تاريح • 01 مامىر، 2020

مايداننان جازىلعان حاتتار

183 رەت كورسەتىلدى

تاريحتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دەپ اتالعان كەزەڭنەن كەيىن ءومىر ءسۇرىپ، ەڭبەك ەتكەن كسرو تۇرعىندارى اراسىندا ءبىر-بىرىمەن حات جازىسىپ، اماندىق-ساۋلىقتارىن حات جولداۋ ارقىلى جەتكىزۋ كەڭ ءۇردىس العانى بەلگىلى. ال ءتورت جىلعا سوزىلعان شايقاستار اراسىندا قان مايداننىڭ ورتاسىنان جاۋىنگەرلەردىڭ ەلگە جولداعان حاتتارى ءۇش بۇرىشتى بولعانىن بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن.

مايدان شەبىنەن جازىلعان ءۇش بۇرىش­تى حاتتار تىلداعى جۇرتتىڭ جىگەرىن قايراپ، بۇكىرەيگەن بەلدەرىن جازۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزگەنى كۇمانسىز. ساعىنىش پەن سىرعا، جەڭىسكە دەگەن سەنىمگە تولى سار­عايعان حاتتاردى تالاي رەت كورىپ، كورىپ قانا قويماي ونى قارت اپا-جەزدەمىز كا­ميلا قۇلماعامبەتقىزى مەن ەسەنعالي بيجانوۆقا تالاي مارتە وقىپ بەرگەن  ەدىم. بۇل وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىل­دارىنىڭ ورتا تۇسى-تۇعىن.

ەسەنعالي بيجانوۆ كۇش-قۋاتى مول، شا­رۋاعا وتە ەپتى ىسكەر ادام بولعان. ول ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تىن­دىرىم­دىلىعى ارقاسىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ باس كەزىندە تۇرمىسىن ەداۋىر تۇزەپ، ءجۇز شاقتى قوي مەن جيىرمادان استام ءىرى-قارانىڭ جانە ونعا تارتا جىلقىنىڭ باسىن قۇراعان. ءارى تۋىپ وسكەن اۋىلى لەكەردە جاقسى ءۇي سالعان. ايتسە دە وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانى كەزىندە ونىڭ مال-مۇلكى جانە ءۇيى تۇگەلدەي تاركىلەنگەن. سودان كەيىن زايىبى كاميلا مەن كەنجە بالاسى اقىمايدى ەرتىپ رەسەيدىڭ تامبوۆ گۋبەرنياسى جاعىنا قاراي كوشىپ كەتكەن. الايدا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ تۋعان جەرى لەكەرگە قايتىپ ورالعان.

ەسەنعالي جەزدەمىزدىڭ  عابدىراحيم جانە سابىرجان دەگەن قوس ۇلى مايداندا قازا تاپتى. ەكەۋىنىڭ سوعىسقا دەيىن تۇسكەن سۋرەتىن ول كىسى ۇقىپتى قولمەن جان-جاعىن كوركەمدەپ ءۇيىنىڭ ءتور جاق بولمەسىندەگى ۇستەلدىڭ ۇستىنە قاتار ورنالاستىرىپ قويعان-دى. اعالى-ءىنىلى جانداردىڭ ۇلكەنى 1909 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولسا، كىشىسى 1911 جىلى ءومىر ەسىگىن اتتاعان. ۇلكەن بالاسى عابدىراحيم مايدانعا اتتانعانعا دەيىن مەملەكەتتىك بانكتىڭ كازتالوۆ اۋداندىق بولىمشەسىن باسقارعان.

مىنە، وسى كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي قوس ۇلىنان سوعىس كەزىندە اتا-اناسى ەسەنعالي مەن كاميلاعا حاتتار كەلىپ تۇرعانىنا بالا كەزدە كوز جەتكىزگەن ەدىم. ءارى ول حاتتاردى ەرلى-زايىپتىلار كوزدەرى جۇمىلعان ۋاقىتقا دەيىن ساندىققا مۇقيات ساقتاپ كەلگەنىنە دە كۋامىن. وسى ارادا ەل ەس-اعا دەپ اتاپ كەتكەن ادامگەرشىلىگى مول، كىمگە بولسا دا قولىنان كەلگەن كومەگىن بەرۋگە ءازىر تۇراتىن، سونىڭ ارقاسىندا ەل-جۇرت اراسىندا ۇلكەن ابىرويعا يە بولعان ەسەنعالي بيجانوۆتىڭ سوناۋ 1882 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن، ال جان جارى كاميلا قۇلماعامبەتقىزىنىڭ 1888 جىلى ءومىر ەسىگىن اتتاعانىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق سەكىلدى.

