كۇشەيتىلگەن كارانتين جاڭالىق ەمەس. الەمنىڭ الىپ ەلدەرى مۇنداي سىناقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن باستان وتكەرگەن. وعان دالەل, ءبىز مىسالعا الىپ وتىرعان «يسپان تۇماۋى». ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ داۋىلى باسىلماي جاتىپ باستاۋ العان اۋرۋدىڭ ءتۇپ-توركىنى – انتيسانيتاريا.
ۇلى مايداننىڭ شەڭگەلىنەن ەندى اجىراعان حالىق تۇماۋدىڭ تۇتقىنىنا ءتۇستى. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى تىپتەن تۇرالادى. دۇكەندەر مەن كەڭسەلەر جابىلىپ, بانك جۇيەسى تىعىرىققا تىرەلدى. تۇرعىنداردىڭ تىسقا شىعۋىنا تىيىم سالىندى. ءدارى-دارمەكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قاراپايىم حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. جۇمىسسىزدىقتان تەنتىرەگەن جۇرت. بۇرىش-بۇرىشتا سۇلاعان ولىكتەر. دارىگەرلەردىڭ شاراسىزدىعى. كوشە كەزگەن مەڭىرەۋ تىنىشتىق قورقىنىشتى ءتۇس سەكىلدى شارپىدى. ەشكىم بۇل داعدارىستىڭ تەرەڭىن بولجاي المادى. 1918 جىلعى يسپان ىندەتى اقش-تىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىن 18 پايىزعا ازايتتى. يسپان حالقى جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاردىڭ تەڭ جارىمىنان ايىرىلدى. قىتايداعى بىرنەشە فابريكا ىستەن شىقتى. ءار ءۇشىنشى ادام سىرقاتتانىپ, ءاربىر ونىنشى ادام كوز جۇمدى. اقش-تىڭ باتىسىنداعى سيەتتل مەن لوس-اندجەلەس قالالارى ۆيرۋستىڭ سوڭعى وشاعىنا اينالدى. ولار شىعىس جاعالاۋىنداعى قالالاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ وقشاۋلاۋ ادىسىنە كوشتى. قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدى, ينتەرنەت-كوممەرتسيانى جانە ساندىق باقىلاۋدى قوسپاعاندا, ءدال بۇگىنگىدەي بەلسەندى شارالار قولعا الىندى. ءار ادامعا بەتپەردە تاعۋ مىندەتتەلدى. مەكتەپتەر, تەاترلار مەن شىركەۋلەر تولىقتاي جابىلدى. جينالىستارعا تىيىم سالىنىپ, جەرلەۋ راسىمدەرىن كەيىنگە قالدىردى. قوعامدىق كولىكتى توقتاتىپ, فيزيكالىق اراقاشىقتىقتى ەنگىزدى.
پاندەميا ەلەسى باسىلعان سوڭ الەمدى شارپىعان قارجىلىق داعدارىس باستالدى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى جانە الەۋمەتتىك ومىرگە اسەر ەتتى. باتىس ەلدەرىنىڭ زاۋىتتارى مەن فابريكالارىندا ءوندىرىس توقتاپ, بانكتەر مەن ونەركاسىپتىك كومپانيالار بانكروتقا ۇشىرادى. ونەركاسىپتىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى 87 پايىزعا تومەندەدى. ميلليونداعان ادامداردى, شارۋالار مەن فەرمەرلەردى جۇمىسسىزدىق تولقىنى شارپىدى. وسىمدىكتەر ورتەندى, جەمىس اعاشتارى كەسىلدى, اسىل تۇقىمدى مال سويىلدى, شيكىزات پەن تاماق ونىمدەرى جويىلدى. اۆتوكولىك ونەركاسىبى قۇلدىرادى.
باتىسپەن ەكونوميكالىق بايلانىسقان ەلدەر داعدارىستىڭ قۇرباندارىنا اينالدى. حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارى بۇزىلىپ, الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم السىرەدى. شيكىزات پەن ازىق-تۇلىكتىڭ ارزانداۋى وسى تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋشى ەلدەرگە اسەر ەتتى. سونىمەن بىرگە ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكا حالقىنىڭ تابىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى دامىعان ەلدەردە وندىرىلگەن ءونىمدى بۇرىنعى ماسشتابتا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى.
بەرتىن كەلە ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميستەرى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تەرىس ديناميكا كورسەتكەنىن مالىمدەدى. تۋريزم سالاسى توقىراپ, جاھاندىق تەندەنتسيادا پاندەميادان كەيىن الەمدەگى ورتا تاپتىڭ جاعدايى ناشارلادى.
سول كەزەڭدە ءاربىر مەملەكەت ءبىز جوعارىدا قويعان سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى. ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار كارانتيننەن كەيىنگى ومىرگە بولجام جاسادى. اقىرى ەكونوميكانى ەمەس, حالقىن ساقتاعان ەلدەر تىعىرىقتان تەز شىعاتىنىن اڭدادى. بۇل تۋراسىندا اتاقتى ەكونوميست ناسسيب تاليب: «بىزگە الدىمەن ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلايتىن مەملەكەت قاجەت. پاندەميا كەزىندە ءاربىر ەل وسى ماقساتقا قول جەتكىزەتىن بارلىق شارالاردى باقىلاۋعا الۋى ءتيىس. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداققا ءارتۇرلى سەبەپپەن مۇشە بولعان كەيبىر مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىن كوتەرىپ الۋى مۇمكىن. بىراق سول مۇقتاجدىق ەرتەڭگى حالقىڭنىڭ كوز جاسىنا اينالماسىنا كىم كەپىل؟!» دەيدى. ساراپشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى وزەگى – حالىق.
