«ستالينگراد شايقاسى» مۋزەي-قورىعىنىڭ (ۆولگوگراد ق.) قورىنان ۆيرتۋالدى كورمە ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ «مادەنيەت ارقىلى ۇنقاتىسۋ» حالىقارالىق جوباسى اياسىندا قازاقستانداعى رەسەي فەدەراتسياسى ەلشىلىگىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى روسسوترۋدنيچەستۆو وكىلدىگىنىڭ باستاماسىمەن ارنايى قازاقستاندىق كورەرمەندەر ءۇشىن دايىندالعان ەكەن.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ۇزدىكسىز كۇش-جىگەرى مەن ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارىنىڭ تاريحي ەستەلىگىنىڭ ورتاقتىعى تاۋەلسىزدىك پەن گۇلدەنۋ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇرپاقتاردىڭ مىزعىماس قۇندىلىعىنا اينالعان جانە «قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر ستالينگراد ءۇشىن شايقاستا» كورمەسى ۇلى جەڭىسكە ۇلەسىن قوسقان حالىقتاردىڭ تاريحي ەستەلىگىن قۇرمەت تۇتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ءامىرحان راحىمجانوۆ:
«قىمباتتى قوناقتار مەن دوستار!
سىزدەردى كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستىڭ 75-جىلدىعىمەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر!
سونىمەن قاتار, سىزدەردى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75-جىلدىعىنا وراي «ستالينگراد شايقاسى» تاريحي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعىنىڭ مۇراعاتتىق قورىنان «قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر ستالينگراد ءۇشىن شايقاستا» ۆيرتۋالدى كورمەسىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە كورگەنىمە قۋانىشتىمىن.
توتەنشە جاعداي رەجيمىنە بايلانىستى وزگەرىستەر بولسا دا جوعارىدا اتالعان جوبا ءبىزدىڭ بايىرعى سەرىكتەستەرىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى روسسوترۋدنيچەستۆو وكىلدىگىمەن ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا جۇزەگە استى. بىزدەر بىرلەسە ارنايى قازاقستاندىق كورەرمەن ءۇشىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۆيرتۋالدى كورمە دايىندادىق.
وسى ارادا, ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ جىل سايىن جەڭىس كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنىن وتكىزەتىندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وتكەن جىلى ەكى كورمە ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن:
ءبىرىنشىسى - لەنينيگراد قۇرساۋىن بۇزۋدىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك تەاتر جانە مۋزىكا ونەرى مۋزەيىنىڭ قورىنان «قۇرساۋدا قالعان ۆيولونچەل» كورمەسى بولسا, ەكىنشىسى - بايىرعى سەرىكتەستىرەمىز: قازاقستانداعى بەلارۋس, رەسەي ەلشىلىكتەرىمەن, روسسوترۋدنيچەستۆو وكىلدىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرعان بەلارۋستى نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋدىڭ 75-جىلدىعىنا ارنالعان سەرگەي لارەنكوۆتىڭ سۋرەت رەكونسترۋكتسيالارىنىڭ كورمەسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى جالپى تاريحي ەستەلىكتى ساقتاۋ مەن تاراتۋدى, سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنە قامقورلىقتى ءاردايىم ءوزىنىڭ پارىزى دەپ ەسەپتەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «جۇيتكىگەن ۋاقىت ءبىزدى سول كەزەڭنەن جىل وتكەن سايىن الىستاتۋدا. الايدا, بۇل وقيعانى ءتۇسىنۋ مەن ونىڭ ماڭىزدىلىعى ءبىزدىڭ ادامداردىڭ جادىنان ەشقاشان وشىرمەيدى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەسكىلەسكەن شايقاستا وت كەشىپ, وكوپتاردان كەۋدەلەرىن وققا توسەگەنىن بىلەمىز. ولار وتانىمىزدى, ءبىزدىڭ تىنىشتىعىمىزدى, اشىق اسپانىمىزدى قورعادى. ولار قاھارماندىق تانىتتى. 500-گە جۋىق قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانسا, مايدانعا اتتانعان 1,8 ملن ادامنىڭ جارتىسىنىڭ قايتا ورالمادى. ءاربىر وتباسىندا, ءار ادامدا ءالى كۇنگە دەيىن سول سوعىستىڭ قاندى ءىزى بار. سوندىقتان دا ءبىز بۇل كۇندى بابالارىمىزدىڭ, اتالارىمىزدىڭ, اكەلەرىمىزدىڭ باتىرلىعى, قايسارلىعى ۇرپاقتاردىڭ جادىندا ساقتالۋى ءۇشىن اتاپ وتەمىز. ءبىر جاعىنان, بۇل بىرلىگى بەكەم حالىقتىڭ ارقاشاندا جەڭىسكە جەتەتىنىن كورسەتەدى», - دەپ اتاپ ءوتتى.
