ءىنيات ناۋرىزباەۆ
فاشيزممەن كۇرەستە قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسى بار. 1939 جىلعى ساناقتا 6 ميلليوننان اسقان رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 1 ميلليون 200 مىڭى سوعىسقا قاتىستى. 3500-دەن اسا قازاق پارتيزاندار قاتارىندا بولدى. 589 مىڭ ورەنىمىز سوعىستا قازا تاپتى. 500-ءدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى قازاقستان تۋماسى باتىر اتاعىن العان. سونداي-اق سوعىسقا وزگە وداقتاس رەسپۋبليكالاردان بارعان قازاقتار دا ەرلىك كورسەتىپ, داڭقى شىقتى.
قانداستارىمىز كوپ شوعىرلانعان بەسقالا جەرىنەن دە (بەسقالا – حورەزم ويپاتىنداعى 5 قالا, تاريحي دەرەكتەردە قازىرگى قاراقالپاقستاندى قازاقتار سولاي اتاعان) بىرنەشە باتىر شىققان. سونىڭ ءبىرى, ۇلتى وزبەك بولىپ جازىلىپ جۇرگەن ءىنيات ناۋرىزباەۆ (ينويات ناۆرۋزباەۆ, يمات ناۋرىزباەۆ) تۋرالى «ەگەمەن قازاقستاندا» (2015 جىلعى 4 ناۋرىز) «104-ءشى قاھارمان نەمەسە بەسقالادان شىققان باتىر تۋرالى بىرەر ءسوز» اتتى ماقالا جاريالاپ, بۇل باتىردىڭ قازاق ەكەنىن دالەلدەگەن بولاتىنبىز. سوندىقتان قازىر ونىڭ ءومىربايانىن قايتالاۋدى ءجون كورمەدىك. دەگەنمەن سوڭعى كەزدە كەيبىر بەسقالالىق باتىرلار ءومىرباياندارىن بۇرمالاۋشىلار كوبەيگەندىكتەن قۇجاتتاعى دەرەكتەردى العا تارتىپ, ولار تۋرالى شىندىقتى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى تۇسىندا ايتا كەتۋدىڭ ارتىعى بولماس دەپ ويلايمىز.
ماقاش بالماعامبەتوۆ 1914 جىلى قازىرگى قاراوزەك اۋدانىنىڭ 6-اۋىلى ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. باستاۋىش مەكتەپتى اياقتاپ, احۋنباباەۆ اتىنداعى ۇجىمشاردا 1932 جىلدان 1938 جىلعا دەيىن ەسەپشى, ودان كەيىن كىشى تەحنيك بولىپ ىستەيدى. 1943 جىلى قىستا قاراوزەك اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان مايدانعا اتتانعان. سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ 72-ديۆيزيا قۇرامىندا سوعىسقا ارالاسادى. بىردە جارالانىپ, گوسپيتالدا ەمدەلگەننەن سوڭ قازاقستاندا قۇرىلعان 73-گۆاردياشى ستالينگراد اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىنا وتەدى. ول ءوزىنىڭ باتىرلىعىمەن تانىلىپ, ەكى رەت قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
ماقاش بالماعامبەتوۆ
1943 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە سەرجانت ماقاش بالماعامبەتوۆ قىزمەت ەتكەن روتا دنەپرگە جەتتى. ءتۇن قاراڭعى بولاتىن. جەلدىڭ ەكپىنى دە كۇشەيە تۇسكەن. بالىقشىلاردىڭ ەكى قايىعىن تاۋىپ العان ماقاش ءوز بولىمشەسىمەن ءبىرىنشى بولىپ وزەننەن وتە باستادى. قاتتى جەلدىڭ سالدارىنان ەسكى قايىق دنەپر تولقىندارىندا ويناقشىپ, جاۋ وعى ۇستەرىنەن زۋىلداپ ءوتىپ جاتقانىنا قاراماستان ەرجۇرەك كوماندير ماقاش بالماعامبەتوۆ باستاعان گۆاردياشىلار العا جىلجي بەردى. بىراق وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنا ءوتۋ گۆاردياشىلاردىڭ ۇشەۋىنە-اق بۇيىردى. پۋلەمەتپەن قارۋلانعان ولار دنەپروپەتروۆسك وبلىسىنىڭ بوروداەۆكا سەلوسىنىڭ جانىندا بىردەن ۇرىسقا كىرىسىپ كەتتى. ۇدەي تۇسكەن شابۋىلدارعا تويتارىس بەرە وتىرىپ, ءۇش جاۋىنگەر جاۋدىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ, بارلىق بولىمشەنىڭ وزەننەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتتى. الايدا بۇلاردى جاعاعا قاراي ىعىستىرۋ ءۇشىن جاۋ اۆتوماتشىلارى ىسكە كىرىستى. ءبىر كۇن ىشىندە بالماعامبەتوۆ بولىمشەسى جاۋدىڭ ءۇش قارسى شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, كەشكە قاراي ونىڭ ءوزى ءتىرى قالعان جاۋىنگەرلەردى شابۋىلعا باستاپ شىقتى. بوروداەۆكا سەلوسىنىڭ شەتىنە باسىپ كىرگەن ماقاش بالماعامبەتوۆ جەكپە-جەك ايقاستا بىرنەشە سولدات پەن ءبىر وفيتسەردى جايراتىپ سالدى.
كەلەسى كۇنى دۇشپان بىرنەشە رەت شابۋىلدادى. بىراق ولارعا تويتارىس بەرگەن بالماعامبەتوۆ بولىمشەسى 20-دان استام ءفاشيستى جويىپ, وزدەرىنىڭ روتاسى كەلگەنشە قورعانىس شەبىن ۇستاپ تۇردى. ال 28 قىركۇيەككە قاراعان ءتۇنى جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان سەلوداعى جاۋ اۆتوماتشىلارى بەكىنىپ العان ۇيگە اسقان ەپتىلىكپەن جاقىنداپ كەلگەن ماقاش ونىڭ تەرەزەسىنەن تانكىگە قارسى پايدالاناتىن گراناتتى لاقتىرىپ, جاۋدىڭ اتىس ۇياسىن جويدى. بۇل جايت بولىمشەنىڭ العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق 7 قازاندا بوروداەۆكا ماڭىنداعى شايقاستا بالماعامبەتوۆ بولىمشەسى روتادان ءبولىنىپ قالدى, سوندا دا بەكىنگەن شەپتەرىنەن كەتپەي, دۇشپاننىڭ قورعانىستى بۇزىپ وتۋىنە جول بەرگەن جوق. كۇنى بويى بولىمشە كومانديرى ماقاش بالماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلەرىمەن التى قارسى شابۋىلعا تويتارىس بەرىپ, 30-داي جاۋ اسكەرىن جايراتىپ سالدى.
ەرجۇرەك سەرجانتتىڭ وسى جولعى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى ەلەنىپ, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1944 جىلعى 22 اقپانداعى قاۋلىسىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ول سوعىستان امان-ەسەن ەلگە ورالىپ, نوكىس قالاسىندا ەڭبەك ەتتى. 1977 جىلى 29 قىركۇيەكتە ومىردەن ءوتتى. باتىردىڭ ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. اتاپ ايتقاندا, نوكىس قالاسىنداعى جەڭىس اللەياسىندا ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, ءوزى دۇنيەگە كەلگەن قاراوزەك اۋدانىنداعى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى ماقاش بالماعامبەتوۆ اتىمەن اتالادى.
پليس ء(بىلىس) نۇرپەيىسوۆ 1919 جىلى تورتكۇل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. تورتكۇلدەگى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر دايارلايتىن ينستيتۋتتىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, تاقتاكوپىر اۋدانىندا مۇعالىم بوپ قىزمەت ىستەگەن. اسكەرگە 1940 جىلى تاقتاكوپىر اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان نۇرپەيىسوۆ مەليتوپولسك اسكەري اۆياتسيا ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, 2-بەلارۋس مايدانىنىڭ 4-اۋە ارمياسى, 47-گۆارديالىق ارنايى اۆياتسيالىق بارلاۋ پولكىندە ۇشقىش-بارلاۋشى بولادى.
