بەيىمبەتتىڭ ۇلى اۋكەن
«حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلىپ كەتكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى بەيىمبەت مايلين ەدى. 1937 جىلدىڭ 6 قازانى كۇنى قويۋ قاراڭعىلىق تۇسكەندە ۇيگە ەكى «جەندەت» كىرىپ كەلىپ, بەيىمبەتتى بالالارىنىڭ كوزىنشە ۇستاپ اكەتكەن. بۇل تۋرالى بەيىمبەتتانۋشى توقتار بەيىسقۇلوۆ: «ۇيدەن شىعار كەزدە, بەيىمبەت ءبارىنىڭ بەتىنەن ءسۇيىپتى دە, اۋكەنگە: «اۋكەن, سەن بالانىڭ ۇلكەنىسىڭ عوي, مىنا باۋىرلارىڭا قامقور بول! كىتاپتارىمدى ساقتاپ ءجۇر!» دەيدى» دەپ جازادى. بەيىمبەتتىڭ سول تۇڭعىشى اۋكەن مايلين سوعىس دالاسىندا قازا تاپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا بەيىمبەتتىڭ ەكى بالاسى اۋكەن مەن مەرەكە بىردەي الىندى. مەرەكە 1943 جىلى مايدانعا اتتانىپ, قايتىپ ورالدى. ال اۋكەنگە ول باقىت بۇيىرمادى.
اسىلىندە, اۋكەننىڭ قان مايدانعا اتتانۋداعى بار ماقساتى اكەسىنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋ بولاتىن. بەيىمبەتتانۋشى جۇمابەك تابىن ءبىر ماقالاسىندا: «اۋكەندى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن شاقىرىپ الىپ: «سەن حالىق جاۋى بەيىمبەت ءمايليننىڭ كىمىسىڭ؟ ونى تانيسىڭ با؟» دەپ سۇرايدى. سۇراپ وتىرعان ادامنىڭ كىم ەكەنى دە بەلگىلى عوي. اۋكەن الگىگە: «بەيىمبەت مايلين – مەنىڭ اكەم. ول – حالىق جاۋى ەمەس, ۇلكەن جازۋشى. مەن ونىڭ ۇلكەن ۇلىمىن!» دەپ قاسقايا جاۋاپ بەرگەن. وسىدان كەيىن-اق «بۇل جەردە حالىق جاۋىنىڭ بالاسىنا ورىن جوق» دەگەن جەلەۋمەن ونى شترافباتقا جازىپ, ارتىنان وتان سوعىسىنا جىبەرەدى. بەيىمبەتتىڭ تۇڭعىشى اۋكەن اعامىز سول سوعىستان قايتپاعان. بەيىمبەت مايلينگە ءتۇرى دە, بولمىسى دا قاتتى ۇقساعان بالاسى سول ەدى», دەيدى كورگەندەر» دەپ جازىپتى.
اۋكەن سول كۇيى مايداننان ورالمادى. بۇل جايلى بياعاڭنىڭ قىزى رازيا مايلينا ءبىر سۇحباتىندا: «اۋكەن 1939 جىلى ءبىزدى ىزدەپ بالالار ۇيىنە كەلدى. جۇمىس ىستەدى. سول جىلى ارمياعا شاقىرىلدى. سودان ورالعان جوق», دەيدى.
كىشى لەيتەنانت اۋكەن مايلين 1942 جىلدىڭ الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنان مايدانعا الىندى. لەنين وردەندى 124-جەكە اتقىشتار بريگاداسى جەكە جويعىش تانككە قارسى ديۆيزيونىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بولدى. 3-ءشى بەلورۋسسيا مايدانىندا شايقاستى. 1943 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندە شەيىت بولدى. سۇيەگى سمولەنسك وبلىسى يارتسەۆسكي اۋدانى سۆيششەۆو دەرەۆنياسىنداعى №3 باۋىرلاستار زيراتىندا جاتىر.
