سەبەبى ساراپشىلار سوڭعى ەكى ايدا قانشا ازاماتتىڭ جۇمىسىنان ايىرىلعانىن جانە ولاردىڭ قانشاسىندا يپوتەكالىق قارىزدارى بارىن ەسەپتەي الماي جاتىر. الداعى بىرەر ايدا, پاندەميانىڭ ىزعارى باسىلعان سوڭ, بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋعا ءماجبۇر بولامىز. 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سىرتتان 4-5 پايىزبەن جەڭىل قارىزدى كۇرەپ تۇرىپ العان بانكتەردىڭ ەلگە 20-25 پايىزبەن جۇرتقا ۇلەستىرگەنى كوز الدىمىزدا. «قازىر يپوتەكالىق قارىزىمدى وتەپ بەرىڭدەر» دەپ اي ارالاتىپ شەرۋگە شىعىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا جۇرگەندەر الماتىدا , استانادا دا كوپ ەدى. كۇنى ەرتەڭ جۇمىسسىز قالعان ازاماتتار يپوتەكالىق قارىزىمىزدى وتەپ بەرىڭدەر دەپ كوشەگە شىقپاسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سەبەبى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا وزگەرىستەر بولاتىنى, ۇيلەردىڭ ارزاندايتىنى بەلگىلى بولىپ قالدى. ناۋرىز ايىنا دەيىن 120-200 ملن تەڭگەگە دەيىن باعالانعان پاتەردەردىڭ كۇنى ەرتەڭ قانشا باعاعا دەيىن ارزاندايتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ۇكىمەتتىڭ بۇل جولى يپوتەكا العان ازاماتاردىڭ قارىزىن جەڭىلدەتۋگە شاماسى جەتپەيتىنى تۇسىنىكتى. جانە وعان مىندەتتى دە ەمەس. ساراپشىلار ساقتاندىرۋ نارىعىن دامىتا الماعانىمىز كوپ نارسەگە قول بويلاۋ بولىپ كەلگەنىن ايتادى. جۇمىسسىز قالعان جانە موينىنا قارىز قامىتى ىلىنگەن ادامداردىڭ كوشەگە شىعىپ, تاعى دا ۇكىمەتكە قاراپ الاقان جايۋدان باسقا امالى جوق.
بۇعان كىم كىنالى, قارىز الۋشىنىڭ بولاشاقتاعى تولەم قابىلەتىن زەرتتەمەي نەسيە بەرگەن بانكتەر مە, الدە ءوزىنىڭ شاماسىن بىلمەي, باسىن قامىتقا تىققان جۇرت پا؟ بەلگىلى قارجىگەر, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عالىم باينازاروۆ يپوتەكالىق نەسيەسىن جابا الماي, قارىزى باسىنان اسىپ كەتكەندەرگە دۇرىس اقىل ايتىپ, ءجون كورسەتە قويۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. يپوتەكالىق نەسيەنىڭ نەگىزگى قارىزىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جاۋىپ تاستاۋعا بانكتەردىڭ ق ۇلىقتى ەمەس ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ دە كەرەك. كەزىندە بەرىلگەن قارىزدى بۇگىنگى بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرى نە ءۇشىن ءبىز جابۋىمىز كەرەك دەپ تە ويلايدى. 2006-2008 جىلدارداعى قارجىلىق داعدارىستان كەيىن بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرى دە وزگەردى. بۇل ماسەلەدە ءبىر عانا بولار-بولماس ءۇمىت بار, ۇكىمەت كەپىلدىككە قويىلعان جالعىز باسپاناسى بارلاردى سول وتىرعان پاتەرىنەن شىعارىپ تاستاماۋدىڭ امالىن قاراستىرۋى ءتيىس. «قارىزدارىنىڭ 50-70 پايىزىن جاپقىزۋعا ۇكىمەت تە, باسقا دا بۇيرىق بەرە المايدى. ويتكەنى بانكتەردىڭ ءوز قوجايىندارى بار. ەگەر بانك قوجايىندارى قارىز يەلەرىمەن ورتاق ءبىر كەلىسىمگە كەلىپ, ماسەلەنى شەشىپ جاتسا جاقسى, ولاي بولماعان كۇندە ەشكىم دە اراعا تۇسە المايدى, – دەيدى قارجىگەر.
