كوكتەمدە قىرلاردى قىزعالداقتاردىڭ جاۋىپ قالاتىن اسەم كەلبەتى سەكىلدى دالا رۋحىنان قىز جىرلارىنىڭ قىرمىزى ءۇنى ۇنەمى بولەك سارىنمەن بەبەۋلەيدى.
پوەزيا, جالپى ونەر اتاۋلى ءتۇرلى جانرعا ءبولىنۋى مۇمكىن, الايدا «ەرلەر جىرى», «قىز-كەلىنشەكتەر جىرى» دەگەن ۇعىمدار جوق دەپ ەسەپتەلەدى. جىر وتىنىڭ تۇزدىعى سانالاتىن ماحاببات پەن ءسۇيىسپەنشىلىك, ەرلىك پەن ەلدىك, سەزىم مەن سەنىم سىندى ىزگى قاسيەتتەر دە بارشا ادامزات ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتار بولىپ ساناعا سىڭگەنى ءمالىم. سولايى سولاي-اۋ, بىراق تا قولتاڭباسى قوشەمەتتەلگەن كەشەگى ءبىر تولقىنداعى قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنا قايتا ورالار بولساق, شىعىس ارۋلارى كوركەم ءدۇنيەلەرىنىڭ كوگىنەن جانىڭا شۋاق قۇيىلعانداي مەيىرلەنە جادىرايسىڭ. ويتكەنى, نازىك جۇرەكپەن ورىلگەن جىرلاردان ولاردىڭ بۇكىل بولمىسى, ءمىنەز-قۇلقى مەن ىشكى الەمى الاقانداعىداي ايقىن كورىنەتىنى عاجاپ اسەر قالدىرادى.
كوكتەمدە قىرلاردى قىزعالداقتاردىڭ جاۋىپ قالاتىن اسەم كەلبەتى سەكىلدى دالا رۋحىنان قىز جىرلارىنىڭ قىرمىزى ءۇنى ۇنەمى بولەك سارىنمەن بەبەۋلەيدى.
پوەزيا, جالپى ونەر اتاۋلى ءتۇرلى جانرعا ءبولىنۋى مۇمكىن, الايدا «ەرلەر جىرى», «قىز-كەلىنشەكتەر جىرى» دەگەن ۇعىمدار جوق دەپ ەسەپتەلەدى. جىر وتىنىڭ تۇزدىعى سانالاتىن ماحاببات پەن ءسۇيىسپەنشىلىك, ەرلىك پەن ەلدىك, سەزىم مەن سەنىم سىندى ىزگى قاسيەتتەر دە بارشا ادامزات ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتار بولىپ ساناعا سىڭگەنى ءمالىم. سولايى سولاي-اۋ, بىراق تا قولتاڭباسى قوشەمەتتەلگەن كەشەگى ءبىر تولقىنداعى قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنا قايتا ورالار بولساق, شىعىس ارۋلارى كوركەم ءدۇنيەلەرىنىڭ كوگىنەن جانىڭا شۋاق قۇيىلعانداي مەيىرلەنە جادىرايسىڭ. ويتكەنى, نازىك جۇرەكپەن ورىلگەن جىرلاردان ولاردىڭ بۇكىل بولمىسى, ءمىنەز-قۇلقى مەن ىشكى الەمى الاقانداعىداي ايقىن كورىنەتىنى عاجاپ اسەر قالدىرادى.ءتۇپسىز تەرەڭ قۇدىقتىڭ ءتۇبىنە اي ساۋلەسى باتىپ كەتكەندەي شىڭىراۋدان شىن اۋەن قۇلاعىڭا شالىنادى. سىرلى ايدىننان جىر مارجانىن ءتىزگەن اقىن رزا قۋناقوۆانىڭ جاقىندا قولىمىزعا تيگەن جاڭا جيناعىن كوزبەن شولىپ ءوتكەنىمىزدە كوڭىلگە شوعىر وي ءتۇيىلدى.
