اسكەري رەلستەردە
سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا رەسپۋبليكا ءوندىرىسىنىڭ كونۆەرسياسى باستالدى. وداقتىڭ تابيعي رەسۋرستى ەۋروپالىق بولىگى جاۋ وككۋپاتسياسىندا قالۋى جاعدايىندا قازاقستان مايداننىڭ قۋاتتى ارسەنالىنا اينالىپ شىعا كەلدى. بار بولعانى 1941—1945 جىلدارى بۇل جەردە 460 جاڭا وندىرىستىك كاسىپورىن سالىندى.
اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان — مايدان ارسەنالى» كىتابىندا: «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس — ۇلكەن رەزەرۆتەر سوعىسى, ارميانى وزىق تەحنيكامەن قانىقتىرعان سوعىس, تەك ەرەكشە مانەۆرلىككە قۇرىلعان سوعىس — ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ راستىعىن تاعى دا دالەلدەدى. كولىك جۇمىسى سوعىسۋشى جاقتار ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ اجىراماس بولىگى بولدى» دەگەندى اتاپ كەتتى.
سوعىس جۇك اعىنىنىڭ جاعرافياسىنا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزدى. ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جولدارىنداعى تيەۋدىڭ ۇلەس سالماعى 1940 جىلعى 7,9% –تەن 1942 جىلى 15,1%–كە ارتتى. رەسپۋبليكا تەمىر جولدارى بويىنشا تەك قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا شامامەن 1,5 ميلليون تۇرعىن ەۆاكۋاتسيالانىپ, قۇرال–جابدىقتار مەن 308 كاسىپورىن كوشىرىلدى, دەپ جازدى ءوز كىتابىندا اكادەميك. تىل مەن مايدانعا قاجەتتىنى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا نەگىزگى اۋىرتپالىق تەمىر جولعا ءتۇستى.
اقىرى, سوعىس جىلدارىندا, اسىرەسە ءبىرىنشى كەزەڭىندە, رەسپۋبليكا تەمىر جولدارىنىڭ ءرولى وراسان ارتتى. ولار ورتالىقازيالىق, قازاقستاندىق تىلدى مايدانمەن, ورتالىق اۋداندارمەن بايلانىستىردى.
م. قوزىباەۆ «قورقىنىشتى 1942 جىلى ەلىمىز ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى باستى ء رولدى تەمىرجول كولىگىنىڭ جۇمىسشى تابى وينادى» دەگەندى اتاپ كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ اسكەري ەكونوميكاسىندا قازاقستان جولىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتتى. قىمبات ستراتەگيالىق شيكىزاتپەن – كومىرمەن ول كوپتەگەن ومىرلىك ماڭىزدى قورعانىس نىساندارىن قامتاماسىز ەتتى.
وتان تەمىرجولشى-گۆاردياشىلاردىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا كسرو جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمى ۇكىمەتتىك پەن حالىق شارۋاشىلىعى جانە قورعانىس جۇكتەرىن تاسىمالداۋ بويىنشا اسكەري قولباسشىلىق مىندەتتەرىن مۇلتىكسىز ورىنداعانى ءۇشىن تۇركسىب, قاراعاندى, ورىنبور جانە وزگە دە جول جۇمىسشىلارىنىڭ توبىن ماراپاتتادى.