ءبىز سول سۇراپىل سوعىس باتىرلارىنىڭ, مايدان جانە تىل ارداگەرلەرىنىڭ الدىندا شەكسىز قارىزدارمىز, ءبىز ولاردىڭ ەسىمدەرى مەن ەرلىكتەرىن ماڭگى ەستە ساقتايمىز جانە قۇرمەتتەيمىز.
جاستارىمىز ارداگەرلەرگە قامقورلىق جاساۋدا, ولاردى تۇرمىستا قولدايدى, مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا قۇرمەت كورسەتەدى, ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا ارنالعان ىزدەستىرۋ توپتارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى قاتىسادى, بۇل - حالقىمىزدىڭ رۋحاني جانە ازاماتتىق قۇندىلىقتارى ساباقتاستىعىنىڭ شىنايى بەلگىسى.
قازاقستاننان مايدانعا 1 ملن 200 مىڭعا جۋىق ادام, سونداي-اق قۇرىلىس باتالوندارى مەن ەڭبەك ارمياسىنىڭ جۇمىس كولوننالارىنا 700 مىڭعا جۋىق ادام اتتاندى. بۇدان باسقا, سوعىس باستالاردا 178 مىڭعا جۋىق ادام كەڭەس قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىندە قىزمەتتەرىن وتەپ جاتتى. رەسپۋبليكامىزدا بارلىعى قارۋلى كۇشتەر مەن اسكەري سالالاردىڭ 12 اتقىشتار ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى, 4 كاۆالەريالىق ديۆيزياسى جانە 50-دەن استام پولكتار مەن باتالوندار قۇرىلدى. ۇلى وتان سوعىسىندا 700 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق قازا تاپتى. جىل سايىن عالىمدارعا مۇراعاتتاردان, باتىرلاردىڭ مۇردەلەرى تابىلعاندا سوعىس مايدانىندا قازا تاپقاندار تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر الۋدا.
ستالينگراد باعىتىنداعى اسكەر قۇرامىندا قىزىل ارميانىڭ 320 قۇراماسى مەن 250-دەن استام بولىمدەرى بولدى, ونىڭ ىشىندە بەس اتقىش جانە كاۆالەريالىق ديۆيزيالار, اتىس بريگاداسى, مينومەت پولكى جانە مەحانيكالاندىرىلعان موتوقۇرىلىس باتالونىنان قۇرالعان قازاقستاندىق قۇرامالار بولدى.
ستالينگرادتىق جاۋ توبىن قورشاپ, جويۋداعى شايقاستارداعى ەرلىگى ءۇشىن ءتورت قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. 61-ءشى كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ اتتى-ارتيللەريالىق ديۆيزياسىنىڭ مينومەتشىسى قارسىباي سىپاتاەۆ 1942 جىلعى 26 قاراشادا شارتۋنوۆسكي حۋتورى ماڭىندا (ستالينگرادتىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي) شايقاستى جالعىز ءوزى جالعاستىرا بەردى. ول جاۋ تانكىسىن جارۋ ءۇشىن ءومىرىن قيدى. 808-ءشى شابۋىلشى اۆياتسيا پولكىنىڭ ۇشقىشى, سەرجانت نۇركەن ءابدىروۆ 16 جاۋىنگەرلىك ۇشۋدا بىرنەشە تانك پەن 200-دەن استام اۆتوماشينانى جويعان. 1942 جىلعى 19 جەلتوقساندا روستوۆ وبلىسى بوكوۆ اۋدانىنىڭ كونكوۆ حۋتورى ماڭىندا جاۋعا شابۋىل جاساۋ كەزىندە جاۋ زەنيتشىلەرى ونىڭ ۇشاعىن ورتەپ جىبەرەدى. ن.ءابدىروۆ ۇشاعىن جاۋ تانكىلەرى كولونناسىنا قاراي باعىتتايدى. 17-گۆارديالىق تانك پولكىنىڭ كومانديرى پودپولكوۆنيك تيموفەي پوزولوتين 1942 جىلدىڭ 19-22 جەلتوقسانىندا «كراسنايا زاريا» سوۆحوزى, نيجنەيابلونوۆ جانە حلەبينسكي حۋتورلارى اۋماعىندا جاۋ شەبىنە رەيد جاساپ, بىرنەشە مىڭ باسقىنشىنىڭ كوزىن جويادى, 500 ادامدى تۇتقىنعا الادى. لەيتەنانت گاياز راماەۆ 29 اتقىشتار ديۆيزياسى 128-اتقىشتار پولكىنىڭ بارلاۋشى ۆزۆودىن باسقارعان. 1943 جىلعى 16 قاڭتاردا پەسچانكا سەلوسىندا جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە ونداعان فاشيستەردىڭ كوزىن جويىپ, 60 ءفاشيستى تۇتقىنعا الادى, ال ون كۇننەن سوڭ ۆەرحنيايا ەلشانكا سەلوسىندا 4 زەڭبىرەكتى باسىپ الادى. ول وسى شايقاستا قازا تاپتى.