رزا ايدىنىنىڭ ەرەكشەلىگى تۇپ-تۇنىقتىعى, شىنايىلىعى, جاساندىلىقتان ادالىعى ەكەندىگىن وسىنداعى ءار شۋماقتىڭ تياناقتى ءبىر ويدى ءبىلدىرۋى ايقىن كورسەتىپ بەرەدى. جىر ايناسىنداعى اقىن بەينەسى ايداي سيپاتتا اپ-انىق ايشىقتالادى. ەلىن, جەرىن, تۋعان حالقىن, قوعامىن سۇيگەن ءجۇرەكتىڭ ءتۇرلى ساتتەگى بۇلكىلى مەن ءدۇرسىلى كەي جاستاردىڭ ۇعىمىنا قازىر ءسال-ءپال وعاش وي تۋدىرىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, كەڭەس داۋىرىندەگى پاتريوتيزم مەن وتانشىلدىقتىڭ وتى كوبىنە ادەبيەتتەن, جىردان كورىنىس تابۋى تالاپقا اينالدى. بۇل دا – ءومىر زاڭدىلىعى. سولاي بولعانمەن دە وتكەن ءىزدىڭ ونەگەسىن بۇگىنگى وقىرمانعا جاڭعىرتا قايتا ۇسىنىپ وتىرۋ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ باستى بورىشى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە اقىن اناسىنىڭ سوڭىنداعى رۋحاني مۇراعا باس-كوز بولا بىلگەن قىزى عاليا قۇسايىنوۆاعا جالپى قازاق وقىرماندارى اتىنان راحمەت ايتىپ قويساق, ارتىق ەمەس سياقتى. «قايتەيىن, انام, قايتەيىن, ءتۇسىپسىڭ اجال تورىنا» دەپ اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, ءبۇگىندە عاليانىڭ انا ارۋاعىنا ارناپ, سىرتقى مۇقاباسى مۇنتازداي, كولەمى وتە جىپ-جيناقى جيناقتى وقىرمانعا سىيلاپ وتىرعانىن ونەگەلى وسيەتتىڭ ورىندالۋى دەپ ءبىلدىك. «تۋعان جەر – التىن بەسىگىم», «بالالىقتىڭ بال كۇنى», «ويلايتىنىم – ارتىمدا قالسىن ءبىر ءىز», «سۇلۋلىق بازارى», «تۋعان جەر تۇلەكتەرى», «قالامداستار لەبىزى» اتتى ءبىرنەشە تاراۋدان تۇراتىن كىتاپتى اقىننىڭ شامشىراق جىرلارى جارقىراپ اشىلا تۇسپەسە, ەشقاشان كومەسكى تارتپاسىن كوڭىلگە تۇيدىرگەن تاعىلىمدى وقيعا دەپ تانىدىق. ادام ءومىرى بىرتە-بىرتە تاريحقا, عۇمىرنامالىق ەستەلىككە اينالادى دەسەك, ادەبيەت سالاسىنداعى مۇنداي عاجايىپ تۇلعالار تۋرالى جارىق كورگەن كەز كەلگەن تۋىندى كەلەشەك ۇرپاقتى اتا-بابالار داستۇرىنە باستايتىن باستى ارنا بولىپ قالا بەرمەك. رزا اقىن جىرلارىنىڭ جىلۋىن اڭساعان, الابۇرتا كۇتكەن جۇرت سارىالا كۇزدە ساعىنىشىن تولىق باسسىن دەگەندىكتەن كىتاپتىڭ اتىن «ساعىنىش» دەپ قويىپتى. ءيا, ساعىنعان جاندى جۇباتاتىن دۇنيەدە جىر وتىنان ارتىق باسقا تاعى قانداي قۇدىرەت بار دەيسىز؟!
ءۇلكەن ءۇي
امان بولساق تۇرامىز عوي تاعى كەلىپ, قوش, اعا,
«كەلەسىڭ دە, كەتەسىڭدەر», – دەپ جەڭەشە بوساما.
ءبىر اۋىلدىڭ ۇلكەن ءۇيى سانالاتىن شاڭىراق –
ورتالىق بوپ قالدى بىزگە بەرىك التىن بوساعا.
اۋناپ-قۋناپ كەتەمىز ءبىز دەمالىستا تىنىستاپ,
بىرگە تۇرىپ, بىرگە ءولۋ جوق, بولسا دا ءبىر تۋىسپاق.
ءورىس بولدى وزدەرىڭە ۇيالاس اق بالاپان
دالا گ ۇلىن جارىسا ءبىر, تەرە-تۇعىن ۋىستاپ.
جىل جاتسام دا وسىندا مەن, «كوپ بولدىم-اۋ», – دەمەس ەم,
بۇل ءۇي دارحان, بەرەكە عوي جۇرگەندە سەن, جەڭەشە.
سىر ساندىعىن اقتارىپ ءبىر ورتاعا ساپ وڭاشا,
وتىرىپ-اپ وزىڭمەنەن ۇزاق تۇنگە كەڭەسەم.
وسى ۇيدەن تارادى عوي ۇرپاعى ءبىر اتانىڭ,
وسى ۇيدەن باستالدى عوي مەنىڭ ءسابي شات ءانىم.
وسى ۇيدەن اتتانىپتى اكەم, التى باۋىرىم,
سوناۋ الىس وت جىلداردا قورعاۋعا ۇلى وتانىن.
سوندىقتان دا وسىناۋ ءۇي سەكىلدى ءبىر استانا,
وسى ۇيدەن تارايتىن-دى اۋىلعا تىڭ باستاما.
«اق جەڭەشە, اق اپا», دەپ انامدى سىيلاعان,
اتالىپتى اكەمىز – ۇلكەن اتا, جاقسى اعا.
جالعاستىرا بەرەيىك ءبىز اكە-انا ءداستۇرىن,
قوناق كەلسە, ك ۇلىمسىرەپ ەسىكتى ودان اش بۇرىن.