ءبىلىس نۇرپەيىسوۆ
اعا لەيتەنانت پليس نۇرپەيىسوۆ جاۋدىڭ 73 قالا مەن پورتىن, 148 اەرودرومىن انىقتاپ, سۋرەتكە تۇسىرگەن. اۋەدە دۇشپاننىڭ 3 مىڭنان اسا ۇشاعىنىڭ تۇرعان جەرىن تاپقان. 1944 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىنان 1945 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن 106 رەت ۇشىپ, سونىڭ 100-ىندە تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداعان. 10 رەت بەرليندى بارلاۋ ءۇشىن اۋەگە كوتەرىلگەن. پە-2, تۋ-2 ۇشاقتارىمەن اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان ۇشىپ, ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارا بىلگەن. 1944 جىلدىڭ 21 شىلدەسىندە 17 رەت اۋەگە كوتەرىلىپ, تاپسىرمانى ءساتتى ورىنداعانى ءۇشىن, 15 تامىزدا 14 رەت اۋەگە كوتەرىلىپ, جاۋ نىساندارىن انىقتاعانى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز, 1944 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا 19 رەت اۋەگە كوتەرىلىپ, دۇشپاننىڭ نىساندارى تۋرالى اسا قۇندى اقپارات بەرگەنى ءۇشىن ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ول ەكى رەت بەرەزين جانە درۋت وزەندەرى ماڭىنداعى بەكىنىستەردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرمامەن ۇشقاندا 10 رەت كۇشتى اتقىلاۋعا ۇشىراپ, 5 رەت جاۋدىڭ جويعىش ۇشاقتارى ىزىنە تۇسكەنىنە قاراماستان ودان امان قۇتىلىپ, كوماندوۆانيەگە اسا ماڭىزدى دەرەكتەر جەتكىزدى. وسى ەكى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا ول جاۋ قولىنداعى ايماقتىڭ ۇستىندە 56 ساعات ۇشىپ, 16 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتى كوكتەپ وتكەن بولاتىن. سونداي ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىندا, 1945 جىلى 23 ساۋىرىندە كەزەكتى رەت اسپانعا كوتەرىلدى. الايدا ول بۇل جولى ورالمادى. ەرلىكپەن قازا تاپقان سوڭ وعان 1945 جىلدىڭ 18 تامىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
ءبىر كەزدەرى پليس نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوزى العاشقى قارلىعاشى بولعان وقۋ ورنى بۇگىندە ءاجىنياز اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا اينالعان. وندا باتىرعا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. جەڭىس اللەياسىنا ەسكەرتكىشى قويىلعان. تاقتاكوپىر اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتەردىڭ ءبىرى پليس نۇرپەيىسوۆ ەسىمىمەن اتالادى. رەسەيدىڭ 47-بارلاۋشى اۋە پولكىنىڭ ءبىر ۇشاعى – سۋ-24مر, كالينينگرادتاعى ءبىر كوشە باتىر اتىندا. 1954 جىلى قاراقالپاقستاندىق قازاق قالامگەرى امان ورازوۆتىڭ قاھارمان ومىرىنەن سىر شەرتەتىن «اۋىر كۇندەردە» اتتى دەرەكتى كىتابى باسىلىپ شىقتى.
جۇمان قاراقۇلوۆ 1921 جىلى قازىرگى شىمباي اۋدانى ايماعىندا تۋعان. 1942 جىلى 17 اقپاندا ول سولتۇستىك كاۆكاز مايدانىنا كەلىپ, قىزىل تۋلى گۆارديالىق 128-تۇركىستان تاۋ اتقىشتارى ديۆيزياسىنىڭ 327-گۆارديالىق تاۋ اتقىشتارى سەۆاستوپول پولكىنە اۆتوماتشىلار روتاسىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى بولىپ قابىلداندى.
جۇمان قاراقۇلوۆ
كارپات-دۋكل وپەراتسياسى سوعىس تاريحىندا ۇلكەن ماڭىزعا يە. 4-ۋكراينا مايدانى اسكەرلەرى مەن چەحوسلوۆاك ارمياسىنىڭ كورپۋسى 1944 جىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا كارپات-دۋكل وپەراتسياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, كارپات تاۋلارىنان اسىپ, دۋكل اسۋىن الدى دا, 6 قازاندا چەحوسلوۆاكيا ايماعىنا ءوتتى. كەڭەس اسكەرلەرى مەن چەحوسلوۆاك كورپۋسىنىڭ شابۋىلى وتە اۋىر جاعدايدا, 7 قازاندا قايتا باستالىپ, بىرنەشە كۇنگە سوزىلدى. 1944 جىلعى 17 قازاندا زۆالا ەلدى مەكەنى ايماعىنداعى 762-بيىكتىك قولدان-قولعا كوشتى. بيىكتىكتەگى شەپتى الۋ قيىنعا سوقتى, نەمىستەر جاۋدىرعان وق شابۋىل جاساۋشىلاردى كەيىن ىعىستىرا بەردى. وسى شابۋىلداردىڭ بىرىندە روتا بيىكتىك بوكتەرىنەن وتە بەرگەن كەزدە جۇمان قاراقۇلوۆ جاۋىنگەر رومانوۆسكي ەكەۋى العا سۋىرىلىپ شىعىپ, نەمىس ترانشەياسىن باسىپ الدى. ولار وسى ترانشەيانى دۇشپان شابۋىلىنان ءۇش ساعات بويى قورعادى. بىراق بولىمشە ترانشەياعا وتە المادى. سوندىقتان ولارعا كەيىن قايتۋعا بۇيرىق بەرىلدى. 18 قازاندا روتا جاڭا شابۋىلعا كوشكەندە جۇمان تاعى دا العا شىقتى. نەمىس بەكىنىسىنىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى وكوپتى باسىپ الىپ, كۇشى باسىم جاۋمەن تاعى دا بىرنەشە ساعات بويى ۇرىس جۇرگىزدى. الايدا روتا ونىڭ بۇل جولعى ارەكەتىن دە ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن پايدالانا المادى. جۇمان تاعى دا كەيىن قايتۋعا ءماجبۇر بولدى. اقىرى روتا ءۇشىنشى رەت شابۋىلعا شىققان كەزدە قاتارداعى گۆاردياشىلار قاراقۇلوۆ پەن ساركيسيانوۆ جاۋ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ, اۆتوماتتارىنان وق جاۋدىرىپ, روتانىڭ ىلگەرى باسۋىن قامتاماسىز ەتتى. كۇتپەگەن جەردەن جاۋدىڭ ءبىر بۇيىردەگى پۋلەمەتىنەن وق جاۋدى. جۇمان قاراقۇلوۆ قولىنا گرانات الىپ, اتىس ۇياسىنا قاراي تۋرا ۇمتىلدى دا, ونى كەۋدەسىمەن جاۋىپ, گراناتتى لاقتىرىپ ۇلگەردى. سونىڭ ارقاسىندا بولىمشەنىڭ شابۋىلداۋىنا جول اشىلدى.
جۇمان قاراقۇلوۆ زۆالا ەلدى مەكەنىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىنا جەرلەنگەن. قازىر بۇل جەر سلوۆاكيا رەسپۋبليكاسى, پەرەشوۆسكي ولكەسى, سنينا اۋدانىنا تيەسىلى. چەحوسلوۆاكيا جەرىندە وشپەس ەرلىك كورسەتكەن وجەت ۇلعا 1945 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسى شىمباي اۋدانىنداعى مەكتەپ پەن ءبىر كوشە جۇمان قاراقۇلوۆ ەسىمىمەن اتالادى. نوكىس قالاسىنداعى جەڭىس اللەياسىندا باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىلعان.