وق ىسقىرىعى مەن فاشيستەر مۇرىنىنىڭ استىمەن كسرو ەۋروپالىق بولىگىنەن جۇزدەگەن وندىرىستىك كاسىپورىندار ەۆاكۋاتسيالانعان قازاقستانداعى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى دامۋىنىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇوس جىلدارىندا بولات ماگيسترالدار سالۋ جالعاستى. بۇل, مىسالى, گۋرەۆ — قاندىاگاش-ورسك (1936—1944) ماگيسترالى, مۇناي كاسىپشىلىگىمەن بايلانىستى ەمبى مەن ورالعا جانە رەسەيدىڭ بىرقاتار وڭىرىنە قاتىناستى جاقسارتتى. بۇل جانە دە جوعارىدا اتاپ كەتكەندەي, قاراعاندى كومىرىن وڭتۇستىك ورالعا ءتيىمدى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتكەن اكمولينسك-قارتالى (1939—1943) جەلىسى. سونداي-اق كوكسۋ-تەكەلى-تالدىقورعان جانە اتاسۋ-قاراجال ۋچاسكەلەرى. قازاقستان شويىن جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 10 مىڭ شاقىرىمعا جەتتى. ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە قازاقستان تەمىر جولدارىندا جول شارۋاشىلىعى مەن جىلجىمالى قۇرامدى جوندەۋ جونىندەگى وندىرىستىك بازانى قۇرۋ دا بەلگىلەنگەن.
2005 جىلى سول كەزدەگى «قتج» ۇك» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى قادىل تالاسپەكوۆ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60-جىلدىعىنا ارناعان ماقالاسىندا («جەلەزنودوروجنىي ترانسپورت» جۋرنالىنىڭ №6 سانىندا) «سوعىس كەزەڭى جاعدايىندا قازاقستان شويىن جولدارى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەدى» دەپ جازدى.
«جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەلىلەرمەن قاتارلاسا جاڭا جولداردى تۇرعىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتتى. تەمىرجول سالۋشىلارى كۇش-جىگەرىدىڭ ارقاسىندا سوعىس جىلدارى قازاقستان تەمىر جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 25% ءوسىپ, 1941 پەن 1944 جىلدارى ءار وڭىردە ونعا تارتا جاڭا جەلى ىسكە قوسىلدى – ءتىپتى بەيبىت ۋاقىتتىڭ وزىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىم», – دەيدى ول.
حالىق جاپپاي ەرلىك تانىتىپ جاتقاندا تەمىرجولشىلار ارينە سىرت قالا المايدى. قادىل تالاسپەكوۆ نۇسقاپ كەتكەندەي, «جقحك ارنايى قۇرىلىمىنىڭ قاتىسۋشىلارى ستانتسيالار, جىلۋمەن جابدىقتاۋ پۋنكتەرى بۇزىلعان جولدارمەن پويىزداردى ءجيى جۇرگىزدى».
«رەيستەردى ورىنداۋدا, ءجيى جاۋ وعىنىڭ اراسىمەن بۇزىپ-جارۋعا تۋرا كەلدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بارلىق ەڭ ءىرى ستراتەگيالىق وپەراتسيالارى – ستالينگراد تۇبىندەگى ايقاس, لەنينگراد قورشاۋىن بۇزىپ شىعۋ, كۋرسك دوعاسىنداعى ۇرىس, يا جانە بەرليندى الۋدىڭ ءوزى – جالپى العاندا 350-500 مىڭ ۆاگوندى جەتكىزۋدى قاجەت ەتتى. وسى ءبىر وراسان جۇمىستى جقحك پاروۆوزدار كولونناسى ەرەكشە رەزەرۆىنىڭ جەكە قۇرامى ءوز يىقتارىنا سالىپ الىپ شىقتى, - دەپ بولىسەدى قادىل تالاسپەكوۆ. - ورتالىقتىڭ بۇيرىعى بويىنشا وسىنداي №34 پاروۆوزدار كولونناسىنىڭ ەرەكشە رەزەرۆى ءبىر اي مەرزىمىندە جانە دە قازاقستاننىڭ تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىندا قۇرىلدى. جاساقتالۋ ورنى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى سارى-وزەك ستانتسياسى بولدى. كولوننانىڭ جەكە قۇرامى – 425 ادامنان – رەسەي جانە وزگە دە وداقتاس رەسپۋبليكالاردان ەۆاكۋاتسيالانعان تەمىرجولشىلارمەن جاساقتالدى».
