قوعام • 28 ءساۋىر، 2020

ەكونوميكانى ەمەس، ەلدى ساقتاعاندار تىعىرىقتان تەز شىعادى

39 رەت كورسەتىلدى

ءبىر ءسات وتكەن داۋىرگە كوز تاستايىقشى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى. يسپان تۇماۋى عالامشاردى بۇركەگەن ءسات. ابىگەرگە تۇسكەن الەم. جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جاھاندىق داعدارىس. ءبارى-ءبارى ءدال قازىرگىدەي. وسى سۋرەت، وسى كورىنىس. وندا دا مەملەكەت ساناسىندا ەكى-اق ساۋال تۇردى. حالىققا جاردەمدەسەمىز بە؟ الدە ەكونوميكانى قۇتقارامىز با؟

 

كۇشەيتىلگەن كارانتين جا­ڭا­لىق ەمەس. الەمنىڭ الىپ ەلدەرى مۇن­داي سىناقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن باس­تان وتكەرگەن. وعان دالەل، ءبىز مى­سالعا الىپ وتىرعان «يسپان تۇ­ماۋى». ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تىڭ داۋىلى باسىلماي جاتىپ باستاۋ العان اۋرۋدىڭ ءتۇپ-توركىنى – انتيسانيتاريا.

ۇلى مايداننىڭ شەڭگەلىنەن ەندى اجىراعان حالىق تۇماۋدىڭ تۇت­قىنىنا ءتۇستى. ەكى وتتىڭ ورتا­سىن­دا قالعان مەملەكەتتەردىڭ ەكو­­­نو­ميكاسى تىپتەن تۇرالادى. دۇ­­كەن­دەر مەن كەڭسەلەر جابىلىپ، بانك جۇيەسى تىعىرىققا تى­­رەل­دى. تۇرعىنداردىڭ تىسقا شى­­­عۋىنا تىيىم سالىندى. ءدارى-دار­مەكتىڭ جەتىس­پەۋ­شى­لىگى قا­را­پايىم حالىق­تىڭ نا­را­زى­لى­عىن تۋعىزدى. جۇمىس­سىز­دىقتان تەنتىرەگەن جۇرت. بۇرىش-بۇرىشتا سۇلاعان ولىكتەر. دارى­گەرلەردىڭ شاراسىزدىعى. كوشە كەزگەن مەڭىرەۋ تىنىشتىق قور­قى­نىشتى ءتۇس سەكىلدى شارپىدى. ەشكىم بۇل داعدارىستىڭ تەرەڭىن بولجاي المادى. 1918 جىلعى يسپان ىندەتى اقش-تىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىن 18 پايىزعا ازايتتى. يسپان حالقى جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاردىڭ تەڭ جارىمىنان ايىرىلدى. قىتايداعى بىرنەشە فابريكا ىستەن شىقتى. ءار ءۇشىنشى ادام سىرقاتتانىپ، ءاربىر ونىنشى ادام كوز جۇمدى. اقش-تىڭ باتىسىنداعى سيەتتل مەن لوس-اندجەلەس قالالارى ۆيرۋستىڭ سوڭعى وشاعىنا اينالدى. ولار شىعىس جاعالاۋىنداعى قالالاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ وقشاۋلاۋ ادىسىنە كوشتى. قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدى، ينتەرنەت-كوممەرتسيانى جانە ساندىق باقىلاۋدى قوسپاعاندا، ءدال بۇگىن­گى­دەي بەلسەندى شارالار قولعا الىن­دى. ءار ادامعا بەتپەردە تاعۋ مىندەتتەلدى. مەكتەپتەر، تەاترلار مەن شىركەۋلەر تولىقتاي جابىلدى. جينالىستارعا تىيىم سالىنىپ، جەرلەۋ راسىمدەرىن كەيىنگە قالدىردى. قوعامدىق كو­لىك­تى توقتاتىپ، فيزيكالىق اراقا­شىق­تىقتى ەنگىزدى.

پاندەميا ەلەسى باسىلعان سوڭ الەمدى شارپىعان قارجىلىق داع­دارىس باستالدى. ول اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانە الەۋمەتتىك ومىرگە اسەر ەتتى. باتىس ەلدەرىنىڭ زاۋىتتارى مەن فابريكالارىندا ءوندىرىس توق­تاپ، بانكتەر مەن ونەركاسىپتىك كومپانيالار بانكروتقا ۇشىرادى. ونەركاسىپتىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى 87 پايىزعا تومەندەدى. ميل­ليونداعان ادامداردى، شار­ۋالار مەن فەرمەرلەردى جۇمىس­سىز­دىق تولقىنى شارپىدى. وسىم­دىك­تەر ورتەندى، جەمىس اعاش­تا­رى كەسىلدى، اسىل تۇقىمدى مال سو­يىلدى، شيكىزات پەن تاماق ونىم­دەرى جويىلدى. اۆتوكولىك ونەر­كا­سىبى قۇلدىرادى.