بيىلعى جىلى الەمدە قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا «قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر ستالينگراد ءۇشىن شايقاستا» كورمەسىن ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىپ وتىرمىز. «ستالينگراد شايقاسى» مۋزەي-قورىعىنداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل ۇلى وتان سوعىسى بارىسىن كۇرت وزگەرتكەن ۇلى شايقاسقا قاتىسقان باسقا دا قازاقستاندىق باتىرلار تۋرالى ايتاتىن بولامىز. كورمە ماتەريالدارى كوپشىلىك قاۋىمعا قىزىقتى بولادى, دەپ سەنەمىن.
بارىڭىزگە ۆيرتۋالدى كورمەدەن جاقسى اسەر الۋلارىڭىزعا تىلەكتەسپىن!
ۇلى جەڭىس كۇنى قۇتتى بولسىن!».
كورمە ماتەريالدارى 1942 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن باستاپ 1943 جىلدىڭ 2 اقپانى ارالىعىندا وتكەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەڭ قاندى شايقاستارىمەن عانا ەمەس, بۇكىل II دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحىمەن تانىستىرادى. ۇلى شايقاستاعى جەڭىس سوعىس بارىسىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىسقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ستالينگراد شايقاسىندا وتان ءۇشىن كۇرەسكەن 500 مىڭعا جۋىق ەرجۇرەك جاۋىنگەر قازا تاپتى. ولاردىڭ اراسىندا كوپ ۇلتتى كەڭەس وداعى حالقىنىڭ وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار دا بولدى. «ستالينگراد شايقاسى» مۋزەي-قورىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن جينالعان بىرەگەي مۇراعاتتىق ماتەريالدار شايقاس باتىرلارى تۋرالى باياندايدى جانە تۇلعالاردىڭ ەرلىگىمەن تەرەڭىرەك تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى الەكسەي بوروداۆكين:
«قىمباتتى دوستار!
«قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر ستالينگراد ءۇشىن شايقاستا» كورمەسى - ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مەكەمەلەرى تىكەلەي قاتىساتىن گۋمانيتارلىق سالاداعى رەسەي-قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن كوپقىرلىعى ەكەندىگىنىڭ جارقىن دالەلى. «ستالينگراد شايقاسى» مۋزەي-قورىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى جانە قازاقستانداعى روسسوترۋدنيچەستۆا وكىلدىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قارقىندى دا ۇيلەسىمدى جۇمىسى وتە ماڭىزدى ناتيجە بەردى: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىنا, بۇكىل ادامزات تاريحىنا بەتبۇرىس جاساعان شايقاسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ناقتى قۇجاتتارى مەن ايعاقتارىنا نەگىزدەلگەن بىرەگەي ەكسپوزيتسيا قۇرىلدى.
كورمەدە قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ باتىرلىعى مەن ەرلىگى, ولاردىڭ ستالينگراد تۇبىندەگى ناتسيستىك توبىرلاردى تالقانداۋعا قاتىسقانى تۋرالى باياندايتىن ماتەريالدار تۇڭعىش رەت ۇسىنىلدى.
200 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان جانە 100 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى قامتىعان ستالينگراد شايقاسى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى شايقاستاردىڭ ءبىرى بولدى. «ماماي قورعانى», «پاۆلوۆ ءۇيى» سىندى سوزدەر باتىلدىق پەن توزىمدىلىكتىڭ ماڭگىلىك نىشانىنا اينالدى, ال «ستالينگراد» ءسوزى «جەڭىس» ءسوزىنىڭ بالاماسى اتاندى.