مۇحامەدحاننىڭ ۇلى ماۋلەتحان
بيىل تۋعانىنا 150 جىل تولاتىن الاش قايراتكەرى مۇحامەدحان سەيىتقۇل ۇلىنىڭ ۇلدارى دا مايداندا قان كەشتى. مۇحامەدحان اعارتۋشى, مەتسەنات, مادەنيەت جانە ءدىن قايراتكەرى ەدى. 20-جىلداردان باستاپ قۋعىن كوردى. سوڭىندا 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
مۇحامەدحان سەيىتقۇل ۇلىنىڭ ارتىندا ءبىر قىز, ءۇش ۇلى قالدى. اكەسىن قۇرتىپ تىنعان كەڭەس بيلىگى ونىڭ ۇلدارىنىڭ دا سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. ونىڭ ءۇش ۇلى بىردەي قان مايدانعا الىندى. ۇلدىڭ ۇلكەنى عابدۋلقايىم – بەلگىلى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ. سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىندا وقىتۋشى بولدى. 40-جىلداردان باستاپ ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا دەن قويا باستادى. سوعىس باستالعان ۋاقىتتا مايدانعا الىندى. ەڭبەك ارمياسى قۇرامىندا سۆەردلوۆسك, ماگنيتوگورسك اسكەري وكرۋگتارىنىڭ روتا ستارشيناسى بولدى. اسكەري جۇكتەر تاسىمالى, قورعانىس بەكىنىستەرىن سالۋعا اتسالىستى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى 1943 جىلى ەلگە ورالىپ, قايتادان عىلىممەن اينالىستى, قازاقتىڭ رۋحانياتىنا ەسەپسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
مۇحامەدحاننىڭ ەكىنشى ۇلى – قۇرمانعالي مۇحامەدحانوۆ. مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ سوعىسقا اتتاندى. «قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ءىنىسى قۇرمانعالي مۇحامەدحانوۆ 1918 جىلى تۋعان, جوعارى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ادام بولدى. سوعىسقا دەيىن سەمەي تيپوگرافياسى مەن مەكتەپتە قىزمەت ىستەدى. 1942 جىلى سوعىسقا شاقىرىلدى. ستالينگراد مايدانىندا اتقىش-جاياۋ اسكەر رەتىندە شايقاستى. اۋىر جاراقات الدى. 1943 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە اسكەري گوسپيتالدان شىعارىلىپ, اسكەري قىزمەتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ساراتوۆ اسكەري پۋنكتىنە جىبەرىلدى. قۇرمانعالي مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورالدى.
...سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قوستاناي وبلىسىندا ەكسپەديتور بولىپ جۇمىس ىستەدى. سول ەسپەديتسيالاردىڭ بىرىندە ۇسىك شالىپ, باقيلىق بولدى» دەپ ەسكە الادى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ قىزى, PhD دوكتورى دينا مۇحامەدحان.
ءۇيدىڭ كەنجەسى ماۋلەتحان مۇحامەدحانوۆ ەدى. «سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن تامامداعان 1942 جىلى سوعىسقا شاقىرىلدى. ماۋلەتحان مۇحامەدحانوۆ پەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ەكەۋى ءبىر توپتا وقىعان, ءبىر پارتادا وتىرىپ, سىيلاس دوسقا اينالعان. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ماۋلەتحاننىڭ باتىل, ەرجۇرەك جىگىت بولعانىن ەسكە الاتىن. ەكەۋى دە ءبىر ۋاقىتتا, 1942 جىلدىڭ ماۋسىمىندا مايدانعا الىندى» دەيدى دينا مۇحامەدحان.