تەمىرجولشىلاردىڭ ۇلكەن كۇش-جىگەرى ارقاسىندا كولوننا بار-جوعى ەكى اپتا ىشىندە, قولباسشىلىق بەلگىلەگەن مەرزىمنەن 2 ەسە جىلدام جاساقتالدى. ناتيجەسىندە قازاقستاننان ستالينگراد مايدانى باعىتىنا اسكەري جۇكتەر ەشەلونىن جونەلتۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن اتتاندىرۋ مۇمكىن بولدى. ستالينگراد تۇبىندەگى ءبىزدىڭ اسكەرگە كومەك رەتىندە قارۋ-جاراق, كيىم-كەشەك جانە ازىق ت ۇلىگى بار جۇزدەگەن توننا وسىنداي 30 ەشەلون جونەلتىلدى.
كولوننا ۇجىمىنىڭ بىرقاتار جاڭاشىلدىق ۇسىنىستارىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن, جوندەۋسىز, ء ار لوكوموتيۆ ءجۇرىسىن قاراستىرىلعان 40-45 مىڭ كم ورنىنا 110 مىڭ كم دەيىن جەتكىزىلدى. جانە دە بۇل پاروۆوزداردا تاماق جاسايتىن كومىر, اعاش, ءتىپتى وزگە دە ءار ءتۇرلى شىعارىندىلاردى پايدالانۋدى قوسپاعاندا. بۇل رەتتە جاۋ بۇيىرىندە ناعىز باتىل ەرلىكتەر ورىن الىپ جاتتى. مىسالى, اعا ماشينيست ۆ.ك.كارلوۆ دنەپر ارقىلى پانتون كوپىرى بويىنشا سالماعى 1550 توننالىق پويىزدى وتكىزۋى فاشيستەر ءۇشىن مۇلدەم كۇتپەگەن جاعداي بولدى»
تەمىرجولشىلار سوعىس جىلدارىندا جانە بەيبىت كەزەڭدە
تەمىر جول جۇمىسشىلارى بارلىق ۋاقىتتا دا جوعارى ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ەرەكشەلەندى. سوعىس اياقتالىپ, ەل بىرتىندەپ «بەيبىت» رەلسكە تۇسە باستاعاندا, 1941 جىلعا دەيىن شويىن جولداردا ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەردىڭ كوبىسى ءوز جۇمىس ورىندارىنا قايتىپ كەلدى. كەيبىرى ۇوس قىسىلتايانىنان وتكەننەن كەيىن تەمىرجولشى بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – ەڭبەگى سىڭگەن قوستانايلىق تەمىرجولشى ۆيكتور مالىگين. جاقىندا عانا ول ءوزىنىڭ 95 جاسقا تولۋىن اتاپ ءوتتى.
مايدانعا 17 جاسىندا, وندا دا ول ەرىكتىلەر قاتارىنا جازىلىپ كەتكەن. ارتيللەريادا سوعىسا ءجۇرىپ بەرلينگە دەيىن بارعان. III دەڭگەيلى داڭق, II دەڭگەيلى وتان سوعىسى وردەندەرىنىڭ كاۆالەرى بولىپ تابىلادى, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن ۆيكتور مالىگين پاروۆوز, ەلەكتروۆوز, تەپلوۆوز ءماشينيسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن قوستاناي لوكوموتيۆ دەپوسىنا ارنادى... 1980 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى.
1942 جىلى ءالى دە جاپ-جاس گريگوري ستەپانەنكو اسكەرگە شاقىرىلادى. ول فاشيستىك باسقىنشىلاردان بەلگورود, ورەل, حاركوۆ, كۋرسكىنى ازات ەتىپ, دنەپر كەشىپ, كەنيگسبەرك پەن ۆارشاۆا ءۇشىن سوعىسادى. كەنيگسبەرگ ءۇشىن ۇرىستا كونتۋزيا الادى. «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
– وقتار ىسقىرىپ وتۋدە, سناريادتار كۇركىرەپ جارىلۋدا, ءبىر ساعات بۇرىن عانا شابۋىلعا بىرگە شىققان جولداستارىم كوز الدىمدا ءولىپ جاتتى. وسىنىڭ بارلىعىن باسىمنان وتكەردىم, - دەپ ارداگەر كوزىنە جاس الدى.