ءزاۋلىم وسكەن بايتەرەكتەن قالعان بۇتاق ىسپەتتەس,
قاراپ وسەر وسى ۇيگە قالعان ۇرپاق, جاس بۋىن.
امان بولساق تۇرامىز عوي تاعى كەلىپ, قوش, اعا,
«كەلەسىڭ دە, كەتەسىڭدەر», – دەپ جەڭەشە بوساما.
ءبىر اۋىلدىڭ ۇلكەن ءۇيى سانالاتىن شاڭىراق –
تۇرا بەرسىن ۇرپاققا دا بولىپ التىن بوساعا.
* * *
اپىر-اي, سەزىم قىزىل شوق ەكەن عوي,
ونى تەجەر قۇدىرەت كۇش جوق ەكەن عوي.
عاشىق كوزگە قاراما, مەرت بولاسىڭ,
قۇلاتادى, قادالسا, وق ەكەن عوي.
كەزىكتىم قاپىلىستا سونبەس ورتكە,
اينالدى عاشىق وتى مەڭدەپ دەرتكە.
جانارمىن قىزىل جالىن ورتاسىندا
جانىم-اۋ, تۇرا المايسىڭ ايتقان سەرتتە.
كەتەرمىن ارمان بوپ جىبەك قىزداي,
ويلاسام, كەتەر سۋىپ جۇرەك مۇزداپ.
ءوزىمدى ساعىنىشپەن جۇدەتپەيمىن,
كوڭىلىم كۇپتىلىكتەن ءجۇر عوي سىزداپ.
نەگە وسىلاي؟
دوسىما تىلەيتىنىم – تاتۋلىق,
جاقسىلىقتىڭ كەرەگى نە ساتۋلى؟
قىسىلعاندا قولىن بەرگەن جولداسىڭ,
«قارىمتاسىن قايتار», – دەيدى, ول دا شىن.
ءبىر كەزدەردە كەتكەن سەنەن سۋىنىپ,
ءىسى تۇسسە, قولپاشتايدى تۋىسىڭ.
كەيدە وسىلاي قۇبىلمالى تىرشىلىك,
ەسكە تۇسسە, قينالامىن كۇرسىنىپ.
ادامدا عوي ەرىك, بيلىك, كۇش دەيتىن,
ءوزىمىز عوي سونىڭ ءبارىن ىستەيتىن.
* * *
مىنەزىم قيىن ەمەس وتە مەنىڭ,
كوپ ەمەس ەل الدىندا وتەگەنىم.
دوستارىما ارنايمىن قۋانىشتى,
قايعىمدى ءبىر ءوزىم-اق كوتەرەمىن.
بار ءدامدى دوستارىممەن بولە ىشكەنمىن,
مازالار ءاربىر كۇنگى ءتول ءىس مەنى.
كوڭىلىمدى قالدىرعان جاندار بولسا,
ولارمەن ايلاپ, جىلداپ كورىسپەدىم.
ويلانتار كوڭىلدەگى كوپ ءىس مەنى,
جاقسى عوي دوستىڭ ءجيى كورىسكەنى.
اداسقان جالعىز قازداي بولعانىڭشا,
ارتىق قوي جۇرتپەن كەيدە بولىسكەنىڭ.
مەنى ىزدە
سەن مەنى ىزدە,
جول ءجۇرىپ شارشاعاندا.
سەن مەنى ىزدە,
قارا كوزدى اڭساعاندا
مەن سەنىڭ جىرىڭ بولام.
سەن مەنى ىزدە,
قارسى العاندا كوكتەمدى.
سەن مەنى ىزدە,
سەرۋەندەردە كوك بەلدى
مەن سەنىڭ گ ۇلىڭ بولام.
سەن مەنى ىزدە,
كەرىمسال كەش الديلەسە.
سەن مەنى ىزدە,
ساۋىقشىلدار ءان-كۇي دەسە
مەن اۋەز ءۇنىڭ بولام.
سەن مەنى ىزدە,
اققۋلار ءان سالعاندا.
سەن مەنى ىزدە,
كوكتەمدى قارسى العاندا
مەن سەنىڭ جىرىڭ بولام.
سەن مەنى ىزدە,
اي مەن كۇن تۇتىلعاندا.
سەن مەنى ىزدە,
تەڭىزدە داۋىل قۇتىرعاندا
مەن سەنىڭ ءپىرىڭ بولام!
* * *
و, ءومىر!
نەگە مۇنشا قىسقاسىڭ؟
بىرەۋلەردى ءبۇتىن قىپ,
ال بىرەۋدى جارتى ەتىپ
جاراتۋعا ۇستاسىڭ.
ماعان سالسا ماڭگىلىك
اتار ەدى تاڭ ك ۇلىپ.
جىرعا بولەپ ءوزىڭدى,
وتەر ەدىك ءان قىلىپ.
بىراق-تاعى مەنەن دە,
ءومىر, سەندە كۇش باسىم.
ادام اتتى اققۋلار
كولدەن ەرتە ۇشپاسىن.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