باتىسپەن ەكونوميكالىق باي­لا­­­نىسقان ەلدەر داعدارىستىڭ قۇر­­باندارىنا اينالدى. حالىق­ارا­لىق ساۋدا قاتىناستارى بۇ­زى­لىپ، الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم السىرەدى. شيكىزات پەن ازىق-تۇ­لىك­تىڭ ارزانداۋى وسى تاۋارلار­دى ەكسپورتتاۋشى ەلدەرگە اسەر ەتتى. سونىمەن بىرگە ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكا حالقىنىڭ تابىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى دامىعان ەلدەردە وندى­رىل­گەن ءون­ىم­دى بۇرىنعى ماسشتابتا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى.

بەرتىن كەلە ماسساچۋسەتس تەح­نو­­لوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەكو­­نوميستەرى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ تەرىس ديناميكا كور­سەت­كە­نىن مالىمدەدى. تۋريزم سالاسى توقىراپ، جاھاندىق تەندەنتسيادا پاندەميادان كەيىن الەمدەگى ورتا تاپتىڭ جاعدايى ناشارلادى.

سول كەزەڭدە ءاربىر مەملەكەت ءبىز جوعارىدا قويعان سۇراققا ج­ا­ۋاپ ىزدەدى. ساياساتكەرلەر مەن عا­لىمدار كارانتيننەن كەيىنگى ومىر­گە بولجام جاسادى. اقىرى ەكو­­نوميكانى ەمەس، حالقىن ساق­تا­­عان ەلدەر تىعىرىقتان تەز شى­عا­تىنىن اڭدادى. بۇل تۋرا­سىندا اتاقتى ەكونوميست ناسسيب تاليب: «بىزگە الدىمەن ادامدار­دىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگىن ويلايتىن مەملەكەت قاجەت. پاندەميا كەزىندە ءاربىر ەل وسى ماقساتقا قول جەتكىزەتىن بارلىق شارالاردى باقىلاۋعا الۋى ءتيىس. ماسەلەن، ەۋروپالىق وداققا ءارتۇرلى سەبەپپەن مۇشە بولعان كەيبىر مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىن كوتەرىپ الۋى مۇمكىن. بىراق سول مۇقتاجدىق ەرتەڭگى حالقىڭنىڭ كوز جاسىنا اينال­ما­سىنا كىم كەپىل؟!» دەيدى. ساراپ­شىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ەكونو­مي­كا­نىڭ نەگىزگى وزەگى – حالىق.

يسپان تۇماۋى 17-45 جاس ارا­لى­عىنداعى ناعىز جۇمىسقا قابى­لەتتى جاستاردى جالمادى. ءوندى­رىس سالاسىندا نەگىزگى كۇش جاس­تارعا تۇسەتىندىكتەن پاندەميا اياق­تالعان سوڭ كاسىپكەرلەر كادر تاپ­شىلىعىنا تاپ بولدى. دەسە دە كارانتيندىك شارالار قابىلداۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ونەركاسىپتىك جۇمىسپەن قامتىلۋدىڭ شامامەن 5 پايىز وسۋىنە اكەلدى. نەگە دەسەڭىز، ەسكى قىزمەتكەرلەردىڭ دەنى اۋرۋ­دان قايتا ايىقپاعاندىقتان جاڭا كادر تارتۋعا تۋرا كەلدى. بۇ­رىن قۇر جۇرگەن ماماندارعا جاڭا مۇم­كىندىك بەرىلدى. قوسىمشا 50 كۇندىك شەكتەۋلەر جۇمىس ورىن­دا­رىنىڭ 7 پايىز وسۋىنە ىقپال جاسادى.

ايتسە دە الەم كارانتيننەن كەيىنگى ونجىلدىقتى وركەندەۋ عاسىرى دەپ اتادى. حالقىنىڭ كۇش-قۋاتىن ساقتاپ قالعان مەم­­لەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى بىرتە-بىرتە ىلگەرىلەدى. اسىرەسە ەۋرو­پا ەڭسەسىن تەز كوتەردى. ءال-اۋقات­تىڭ ءوسۋى ەڭ الدىمەن ورتا تاپ پەن حالىقتىڭ ەڭ باي توپ­تارى تارا­پىنان بايقالدى. ادە­تىنشە قوعامنىڭ باي جانە كەدەي مۇشە­لە­رى اراسىنداعى ەكونو­مي­كا­لىق الشاقتىق ماڭىزدى بولىپ قالا بەردى. بۇل كەزەڭدە اۆتوموبيل جانە تۇرمىستىق تەحنيكا سياق­تى سالالاردى دامىتۋ قاجەت بولدى. ويىن-ساۋىق يندۋسترياسى ەداۋىر ءوسۋدى باستان كەشىردى. بانك سەكتورى دا دامىدى. اتاپ ايت­قان­دا، تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ قىزمەتتەرى ارتتى.