1950 جىلدان باستاپ 1981 جىلى زەينەتكە شىققانعا دەيىن گريگوري ستەپانەنكو قاراعاندى تەمىر جولىندا جۇمىس ىستەدى. جاسى ەگدە تارقانعا قاراماستان, ول وسى كۇنگە دەيىن قوعامدىق جۇمىستارمەن بەلسەندى اينالىسۋدا.
ماتاي سەلوسىندا (الماتى وبلىسى) قۇرمەتكە يە بولعان تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ۇلى وتان سوعىسى جانە بوگدان حمەلنيتسكي وردەندەرىنىڭ كاۆالەرى بەكىمبەك بۋكەنوۆ ەدى. وڭشەڭ تەمىرجولشىلاردان تۇراتىن بەكىمبەك اتا وتباسى قاي جەردە جۇرمەسىن 9 مامىردا – ءداستۇر بويىنشا قارا شاڭىراقتا باس قوسىپ, بەكىمبەك راي ۇلىن ەسكە الادى. ول مانشۇك مامەتوۆامەن ءبىر پولكتا اسكەردە بولدى, نەۆەل شابۋىل وپەراتسياسى كەزىندە ەرلىك تاڭىتتى. بەيبىت كۇندە بەكىمبەك بۋكەنوۆ ماتاي تەمىرجول ستانتسياسىندا جۇمىس ىستەدى.
– ءبىز وتاندى ءوز ومىرلەرىن سالىپ قورعاعان اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ ەرلىگىن قاستەرلەپ ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, – دەيدى بەكىمبەك بۋكەنوۆتىڭ بالاسى تۇرىسبەك.
سونداي-اق 9 مامىردا قتج ماگيسترالدىق جەلى ديرەكتسياسىنىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگى جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان دىلىمبەتوۆتىڭ ءوز اكەسى – ءنالىباي دىلىمبەتوۆتى ەسكە الۋ ءۇشىن اعالارى مەن اپكەلەرى ءداستۇر بويىنشا ءبىر ۇستەل باسىنا جينالادى. 1942 جىلدىڭ كۇزىندە ءنالىباي قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرتۋ الادى. مايدانداعى بارلاۋشى بولا ءجۇرىپ, بەلگورود-حاركوۆ باعىتىنداعى ۇرىسقا, ۋكراينانىڭ سولجاعالاۋى وپەراتسياسىنا, پسكوۆ, دنەپر ءۇشىن شايقاسقا قاتىسادى. بىرنەشە رەت جارالانىپ, I جانە II دەڭگەيلى وتان سوعىسىنىڭ وردەندەرىمەن, «اسكەري ەرلىگى ءۇشىن» قوس مەدالىمەن ماراپاتتالعان. ۇوس اياقتالىسىمەن ءنالىباي دىلىمبەتوۆ اسكەردە قىزمەتىن جالعاستىرىپ, ارتىنان – ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت جاسادى.
وسى جىلى كوروناۆيرۋس ىندەتى پاندەمياسى سالدارىنان قۇتتىقتاۋ ءىس- شارالارى ءبىز ءبارىمىز ۇيرەنىپ قالعانداي بولمادى. «قتج» ۇك» اق ارداگەر تەمىرجولشىلارىن ەشقاشان ۇمىت قالدىرمايدى, جانە دە ولاردىڭ اربىرىنە سىيلىقتار ازىرلەدى.
جەڭىس كۇنىمەن قۇتتىقتايمىز!
تالعات يسەنوۆ,
نۇر – سۇلتان قالاسى