ماۋلەتحان مۇحامەدحانوۆ قان مايداندا پريۆولجسك اسكەري وكرۋگىنىڭ 17-ءشى زاپاستاعى اتقىشتار بريگاداسى 366-شى زاپاستاعى اتقىشتار پولكى قۇرامىندا شايقاستى. كەيىن پولك سولتۇستىك-باتىس, لەنينگراد مايداندارىنا بارىپ قوسىلدى. ماۋلەتحان مۇحامەدحانوۆ 1942 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن وسى پولك قۇرامىندا بولدى. سوعىستا حابارسىز كەتتى.
ءبىلالدىڭ ۇلى جانىبەك
الاشوردا ازاماتتارىنىڭ ءبىرى – ءبىلال سۇلەەۆ. ول الاشوردانىڭ جەتىسۋ وبلىسىنداعى وكىلى بولدى. جەتىسۋ وڭىرىندە مەكتەپ اشۋ ىسىمەن اينالىستى. 1930 جىلى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن قۇرىپ, تۇڭعىش رەكتورى بولدى. وسى كەزدە قاماۋعا الىنىپ, 1932 جىلى تۇرمەدەن بوساپ شىقتى. ءسويتىپ ۇلى جانىبەكتى الىپ, ماسكەۋگە قونىس اۋداردى. 1937 جىلى ءبىلال ەكىنشى رەت قاماۋعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قىزى يلفا جانسۇگىروۆا ءبىر سۇحباتىندا: «بىلالدەن تۋعان تۇڭعىش قىزدىڭ اتى ءفاريدا ەكەن. ول ون جاسىندا اۋىرىپ, كوز جۇمعان. ودان كەيىن 1923 جىلى جانىبەك دەگەن ۇلى دۇنيەگە كەلگەن. ول 1943 جىلى 20 جاسىندا سوعىستا قازا تاپقان. ۇشقىش بولعان ەكەن. جانىبەك قازا بولعاندا, ءبىز شەشەمىزبەن بىرگە مەركەدە ايداۋدا جۇرگەنبىز. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن فاتيما دەگەن قىزىم جانىبەك تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەدى. سويتسەك جانىبەك جارالانىپ, سمولەنسكىدە گوسپيتالدا كوز جۇمىپتى. سوندا كوپپەن بىرگە ءبىر مولاعا جەرلەنىپتى. انام ءومىر بويى جانىبەكتىڭ باسىنا ءبىر ۋىس توپىراق سالسام دەپ ارمانداپ ءوتتى», دەيدى.
جانىبەك سۇلەەۆ 1941 جىلدىڭ قىركۇيەكتە سۆەردلوۆسك وبلىسىنىڭ سۋليكام اۋدانىنان مايدانعا اتتاندى. 43-ءشى كالينين مايدانىندا 1237-ءشى اتقىشتار پولكى, 373-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىندا شايقاستى. 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىندا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. ناگرادتاۋ قۇجاتىندا «اۆتوماتچيكا-كراسنوارمەيتسا سۋلەەۆا جامبەك. زا تو چتو ون ۆ بوياح زا ۆىسوتۋ جەلتايا 20-21 مارتا 1943 گ. ۆىدۆينۋلسيا ۆپەرەد سۆوەگو پودرازدەلەنيا, ۆزيال ۋ رانەننوگو سنايپەرا سنايپەرسكۋيۋ ۆينتوۆكۋ ي س 3-گو ۆىسترەلا سنيال نەمەتسكوگو سنايپەرا, ەتيم ساميم دال ۆوزموجنوست پرودۆيگاتسيا پودرازدەلەنيۋ بەز پوتەر, بىل رانەن 20.3.1943 گودا», دەپ جازىلعان. جاراقاتى جازىلماعان كورىنەدى. 1943 جىلدىڭ ساۋىرىندە دۇنيە سالدى. دەنەسى سمولەنسك وبلىسى دەميدوۆ اۋدانى شيشي دەرەۆنياسىندا جەرلەندى.
بارلىبەكتىڭ ۇلى دارىبەك
قازاقتىڭ جەرى, ەلدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ءبىرى – بارلىبەك سىرتتان ۇلى ەدى. ول قازاق ولكەسىن رەسەيدىڭ قۇرامىنان شىعارۋدى كوزدەدى. وسى ماقساتتا 1910-1913 جىلدارى قۇپيا «جارعى» ازىرلەدى. ەلدىك جولىندا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن تىزە بىرىكتىرە باستادى. الايدا جۇرەگى ەل دەپ سوققان بارلىبەك جاندارمەريا جەندەتتەرى قولىنان قازا تاپتى. ال جارى مەن بالالارى تەرگەۋگە تارتىلىپ, قۋعىندالدى.
«كەڭەس زامانى ورناعان شاقتا بارلىبەكتىڭ بالالارى دا ساياسي قىسىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوردى. ابدۋلقادىر مەن دارىبەك وقۋدان شىعارىلىپ, «الاش ءىسى» بويىنشا جاۋاپقا تارتىلدى. تاشكەنتتەگى ساگۋ-دا وقىپ جۇرگەن دارىبەك بارلىبەك ۇلى م.اۋەزوۆ, ج.كۇدەريندەرمەن بىرگە قاماۋعا الىندى. جازاسىن وتەپ كەلگەن سوڭ, دارىبەك «حالىق جاۋى» ەمەسپىن» دەپ ۇلدارى تالعات, سامۇرات ۇشەۋى 1941-1945 جىلداعى سوعىسقا قاتىستى. سوعىستان امان قالعان بارلىبەكتىڭ نەمەرەسى سامۇرات قازاقتان شىققان العاشقى التى گەنەرالدىڭ ءبىرى بولىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ اسكەري ءىسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى», دەيدى ادەبيەتتانۋشى-عالىم ەلدوس توقتارباي.
ول ءوزىنىڭ «الاش وعلانى» كىتابىندا دارىبەكتىڭ سوعىستا اتتى اسكەر پولكى قۇرامىندا شايقاسقانىن اتاپ وتەدى. سامۇرات سوعىس كەزىندە كاپيتان, مايور, سوسىن 1968 جىلى گەنەرال-مايور (العاشقى 6 قازاق گەنەرالدىڭ ءبىرى) بولعان. دارىبەكتىڭ تاعى ءبىر ۇلى تالعات سوعىس كەزىندە مايور بولىپتى. كەيىننەن پولكوۆنيك شەنىن العان, كسرو قورعانىس مينيسترلىگىندە باتالون ينسپەكتورى قىزمەتىن اتقارعان ەكەن.
ءيا, جوعارىدا ايتقانداي «حالىق جاۋىنىڭ» بالالارىنىڭ مايدانعا سۇرانعانداعى بار ماقساتى جازىقسىز جاپا شەگىپ, اتىلىپ كەتكەن اكەلەرىن اقتاۋ بولاتىن. پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا (اxمەت مامىت ۇلىنىڭ قىزى), اسكەري دارىگەرلەر زەينەپ سادۋاقاسوۆا ء(اليحان بوكەيحاننىڭ قىزى) مەن حاليدا مامانوۆا (ەسەنقۇل مامانوۆتىڭ قىزى), ۆزۆود كومانديرى نويان نۇرماقوۆ (نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ ۇلى), اۆياتسيا تەxنيگى يشاعى جاعىپارقىزى (ماعاۋيانىڭ نەمەرەسى) قان مايداندا اكەلەرىن اقتاۋ ءۇشىن ق توگىپ, جان بەردى. قازاقتىڭ باتىرلارى ءاليا مولداعۇلوۆا مەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ دا تاعدىرى وسىنداي. ءاليانىڭ دا, راحىمجاننىڭ دا اكەلەرىن كەڭەس بيلىگى تۇرمەگە تىققان ەدى. ولاردىڭ دا قولىنا قارۋ الىپ, قان مايدانعا اتتانعانداعى ماسقاتى دا سول اكەلەرىن قاپاستان قۇتقارۋ بولاتىن.
سەرىكبول حاسان