جۇماعالي قالدىقاراەۆ 1922 جىلى يۆانجاپ دەگەن جەردە, قازىرگى حوجەلى اۋدانى كاتەپ اۋىلىنىڭ ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. سول اۋىلداعى تاراس شەۆچەنكو اتىنداعى مەكتەپتە 4-سىنىپتىق ءبىلىم العان. 1938 جىلى وتباسى تۇرىكمەنستاننىڭ تاشاۋىز وبلىسى, كالينين اۋدانى, كيروۆ ۇجىمشارىنا كوشكەندىكتەن, سول جاقتا قىسقا كۋرستى وقىپ, تراكتورشى ماماندىعىن يگەرەدى. سوعىس باستالعاننان كەيىن ءوز اۋدانىنان اسكەرگە بولىنگەن جىلقىنى ايداپ شارجاۋ قالاسىنا بارىپ, ۇيىنە ورالماستان ەرىكتى تۇردە مايدانعا اتتانعان. گۆارديالىق 7-اتتى اسكەر كورپۋسىنىڭ 7-ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا ورەل, كۋرسك, بەلگورود, حاركوۆ ءۇشىن بولعان شايقاستارعا قاتىسقان. اسىرەسە دنەپردەن كەشىپ ءوتۋ كەزىندە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقان. 1943 جىلعى تامىز ايى مەن قىركۇيەكتىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سوعىسا ءجۇرىپ, 200-300 شاقىرىمعا دەيىن جول جۇرگەن دالالىق مايدان اسكەرلەرى وزەننەن وتۋگە قىزۋ ازىرلەندى. مايدان قۇرامالارى وزەنگە جاقىنداعان سايىن كومانديرلەر وزەننەن وتەتىن جەرلەردى بەلگىلەدى ءارى ۆورسكلا, ورەل ارقىلى وتكەل قۇرالدارىن توپتاستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. اسكەرلەر جاۋدى قۋا وتىرىپ, قاجەتتى زاتتاردىڭ ءبارىن وزدەرىمەن بىرگە الا ءجۇردى. جۇماعالي قالدىقاراەۆ ۇرىمتال تۇستا اسا تاپقىرلىق كورسەتتى. ارعى بەتكە تۇتقيىلدان ءوتۋ جەڭىسكە جەتۋدىڭ باستى شارتى ەكەنىن ول جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان 26 قىركۇيەكتىڭ كەشىندە ديۆيزيا جاعاعا جەتكەن كەزدە تانكىگە قارسى اتاتىن قارۋدىڭ ءۇش راسچەتىمەن بىرگە جولدا باستالعان سال جاساۋ جۇمىسىن ءبىتىردى دە, جاۋدىڭ بوراعان زەڭبىرەك وعىنىڭ استىمەن وزەننەن وتە باستادى. وزەن ورتاسىندا جاۋ سناريادى جارىلىپ, سال قيرادى. بىراق جۇماعالي ساسقان جوق. قارۋ-جاراعىن تۇگەل اسىنعان ول قالعان جاۋىنگەرلەردى سوڭىنان ەرتىپ جۇزە جونەلدى. وڭ جاعالاۋعا ءجۇزىپ جەتكەن سوڭ جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە دەرەۋ شابۋىلعا شىقتى. جاۋ ترانشەيالارىنا گرانات لاقتىرىپ, قولايلى شەپتى تارتىپ الدى. دۇشپاننىڭ مىقتى بەكىنىسىنە تۇتقيىلدان جاسالعان وسى باتىل شابۋىلدا قالدىقاراەۆتىڭ ءوزى 8 ءفاشيستىڭ كوزىن جويدى.
جۇماعالي قالدىقاراەۆ
دنەپردەن وتەردە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 15 قاڭتاردا جۇماعالي قالدىقاراەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. الايدا سول جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا موزىر قالاسى ءۇشىن بولعان اۋىر شايقاستا قازا تاۋىپ, «التىن جۇلدىزدى» كەۋدەسىنە تاعىپ ۇلگەرمەدى.