– قازىرگى ءبىزدىڭ ۇكىمەت ورتا جانە كىشى بيزنەس وكىلدەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتقانى سە­كىلدى، ول ۋاقىتتا دا شاعىن ونەر­كاسىپتى دامىتۋ پروتسەسى قار­قىن­دى ءجۇردى. بۇل ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتە­رۋگە كۇش سالدى. ءارى ءبىراز ۋاقىت ۇرەيلى كۇن كەشكەن حالىققا جىگەر بەرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلدى. ءارتۇرلى كوڭىلدى كەشتەر ۇيىمداستىرىلىپ، ىرعاقتى اندەر تىڭدالدى. بيلىك قوعام ساناسىن قورقىنىشتان تازا­لاۋعا تىرىستى، – دەيدى الەۋ­مەت­تانۋشى ايدوس سارىم.

باتىستا بىرنەشە كومپانيا­لار اكتسيالارىنىڭ قۇنى تەز ءوستى. كوپتەگەن امەريكالىقتار، ولاردىڭ اراسىندا تەك ورتا تاپ وكىلدەرى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە كاسىپورىنداردىڭ اكتسيالارىن ءوز تابىستارىنىڭ ءبىر بولىگىنە ساتىپ العان جۇمىسشىلار دا باعالى قاعازدارعا اقشا سالۋعا اسىقتى. كوپ جاعدايدا قور نارىعىندا ويناۋ تازا الىپساتارلىققا اينالدى. ۇلكەن قارجىلىق پيراميدالار قۇرىلدى. ايتسە دە ولار ەرتە مە، كەش پە قۇلدىراۋعا ءماجبۇر بولدى.

الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىن­شە، ادامداردى قۇتقارۋ جانە ەكونوميكانى ۇنەمدەۋ مىندەتتەرى قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەيدى. ىندەتتى ازايتۋ جانە ءومىردى ساقتاۋ شارالارىن قول­دا­نا وتىرىپ، ءبىز بولاشاقتا ەكو­نو­مي­كالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى جەدەلدەتە الامىز.

ال ءدال قازىر جاھاندى الاڭ­دا­تىپ وتىرعان Covid-19 پان­دەمياسى برازيليا پرەزيدەنتى دجاير بولسونارۋدى شوشىتا الماعان سەكىلدى، اتالعان مەملەكەت باسشىسى دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسى­نىستارىنا قارسى. يران پرە­زيدەنتى حاسان رۋحاني ۆيرۋستى «جاۋدىڭ ىمىراسى» دەپ اتادى. ول ادامداردى جۇمىسقا بارۋ­عا شاقىرادى. ال بەلارۋس ليدەرى الەكساندر لۋكاشەنكو قاشىقتىق ولشەمىن ەنگىزبەدى. ول «تىزەرلەپ ءومىر سۇرگەننەن ولگەن ارتىق» دەگەن پىكىرگە ۇيىدى. ساياساتكەرلەر: «دەرەۋ كارانتين جاريالاعان ەلدەر، اتاپ ايتقاندا تايۆان مەن سينگاپۋر، تەك ينفەكتسيانىڭ تارالۋىن عانا شەكتەپ قويمادى. ولار پاندەميانىڭ ەڭ جاعىمسىز ەكونوميكالىق سالدارىن جەڭىلدەتە العان سياقتى. وسىلايشا، كارانتين شارالارى پاندەميا كەزىندە ۇلكەن ەكونو­مي­كالىق زالالدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرىلمايدى» دەيدى.

بۇگىندە ەۋروپا مەن ازيا عاسىر بۇرىنعى سىناقتى قايتادان با­سىنان كەشكەنىن مويىنداپ، حال­قىنىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان اياماي قارجى بولۋدە. بۇل بولا­شاق­قا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ەسە­بىن­دە قاراستىرىلادى. ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىڭ قارەكەتى دە ەرتەڭى­مىز­دىڭ جارقىن بولۋىنا جول اشاتىنىنا سەنىمىمىز مول.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار