۇل ساناتتاعى ازاماتتار نەعۇرلىم دايىندالعان سانات بولىپ تابىلادى (ولاردىڭ 99,7% سالىق ەسەپتىلىگىن ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنادى). ەكىنشى كەزەڭدە 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جۇمىسكەرلەرى جانە ولاردىڭ جۇبايلارى دەكلاراتسيالاۋدى باستايدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە, 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زاڭدى تۇلعالاردىڭ باشىلارى, قۇرىلتايشىلارى مەن جەكە كاسىپكەرلەر جانە ولاردىڭ جۇبايلارى ءۇشىن دەكلاراتسيالاۋ ەنگىزىلەدى. ءتورتىنشى كەزەڭ 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قالعان ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن دەكلاراتسيالاۋ ەنگىزىلەدى. قازىر 2020 جىلدىڭ مامىر ايى, ۋادە ەتىلگەن جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋعا جەتى ايدان از ۋاقىت قالدى.
وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستان بيلىگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىن ەنگىزبەس بۇرىن كاپيتالعا تاعى ءبىر راقىمشىلىق جاساۋدى ۇسىنىپ وتىر. مۇنىڭ الدىندا, 2019 جىلى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى, «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋ ورتالىعى جانە زەرتتەۋ جانە كونسالتينگ ورتالىعى (CRC), سونداي-اق ەۋرازيا ايماعىنداعى Whiteshield Partners بولىمشەسى «ماكروەكونوميكالىق» كاپيتالعا كەشىرىم جاساۋ باعىتىندا ساراپتامالىق زەرتتەۋىن جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسى كەشە بەلگىلى بولدى. «جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيا كۇشىنە ەنبەستەن بۇرىن, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇزىرەتىندەگى اعىلشىن قۇقىعى, حالىقارالىق اربيتراج, سالىق جەڭىلدىكتەرىن قولدانا وتىرىپ, كاپيتالعا تاعى ءبىر راقىمشىلىق جاساۋ كەرەك جانە زاڭداستىرىلعان اكتيۆتەردىڭ ەكونوميكانىڭ ينۆەستيتسيالىق قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەلىنگەن زەرتتەۋدە.
ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, كاپيتالعا كەشىرىم جاساۋ قاجەتتىلىك. ءبىز وسى ارقىلى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيانى ەنگىزۋ قارساڭىندا قارجىنىڭ شەتەلگە جىلىستاۋىنا جول بەرمەيمىز. سوڭعى 20 جىل ىشىندە قازاقستاننان شەتەلگە نەمەسە وففشورلىق ايماقتارعا جىلىستاپ كەتكەن قارجى كولەمى 140 ملرد دوللاردان اسادى. بۇل قارجى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىنەن 5 ەسە (28 ميلليارد دوللار) جانە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىنەن 2 ەسە كوپ.
سونىمەن قاتار ساراپشىلار كاپيتالدى زاڭداستىرۋ كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى ەكەنىن ايتىپ وتىر.
قازاق ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق بلوگى بۇل جولعى اكتسيا اكتسيا كەزىندە قاتەلىكتەرگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن سەزىپ-ءبىلىپ وتىر. سەبەبى الدىڭعى ناۋقاندارداعى شەتەلگە جىلىستاپ كەتكەن قارجىنى كولەمىن قازىرگىسىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. «وففشوردى بىرىگىپ, باقىلايىق» دەگەن ۇسىنىستار الپاۋىت ەلدەر تاراپىنان ايتىلا باستادى.
ال ۇلتتىق بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان مىنا دەرەكتەر كوپ جايتتى اڭعارتادى. بىرىنشىدەن, اقشانى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك شوتتارىندا ءۇش جىل بويى ۇستاۋعا بولادى, بۇل رەتتە سىياقى الىپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, اقشانى مەرزىمنەن بۇرىن پايدالانۋعا نيەت بىلدىرگەن جاعدايدا, ولاردى «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەرىنىڭ جانە كومپانيالاردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن, وبليگاتسيالارى مەن اكتسيالارىن, سونداي-اق قازاقستان قور بيرجاسىندا ورنالاستىرىلاتىن وزگە دە باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ ارقىلى ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالاۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, ازاماتتار جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى شەڭبەرىندە وبەكتىلەردى ساتىپ الا الادى. ەگەر اقشاسىن زاڭداستىراتىن ازامات وسى تەتىكتەردى پايدالانعىسى كەلمەسە, وندا ول ءوزىنىڭ اقشاسىنا زاڭداستىرىلاتىن اقشانىڭ 10% مولشەرىندەگى الىمدى (سبور) بيۋدجەتكە تولەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا يەلىك ەتۋگە قۇقىلى. جالپى, زاڭداستىرىلاتىن اقشانى وسى كورسەتىلگەن تەتىكتەر اركىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاۋ نەعۇرلىم ءتيىمدى, سەبەبى الىمدار تولەۋدەن بوساتىلادى».
قارجىگەر-ەكونوميست ەرلان يبراگيم قازاق كاپيتالىنىڭ ءجۇز ميللياردتاپ شەتەل اسۋى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاتەر توندىرەتىنىن ايتادى. ىشكى جالپى ءونىمى ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ تۇركيادا شەتەلگە كەتەتىن قارجى 1 ملن دوللاردان اساتىن بولسا, بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالادى. اقش-تىڭ ءوزى قازىردە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرىنە, ىسكەرلەرىنە بۇعان قاتىستى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزىپ وتىر. ال كورشى رەسەيدە ءۇش جىلدىڭ ىشىندە نارىققا دەندەپ ەنىپ تابىستى تابادى, ودان كەيىن بارىپ تاپقان تابىستارىن كوك قاعازعا اينالدىرىپ, رەسەيگە نەمەسە باسقا شەتەل بانكتەرىنە سالادى. «ولار ەل ەكونوميكاسىنا كۇدىكپەن قاراعاننان كەيىن وسىلاي ىستەپ وتىر. تابىسىن شەتەلگە الىپ كەتۋ ارقىلى ولار وزگە ەلدىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ جاتقاندارىن اڭعارمايدى. سوندىقتان بۇل جەردە بىزگە قاجەتتىسى دە وسى كاپيتالعا امنيستيا جاريالاۋ ەدى. بۇل ءۇردىس شەتكە كەتكەن قارجىعا شەكتەۋ قويۋى ءتيىس. بۇدان بىلاي ءبىز تۇرىكتەر ءتارىزدى شەتكە كەتەتىن قارجى 1ملن دوللاردان اسسا دابىل قاعۋىمىز كەرەك» دەيدى.