1967 جىلى باتىردىڭ حوجەلى اۋدانىندا تۇراتىن اعاسى قۋانعالي بەلورۋسسيانىڭ موزىر قالاسىنا بارىپ, ءىنىسىنىڭ ەسىمى سونداعى كوشەگە بەرىلۋ شاراسىنا قاتىستى. شەيىت كەتكەن بوزداقتىڭ قابىرىنەن توپىراق اكەلىپ, اناسى ماريامعا, سول جىلى ققاكسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 337-قاۋلىسىمەن جۇماعالي قالدىقاراەۆ اتى بەرىلگەن حوجەلى اۋدانىنداعى 32-مەكتەپ ۇجىمىنا تابىستادى. 1975 جىلى ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. مۇراجايدىڭ ىرگەتاسى دا سول جىلى قالانعان. نوكىستەگى جەڭىس اللەياسىندا باتىردىڭ ەسكەرتكىشى بار.
سولايشا, ءى.ناۋرىزباەۆ, م.بالماعامبەتوۆ, ب.نۇرپەيىسوۆ, ج. قاراقۇلوۆ, ج.قالدىقاراەۆتار «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن السا, سولارمەن بىردەي ەرلىك كورسەتكەن تاعى ءبىر قازاق – «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى ءالىمباي امانباەۆ ەدى. ول 1922 جىلى 23 قازاندا تۇرىكمەن كسر-ءى, تاشاۋىز وبلىسى, كونە ۇرگەنىش اۋدانىنىڭ كونە ۇرگەنىش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتە ءبىلىم العان سوڭ «يسكرا» كولحوزىندا ەسەپشى بولىپ ىستەدى. الايدا اياق استىنان باستالعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس − قاتارلاستارى سياقتى ءالىمبايدىڭ دا ارمان-مۇراتىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. ەرىكتى تۇردە اسكەري كوميسسارياتقا بارعان ونىڭ ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلىپ, 1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اسكەر قاتارىنا الىندى. 1942 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن شارجوۋ قالاسىندا اسكەري دايىندىقتان ءوتتى. ءسويتىپ ول وسىندا جاساقتالىپ جاتقان №3 تۇرىكمەن ۇلتتىق كاۆالەريا ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. ديۆيزيا مۇنان سوڭ نوۆوچەركاسسك قالاسىنا جىبەرىلىپ, پولكتىڭ ارتيللەريستەر دايىندايتىن مەكتەبىندە مامانداندىرىلدى. گۆارديا سەرجانتى شەنىن العان ءالىمباي امانباەۆ 1942 جىلى 2-بەلارۋس مايدانى, 48-ارميا, 15-جەكە تانكىگە قارسى ارتيللەريالىق-جويعىش بريگاداسىنىڭ 101-گۆارديالىق پولكى قۇرامىندا سوعىسقا كىرىستى. ول زەڭبىرەك كومانديرى رەتىندە كوپتەگەن شايقاستا شەشۋشى ءرول اتقاردى. 1944 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە نەمىستەردى پولشا جەرىنەن تازارتۋ وپەراتسياسى ءجۇرىپ جاتقان-دى. 10-15 قازان كۇندەرى ماكۋۆ قالاسىنىڭ (قازىرگى ماكۋۆ-مازوۆەتسكي قالاسى) وڭتۇستىك شىعىسىنداعى لەسن-حىلين ەلدى مەكەنىن ازات ەتۋ ءۇشىن شايقاسۋعا تۋرا كەلدى. ءا.امانباەۆ قارسى شابۋىلداردا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, جاۋدىڭ 2 تانكى مەن 2 پۋلەمەتىن جويىپ, قارۋلاستارىنا جول اشتى. ءدال وسى ەرلىگى ءۇشىن وعان 1944 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنى (№ 303906) بەرىلدى. 1945 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا 2-بەلارۋس مايدانىنىڭ 3-كاۆالەريالىق كورپۋسى ساپىندا شىعىس پرۋسسياداعى ۆارتەنبۋرگ (قازىرگى پولشانىڭ بارچەۆو قالاسى) قالاسىنا شابۋىل بارىسىندا جاۋدىڭ 6 پۋلەمەتىنىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ, تانكىسىن ورتەپ جىبەرەدى. 2 اقپان كۇنى دە مۇنىڭ بوراعان سناريادتاردىڭ سەبەبىنەن جاۋ تانكتەرى قورعانىس شەبىن بۇزىپ وتە الماي, وراسان زور شىعىنعا باتادى. ونىڭ ەرلىگىن ەسكەرگەن اسكەري باسشىلىق 1945 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن (№ 5804) ماراپاتتايدى.
ءالىمباي امانباەۆ
كەيىن بريگاداسى مەن پولكى ءوز رەتتىك نومىرلەرىن ساقتاپ 70-ارميانىڭ قۇرامىنا وتكەن ءا.امانباەۆ 1945 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە گەرمانيانىڭ گريفينحاگەن قالاسى ماڭىندا (قازىرگى پولشانىڭ گرىفينو قالاسى) ءالىمباي امانباەۆ ءوز زەڭبىرەگىمەن نەمىستەردىڭ 2 پۋلەمەتىن ىستەن شىعارىپ, 15 اسكەرىن جايراتىپ سالدى. ءسويتىپ اتقىشتار بولىمشەسىنىڭ ودەر وزەنىن كەسىپ وتۋىنە جاعداي جاسادى. پلاتسدارمدى كەڭەيتۋ بارىسىندا 21 ءساۋىر كۇنى قارۋلاستارىمەن بىرگە جاۋدىڭ 3 پۋلەمەتى مەن ءبىر ۆزۆود اسكەرىن, 24 ساۋىردە جەكە ءوزى 2 پۋلەمەت پەن 10 اسكەردى جويدى. وسىنداي جانقيارلىق باتىرلىعى ءۇشىن 1945 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا وعان ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنى تاعى ءبىر رەت بەرىلدى.
سوعىس كەزىندە ءالىمبايدىڭ وتباسى قاراقالپاقستانعا قونىس اۋدارعان ەدى. سوندىقتان ول 1946 جىلى نوكىس قالاسىنا كەلىپ, كوپ ۋاقىت وتپەي №166 قۇرىلىس باسقارماسىنا جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى. 1948-1952 جىلدارى ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتتى. بىراق سوڭىنان №166 قۇرىلىس باسقارماسىنا قايتا ورالىپ, ەكسپەديتور بولدى. زەينەتكە شىققانشا وسى مەكەمەدە ەڭبەك ەتىپ, ينجەنەر لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. ول 1950 جىلى ءاليما العازيەۆاعا ۇيلەنىپ, 5 ۇل, 3 قىز ءوسىردى.
«داڭق» وردەنىنىڭ كەز كەلگەن دارەجەسى ءبىر ادامعا ەكى رەت بەرىلمەۋگە ءتيىس ەكەن. كسرو باسشىلىعى كەش تە بولسا قاتەسىن تۇزەتتى. 1968 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا كسرو جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمى ءالىمباي امانباەۆتان ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ بىرەۋىنىڭ ورنىنا ءى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن (№2995) بەرۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. ءسويتىپ باتىر ۇل «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرىنە اينالدى. ول بۇدان بولەك ءى, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», سونداي-اق «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», قىزىل جۇلدىز وردەندەرىمەن قوسا بىرنەشە مەدالمەن دە ماراپاتتالعان. سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ءالىمباي امانباەۆ 1990 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. باۋىرلاس قاراقالپاق ەلىنىڭ باسشىلىعى نوكىس قالاسىنداعى ءبىر كوشەنى قازاقتىڭ وسى ءبىر باتىر ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتاۋدى ۇيعاردى. ول تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى.
...تاعدىردىڭ قالاۋىمەن وزگە ەلدە تۋىپ-وسسە دە ۇلتتىق نامىسىنا سىزات تۇسىرمەي, ءوز حالقىنىڭ داڭقىنا داڭق قوسقان بەسقالالىق التى باتىر دا اتاجۇرتىندا دارىپتەلۋگە ابدەن لايىق. ويتكەنى جەر بەتىندەگى ءار قازاقتىڭ جەتىستىگى بار قازاقققا ورتاق قۋانىش, ورتاق ماقتانىش!
بەگابات ۇزاقوۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