ساراپشىلار بانكتەر مەن ۇكىمەتتى كىنالاي بەرۋ دە ءجون ەمەس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى بانكتەر نەسيەلەردى حالىقتىڭ دەپوزيتتەرىندەگى قارجىدان بەردى. ياعني, ول حالىقتىكى, ونىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبىن جاۋىپ تاستاي المايدى. بۇل ارادا يپوتەكالىق نەسيە بورىشكەرلەرىنىڭ العا تارتار ءبىر عانا ماسەلەسى بار. ول – ۇكىمەت 2006-2008 جىلدارى بانكتەردى سىرتتان العان قارىزدارىنان قۇتقاردى, ءبىزدى دە قۇتقارسىن. ءبىر جاعىنان قاراعاندا بۇل تالاپ تا قيسىندى. مەملەكەتتىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەرگە قول ۇشىن بەرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ولاردى بانكروتتىقتان قۇتقارىپ قالۋ بولدى. ەگەر سول جىلدارى بانكتەر بانكروت بولىپ كەتسە, قازاقستاندىقتاردىڭ دەپوزيتتەردەگى قارجىسى كۇيىپ كەتەر ەدى. ال حالىق بانكتەردى ەمەس, الدىمەن مەملەكەتتى كىنالايتىنىن بەلگىلى. «اتالعان بانكتەر الدىمەن مەملەكەتتىڭ قۇيعان قارجىسىن قايتارىپ بەرىپ, ونىڭ ىقپالىنان شىعۋعا ۇمتىلادى. سەبەبى ولاردىڭ بۇگىنگى قوجايىنى – ۇكىمەت. ال ۇكىمەت نەسيەلەردىڭ تەڭ جارتىسىن جابۋ ءۇشىن قۇيعان كاپيتالىنىڭ تەڭ جارتىسىن قايتارا المايدى دەگەن ءسوز.سوندىقتان بۇل جەردە بۇعان كىنالى قايسىسى, بورىشكەرلەردىڭ تالابى زاڭدى ما, جوق پا دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ جوق, – دەيدى ساراپشى-قارجىگەر ءىلياس يساەۆ.
ۇلتتىق بانك قارىزدى قايتارۋ جولىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. پروبلەمالىق نەسيە قورىن, بانكتەردىڭ كۇماندى اكتيۆتەرىن تاپسىراتىن ەنشىلەس ۇيىم قۇرۋ سەكىلدى جۇمىستار اتقارىلادى. بانكتەردى وسى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك. سونداي-اق, جىل سوڭىنا دەيىن قايتارىمسىز قارىزدى كەشىرۋگە ىنتالاندىراتىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ەنگىزىلگەن» دەپ مالىمدەدى. وسىعان وراي قارجى سالاسىنىڭ ماماندارى مىنا تومەندەگى ماسەلەگە كوڭىل ءبولۋىمىزدى وتىنەدى. قازىر, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, شەرۋلەتىپ جۇرگەندەردىڭ ورتاسىندا ءبىر پاتەرىنىڭ قۇنىن تولەي الماي جۇرگەندەر دە, ءۇش ء–تورت پاتەردى قاتار الىپ, سولاردى جالعا بەرىپ, پاتەرلەرىنىڭ قۇنىن ۇكىمەت وتەپ بەرسىن دەپ جۇرگەندەر دە كوپ. ساراپشى ماعبات سپانوۆ قايتارىلماعان نەسيە ماسەلەسىنىڭ تىم سونشالىقتى كۇردەلەنىپ كەتۋىنە تاپ سولار كىنالى دەگەندى العا تارتادى. يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا كىمنىڭ قانشا پاتەر العانى بانكتەرگە بەلگىلى. سەبەبى ولاردىڭ قۇجاتتارى كەپىل –قۇجات رەتىندە بانكتەردە جاتىر. بىراق بانكتەر سولار جايلى ماسەلە كوتەرۋگە اسا ىقىلاستى ەمەس ءتارىزدى. سەبەبى كەزىندە 250-300 مىڭ اقش دوللارىنا الىنعان پاتەرلەردىڭ قازىرگى نارىقتىق قۇنى 100-150 مىڭ اقش دوللارىنان اسپايدى. ونى ساتۋ – بانكتەر ءۇشىن ءتيىمسىز. پاتەرلەردىڭ كەپىل قۇجاتتارى قازىر يەلەرى عانا پايداسىن كورىپ وتىرعان ءولى دۇنيە. «ۇكىمەت وسى تۇستا قۇجاتى بانكتە جاتقان پاتەرلەردى ءوز مەنشىگىنە الىپ, ساۋداعا نەمەسە جالعا بەرىلەتىن پاتەر رەتىندە قولدانۋ ارقىلى عانا ونى جارىققا شىعارا الادى. 2006-2008 جىلدان بەرى بانكتەردە جاتقان كەپىلقۇجاتتاردى كولەڭكەلى قارجى دەۋگە ابدەن بولادى, – دەيدى ماعبات سپانوۆ.