ەس-اعاڭ بەرتىنىرەك جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا 94 جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن ءوتتى. زايىبى كاميلا اپامىز دا توقسان جاسقا تاياپ دۇنيە سالدى. ولار ءوز يەلىگىندەگى ازىن-اۋلاق مالدارىن جايعاپ، ءشوبىن سالىپ، سۋارىپ كەلگەننەن كەيىن ۇيدە وڭاشا دەمالىپ وتىرعان كەزدە ساندىقتا ساقتاۋلى ۇلدارىنىڭ حاتتارىن الدىرتىپ، ماعان قايتا-قايتا وقىتقىزعاندى جاقسى كورۋشى ەدى. سول ساتتە قارتتاردىڭ كوزدەرىنە ىركىلىپ جاس كەلەتىن. بالالىق شىعار، كەزىندە سول حاتتاردىڭ ىشكى يىرىمدەرىنە وي جۇگىرتىپ، تەرەڭ ءمان بەرە وقىماعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. ەسىمدە قالعانى ونىڭ جالپى مازمۇنى شامامەن تومەندەگىشە بولىپ كەلەتىن.

«كوكە، اپا، امان-ساۋ بولارسىزدار، ءبىز­دى ويلاپ، قامىعىپ ۋايىمداي بەر­مەڭىزدەر. قازىر قىزىل ارميا بولىم­شە­لە­رى قورعانىستى قويىپ، جاۋعا قارسى تىكەلەي شابۋىلعا كوشە باستادى. ءبىزدىڭ روتا جاۋىنگەرلەرى دە سانى مەن اتىس قۇ­رالدارى بىزدەن الدەقايدا باسىم جاۋ اسكەرلەرىنە تويتارىس بەرە ءبىلدى. بويى­مىز­دا دا، ويىمىزدا دا ءبىز جەڭەمىز دەگەن سەنىم تەرەڭ ورنىعىپ كەلەدى. بۇل حات­تى ءبىراز ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان جوي­قىن ۇرىستان كەيىن جازىپ وتىرمىن. مەن ءسىزدىڭ قايراتتى ادام ەكەنىڭىزدى جاق­سى بىلەمىن، كوكە. سول قايراتىڭىزدان تاي­مايتىنىڭىزعا سەنىمىم مول. اپا، با­لا­ڭىزعا دەگەن قۇرت-مايىڭىزدى ساقتاي بەرىڭىز. اللا قوسسا، جەڭىسپەن ەلگە ورال­عان سوڭ ءدامىن تاتاتىن بولامىز ءالى. كورىسكەنشە كۇن جاقسى بولسىن».

مىنە، شامامەن وسىنداي مازمۇنداعى ءۇش بۇرىشتى حاتتاردىڭ اياعىنا ۇلىڭىز عابدىراحيم نەمەسە سابىرجان دەپ جازىلىپ، دالا پوشتاسى دەپ كورسەتىلگەن. 

ەسەنعالي مەن كاميلا ءۇش ۇل، ءبىر قىز­دى دۇنيەگە اكەلسە دە، ولاردىڭ ءبارى اتا-انا­سىن اڭىراتىپ ومىردەن ءوتىپ كەتە بارعانى قابىرعانى قايىستىرماي قويمايدى. ەس-اعاڭ مەن كاميلا اپامىز سوعىسقا اتتانعان ۇلدارىنان «جاۋمەن شاي­قاستا قازا تاپتى» دەگەن «قارا قاعاز» كەلە تۇرسا دا، ولاردى ولدىگە ساناي الماي، كۇندەردىڭ كۇنىندە اياق استىنان ساپ ەتىپ كەلىپ قالارداي ءۇمىت جەتەگىندە كۇي كەشتى. ولاردىڭ ۇلدارى عابدىراحيم مەن سابىرجاننىڭ اتى-جوندەرى جايىقتىڭ جاعاسىندا سوعىستا قازا تاپقان بوزداق­تار­عا ارنالعان كەشەندەگى گرانيت تاق­تاعا قاشالىپ جازىلعان. بۇگىندە ولار­دىڭ ارتىندا ۇرپاق قالماعانىمەن ەسەن­عالي بيجانوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى سەيسەن بيجانوۆتىڭ پەرزەنتتەرى ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەنى دە ۇلكەن مەرەي. سولاردىڭ ءبىرى سەيسەن اتامىزدىڭ قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى بايان مەن قابيبوللا. ءدال وسى تۇستا قابيبوللا جاقىپوۆ ەسىمى ەلگە ەلەۋلى ازامات، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەكەنىن ايتا كەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي. سونىمەن بىرگە ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالىپ، وبلىستى ءبىراز جىل ابىرويمەن باسقارعان-دى. ال بايان سەيسەنقىزى رەسپۋبليكاعا تانىمال دارىگەر.

مىنە، ءۇش بۇرىشتى ۇلگىدە مايداننان جازىلعان حاتتار جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا وسى ماقالانىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولىپ ەدى.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 19:10

سينگاپۋردىڭ سوڭعى اۋىلى

الەم • بۇگىن، 17:55

پەتر يان ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى

جەكپە-جەك • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار