قازاقستاننىڭ كونە قالاسىنىڭ كۇنىنەن كەيىنگى وي
وتكەن اپتادا كۇزدىڭ جازعا بەرگىسىز جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە ورال قالاسىنىڭ كۇنى كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. ەلىمىزدە قاي قالانىڭ كۇنى وتكىزىلمەي جاتىر. ونداعى ءىس-شارالار مەن قىزىقتار مەرەكە قارساڭىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن نىساندار تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكاداعى قالا كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ستسەناريى مەن ءتارتىبى ءبىر-بىرىنە ۇقساستاۋ كەلەدى. سوندىقتان دا, كوپ جاعدايدا سول سان الۋان ءىس-شارالار مەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەردى تىزبەكتەي سالاتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس. بۇل جولى وسىنداي جاتتاندىلىق پەن تاپتاۋرىندىلىقتان سانالى تۇردە بويىمىزدى اۋلاق سالۋعا يتەرمەلەپ وتىرعان ءبىر جايت بار.
مۇنىڭ ءوزى بيىلعى قىركۇيەكتە وتكىزىلگەن ورال قالاسىنىڭ كۇنى جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىنەن تۋىندايدى.
قازاقستاننىڭ كونە قالاسىنىڭ كۇنىنەن كەيىنگى وي
وتكەن اپتادا كۇزدىڭ جازعا بەرگىسىز جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە ورال قالاسىنىڭ كۇنى كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. ەلىمىزدە قاي قالانىڭ كۇنى وتكىزىلمەي جاتىر. ونداعى ءىس-شارالار مەن قىزىقتار مەرەكە قارساڭىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن نىساندار تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكاداعى قالا كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ستسەناريى مەن ءتارتىبى ءبىر-بىرىنە ۇقساستاۋ كەلەدى. سوندىقتان دا, كوپ جاعدايدا سول سان الۋان ءىس-شارالار مەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەردى تىزبەكتەي سالاتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس. بۇل جولى وسىنداي جاتتاندىلىق پەن تاپتاۋرىندىلىقتان سانالى تۇردە بويىمىزدى اۋلاق سالۋعا يتەرمەلەپ وتىرعان ءبىر جايت بار.
مۇنىڭ ءوزى بيىلعى قىركۇيەكتە وتكىزىلگەن ورال قالاسىنىڭ كۇنى جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىنەن تۋىندايدى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا. بۇعان دەيىن ورال قالاسىنىڭ ىرگەتاسى 1613 جىلى قالاندى دەگەن دەرەك پەن تۇسىنىك ۇستەم ءتۇسىپ كەلەدى. ءتىپتى, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن كەزگە دەيىن ورال اۋەجايىنان وبلىس ورتالىعىنا كىرەر تۇستاعى كۇرە جولدىڭ بويىندا وسى داتا اسقاقتاپ تۇراتىن. وسى ەسەپپەن كەڭەستىك كەزەڭدە ورال قالاسىنىڭ 350 جانە 375 جىلدىعى كەڭىنەن تويلانعانى باتىسقازاقستاندىقتارعا جاقسى ءمالىم. ال 1988 جىلى كۇزدە ورال قالاسىنىڭ 375 جىلدىعى دەلىنگەن كۇماندى داتاعا ءوزىمىز دە كۋا بولعانبىز. ەسىمىزدە قالعانى بۇل جىلى ۇلتتىق رۋح پەن ءبىتىم-بولمىستىڭ ءيىسى دە بايقالمادى. ول بارىنشا جانشىلدى, اياققا تاپتالدى. ال ۇلتتىق تاريح دەگەن ۇعىم مەن تۇسىنىك ەشكىمنىڭ ويىنا كىرىپ تە شىقپادى. ءتىپتى, كەرەك دەسەڭىز, سول كەزدەگى قالا مەن وبلىس باسشىلارى ونى وتكىزۋ مەن ۇيىمداستىرۋ ىسىنەن مۇلدەم تىس قالدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى 375 جىلدىق دەگەندى ءازىر ستسەناري مەن ونىڭ ورىنداۋشىلارى رەسەيدەن جەتكىزىلدى. بۇل رەسەيدەگى ەجەلگى قالالاردىڭ ءبىرى ياروسلاۆلدىڭ مىڭجىلدىعىنا ارنالعان ءازىر باعدارلاما بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, قالا تاريحىنىڭ شىن شەجىرەسى بۇرمالانىپ كورسەتىلدى. ال ايتتى-ايتپادى, شىن تاريحقا دەس بەرسەك, ورال قالاسىن مەكەندەگەن كازاچەستۆو مەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇرعان جەر مەن تۋعان جەر دەيتىن ەكى تەكتى ۇعىمداردى شاتاستىرىڭقىراپ الدى. ولاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى دا يمپەريالىق پيعىلمەن ۋلاندى. ەگەر جوعارىدا قيسىنعا سايساق, بيىل ورال قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 400 جىل بولدى دەپ ساناۋعا دا بولار ەدى. ايتسە دە, ۇلتتىق تاريحتىڭ جاڭا پاراقتارى, جاڭا تاريحي سانا مۇنداي قولدان جاسالعان داتانى جوققا شىعارادى. بۇل ىستە ورال قالاسىنداعى تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق ۇجىمى جوعارىداعىداي كەرەعار تۇسىنىكتىڭ ورنىن تولتىرۋدا تەرەڭ تاريحي زەرتتەۋلەر جاساي ءبىلدى. بۇل ورايدا, ءبىز اتالعان ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى م.سىدىقوۆقا جولىققان ەدىك.
– ماكە, بيىل وتكىزىلگەن ورال قالاسىنىڭ كۇنىنە قاتىسقان ەكەنسىز.اقيقاتىن ايتىڭىزشى. ءبىر اپتاعا سوزىلعان مەرەكەلىك شارالار بارىسىندا تۇرعىندار تاراپىنان ورالعا 400 جىل تولدى دەگەن پىكىردى ەستي الدىڭىز با؟
– جوق ەستي المادىم. ءبىز بىرنەشە جىلدار بويى ورالدىڭ تاريحى 1613 جىلدان ەمەس, ورتا عاسىرلاردان باستالاتىنى جونىندە جان-جاقتى تاريحي زەرتتەۋلەر مەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. قازىر بۇل ءىس ودان ءارى جالعاسىپ كەلەدى. سول جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسىمەن كەڭ كولەمدى اقپاراتتىق تۇسىنىك جۇمىستارى دا قوسا اتقارىلدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ورال قالاسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى دا كولەمدى عىلىمي ەڭبەك جارىق كوردى. شىن ۇلتتىق تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا ماسكەۋلىك عالىمدار توبى دا ۇلكەن قولداۋ كورسەتە بىلگەنى ءبىز ءۇشىن ءبىر مەرەي. سولاردىڭ ىشىندە رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنوگرافيا جانە انتروپولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەمما زيليزينسكايانىڭ وي-پىكىرى ءبىز ءۇشىن قىمبات. ول كىسى ورال و باستان يسلام ءدىنى شۋاعىن شاشقان قالا دەگەن ۇيعارىمعا كەلىپ وتىر.
ءيا, ورال قالاسىنىڭ ەسكى اتاۋى تەكە دەپ اتالعانى بەلگىلى. بۇل ارادا تەكە دەگەنىمىز ەشكىنىڭ ەركەگى ەمەس, تاكيى – ياعني ءداۋ, ءمىناجات ەتۋ ورنى دەپ تۇجىرىم جاساعان بەلگىلى زەرتتەۋشى جۋرناليست ماقسات ءتاجمۇراتتىڭ تۇجىرىمى دا ماسكەۋلىك تاريحشى پىكىرىنەن قاشىققا كەتپەيدى.
مىنە, ورال قالاسىنىڭ ءتۇپ تاريحىنا قاتىستى ايتىلار ويلاردىڭ كەيبىر ۇشقىندارى وسىنداي. ال ونىڭ بۇگىنگى كەسكىن-كەلبەتى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ تالاس جوق, وبلىس ورتالىعىن اباتتاندىرۋ مەن ودان ءارى كوركەيتۋ جونىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارشىلىق. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇگىندە كوپ ماسەلەنىڭ شەشىمى قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا, قالا بيۋدجەتىندە قاراجاتتىڭ تاپشى بولماعانى ءجون. تاپشى دەيمىز-اۋ, ءتىپتى, ونىڭ كولەمى جىل سايىن كوبەيىپ وتىرسا نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟
ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن قالا ەڭ الدىمەن, الدىن الا بەكىتىلگەن باس جوسپارعا ساي ويداعىداي دامي الادى. قاراپايىم تۇسىنىككە شاققاندا باس جوسپار دەگەنىمىزدى ەڭ الدىمەن بولاشاقتا قالا قاناتىن كەڭگە جايا ءتۇسۋى ءۇشىن وعان قاجەتتى كەڭىستىكتىڭ بولۋى دەپ تە تۇسىنۋگە بولادى. ورالدىڭ باس جوسپارى بۇعان دەيىن دە جاسالعان. وكىنىشكە قاراي, سول كەزدە كەڭ ەمەس, كەم پىشىلگەن جوسپاردىڭ سالدارىنان جابايى جەكە ءۇي قۇرىلىستارى قالاعا تىرەلىپ قالعانىن كورىپ ءجۇرمىز. ال بۇعان دەيىن تۇرعىزىلعان جەكەمەنشىكتەگى باسپانالاردى بۇزۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا, بۇگىنگى ورالدىڭ سارىتاۋ جاعى بەتكەيىندەگى تۇستا عانا جاڭا قۇرىلىس جوبالارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
ءسوز سوڭىندا ورال قالاسىنىڭ ەل ومىرىندە الاتىن ستراتەگيالىق ءمانى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتا كەتكەندى ءجون كورەمىز. ءيا, بۇعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەندەي, جەلدىڭ وتىندە, جەردىڭ شەتىندە تۇرعان بۇل ايماق – ەلىمىزدىڭ باتىستاعى بوساعاسى. ونىڭ ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىگى, ەۋرازيالىق ەندىكتە ورنالاسقانى. ورالدىڭ ءۇشىنشى ەرەكشىلىگى, رەسەيدىڭ بەس بىردەي گۋبەرنياسىمەن شەكتەسەتىن شەكارالىق ماڭىزى اسا زور قازاقستان قالاسى ەكەندىگى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى تاۋەلسىزدىك جىلىندا شەكارالىق ءوڭىردىڭ سىرتقى ساياساتى مەن گەوساياسي قارىم-قاتىناسى وڭ جولعا قويىلدى. كورشىلەرمەن بايلانىستىڭ ۇتىمدى وڭ جولعا قويىلعانى دا حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى ورال قالاسىنىڭ بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندەگى مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
سونىمەن بىرگە, ورال – گاز, مۇناي ءتارىزدى شيكىزات كوزدەرىنە جاقىن ورنالاسۋى ارقىلى دا ءوزىمىز ءۇشىن دە, وزگەلەر ءۇشىن دە, ياعني ەكىجاقتى يننوۆاتسيالىق مانگە يە بولىپ وتىر. بۇگىندە قالادا شوعىرلانعان ستراتەگيالىق قورعانىس كاسىپورىندارى كەمە, شاعىن ۇشاقتار جانە مۇناي-گاز وندىرىسىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار شىعارۋعا ماماندانعان.
سوڭعى كەزدە مەملەكەتىمىزدە ۇلتتىق تاريحتى تەرەڭ زەردەلەۋ مەن جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا بۇرىنعىدان دا كوبىرەك ءمان بەرىلۋى نەلىكتەن؟ ارينە, بۇل ىرگەلى قادام رەسپۋبليكانىڭ ءتول, بايىرعى تۇرعىندارىن بىلاي قويعاندا بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاسالىپ وتىرعانى ايان. ويتكەنى, تەرەڭ تاريحي تانىم – بارشا تۇسىنىستىكتىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. ورال قالاسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بۇعان دەيىن ايتىلىپ كەلگەن كەيبىر كەرەعار پىكىرلەرگە دە وسىنداي ومىرشەڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلۋگە بولادى. قالانىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى شىن تاريحتى سانالارعا ءسىڭىرۋ جونىندە قادامدار جاسالىپ ەدى, ودان كەيىن اراداعى كەيبىر تۇسىنبەستىكتەر دە ساپ تىيىلدى.
التىن القاداي جارقىراپ شەكارالىق ءوڭىردىڭ بويىن شيراتىپ, قانىن جۇرگىزۋمەن كەلە جاتقان باتىس قاقپانىڭ تاياۋ تاكتيكاسى دا, الىس ستراتەگياسى دا وسى ارنادان ءنار السا يگى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
ورال.
سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ.