ستالينگراد شايقاسىندا نەمىس-فاشيست ارميالارىن كەڭەستىك اسكەرلەر تالقانداعان 2 اقپان – بۇگىندە رەسەيدە اسكەري داڭق كۇنى رەتىندە اتالادى. گيتلەر وسى كۇندى بارشا ءۇشىنشى رەيح بويىنشا ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالادى, ونىڭ سەبەبى ستالينگراد تۇبىندە گەرمانيا مەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ 1,2 ميلليونعا جۋىق ادامى جەر قۇشتى, جارالاندى, پاۋليۋس فەلدمارشالدان باستاپ 300 مىڭ سولدات پەن وفيتسەر تۇتقىنعا الىندى.
قازاقستاندا جاساقتالىپ, ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسقان توعىز ديۆيزيا سوعىستىڭ ۇنەمى الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى. ولاردىڭ ەرلىگىن ماڭگىلىككە ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۆولگوگرادتا سالتاناتتى تۇردە مونۋمەنت اشىلدى, وندا قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىندە قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ورناتىلعان مەموريالداردان جينالعان توپىراق سالىنعان كاپسۋلا ساقتالعان.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايدانىندا 1,5 ميلليون قازاقستاندىق شايقاستى. قازاقستاندا جاساقتالعان 12 اتقىشتار جانە 4 كاۆالەريا ديۆيزياسى, 7 بريگادا مەن 50 پولك ماسكەۋ, ستالينگراد جانە لەنينگراد قالالارىن ەرلىكپەن قورعادى, كاۆكازداعى, رجەۆ تۇبىندەگى, قىرىمداعى كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاتىستى, ەۋروپانى ازات ەتىپ, بەرليندى الدى.
سوعىس وتى شارپىعان كسرو اۋماقتارىنان ەۆاكۋاتسيالانعان مىڭداعان وتباسىعا پانا بولىپ, ءۇيىن بەرگەن, اسىمەن ءبولىسىپ, باۋىرىنا تارتقان قازاقستاننىڭ قوناقجايلىعى تەرەڭ ريزاشىلىق سەزىمىن تۋدىرادى. قانشاما قازاقستاندىق كۇش-جىگەرىن اياماي «بارلىعى مايدان ءۇشىن, بارلىعى جەڭىس ءۇشىن!» - دەگەن ۇرانمەن تىلدا جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتتى.
قازاقستان بىرەر كۇننەن سوڭ ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن ءبىراۋىزدان سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. ءبىزدىڭ كورمەمىز وسى اتاۋلى كۇنگە ورايلاستىرىلعان.
قىمباتتى دوستار!
بارشا الەمگە تانىمال «ستالينگراد شايقاسى» مۋزەي-قورىعىنىڭ باسشىلىعى مەن تاماشا ۇجىمىنا ۇلكەن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ولاردىڭ جۇمىسى وتە جوعارى باعاعا لايىق: ولار بۇل جوباعا قانشاما قاجىرلى ەڭبەك جاساپ, جان-تانىمەن شىعارماشىلىعىن ارنادى! «قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر ستالينگراد ءۇشىن شايقاستا» اتتى كورمەسى مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى دوستىق وداقتاستىق بايلانىستاردى نىعايتا تۇسەتىنىنە, بارىمىزگە ورتاق وتكەنىمىزدىڭ ەرلىك بەتتەرىن ەسكە الۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنىمدىمىن. مۇنداي جوبالار ءبىزدىڭ داڭقتى تاريحىمىزدى بۇرمالاۋعا, ناتسيستىك گەرمانيا مەن ونىڭ جاقتاستارىن تالقانداۋداعى قىزىل ارميانىڭ ءرولىن تومەندەتۋگە تىرىساتىن ماسقارا ارەكەتتەرگە بىرلەسە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى دە ماڭىزدى دەر ەدىم.
قىمباتتى دوستار! سىزدەردى جەڭىس كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن! جەڭىمپاز – حالىققا تاعزىم! ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن ۇلى وتان سوعىسى مايدانىندا قازا بولعاندار ماڭگىلىككە ەسىمىزدە! رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك دوستىعى جاساي بەرسىن!».