يسپان تۇماۋى 17-45 جاس ارالىعىنداعى ناعىز جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاردى جالمادى. ءوندىرىس سالاسىندا نەگىزگى كۇش جاستارعا تۇسەتىندىكتەن پاندەميا اياقتالعان سوڭ كاسىپكەرلەر كادر تاپشىلىعىنا تاپ بولدى. دەسە دە كارانتيندىك شارالار قابىلداۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ونەركاسىپتىك جۇمىسپەن قامتىلۋدىڭ شامامەن 5 پايىز وسۋىنە اكەلدى. نەگە دەسەڭىز, ەسكى قىزمەتكەرلەردىڭ دەنى اۋرۋدان قايتا ايىقپاعاندىقتان جاڭا كادر تارتۋعا تۋرا كەلدى. بۇرىن قۇر جۇرگەن ماماندارعا جاڭا مۇمكىندىك بەرىلدى. قوسىمشا 50 كۇندىك شەكتەۋلەر جۇمىس ورىندارىنىڭ 7 پايىز وسۋىنە ىقپال جاسادى.
ايتسە دە الەم كارانتيننەن كەيىنگى ونجىلدىقتى وركەندەۋ عاسىرى دەپ اتادى. حالقىنىڭ كۇش-قۋاتىن ساقتاپ قالعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى بىرتە-بىرتە ىلگەرىلەدى. اسىرەسە ەۋروپا ەڭسەسىن تەز كوتەردى. ءال-اۋقاتتىڭ ءوسۋى ەڭ الدىمەن ورتا تاپ پەن حالىقتىڭ ەڭ باي توپتارى تاراپىنان بايقالدى. ادەتىنشە قوعامنىڭ باي جانە كەدەي مۇشەلەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق الشاقتىق ماڭىزدى بولىپ قالا بەردى. بۇل كەزەڭدە اۆتوموبيل جانە تۇرمىستىق تەحنيكا سياقتى سالالاردى دامىتۋ قاجەت بولدى. ويىن-ساۋىق يندۋسترياسى ەداۋىر ءوسۋدى باستان كەشىردى. بانك سەكتورى دا دامىدى. اتاپ ايتقاندا, تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ قىزمەتتەرى ارتتى.
– قازىرگى ءبىزدىڭ ۇكىمەت ورتا جانە كىشى بيزنەس وكىلدەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتقانى سەكىلدى, ول ۋاقىتتا دا شاعىن ونەركاسىپتى دامىتۋ پروتسەسى قارقىندى ءجۇردى. بۇل ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە كۇش سالدى. ءارى ءبىراز ۋاقىت ۇرەيلى كۇن كەشكەن حالىققا جىگەر بەرۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلدى. ءارتۇرلى كوڭىلدى كەشتەر ۇيىمداستىرىلىپ, ىرعاقتى اندەر تىڭدالدى. بيلىك قوعام ساناسىن قورقىنىشتان تازالاۋعا تىرىستى, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى ايدوس سارىم.
باتىستا بىرنەشە كومپانيالار اكتسيالارىنىڭ قۇنى تەز ءوستى. كوپتەگەن امەريكالىقتار, ولاردىڭ اراسىندا تەك ورتا تاپ وكىلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كاسىپورىنداردىڭ اكتسيالارىن ءوز تابىستارىنىڭ ءبىر بولىگىنە ساتىپ العان جۇمىسشىلار دا باعالى قاعازدارعا اقشا سالۋعا اسىقتى. كوپ جاعدايدا قور نارىعىندا ويناۋ تازا الىپساتارلىققا اينالدى. ۇلكەن قارجىلىق پيراميدالار قۇرىلدى. ايتسە دە ولار ەرتە مە, كەش پە قۇلدىراۋعا ءماجبۇر بولدى.
الەمدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ادامداردى قۇتقارۋ جانە ەكونوميكانى ۇنەمدەۋ مىندەتتەرى قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەيدى. ىندەتتى ازايتۋ جانە ءومىردى ساقتاۋ شارالارىن قولدانا وتىرىپ, ءبىز بولاشاقتا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى جەدەلدەتە الامىز.
ال ءدال قازىر جاھاندى الاڭداتىپ وتىرعان Covid-19 پاندەمياسى برازيليا پرەزيدەنتى دجاير بولسونارۋدى شوشىتا الماعان سەكىلدى, اتالعان مەملەكەت باسشىسى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىستارىنا قارسى. يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني ۆيرۋستى «جاۋدىڭ ىمىراسى» دەپ اتادى. ول ادامداردى جۇمىسقا بارۋعا شاقىرادى. ال بەلارۋس ليدەرى الەكساندر لۋكاشەنكو قاشىقتىق ولشەمىن ەنگىزبەدى. ول «تىزەرلەپ ءومىر سۇرگەننەن ولگەن ارتىق» دەگەن پىكىرگە ۇيىدى. ساياساتكەرلەر: «دەرەۋ كارانتين جاريالاعان ەلدەر, اتاپ ايتقاندا تايۆان مەن سينگاپۋر, تەك ينفەكتسيانىڭ تارالۋىن عانا شەكتەپ قويمادى. ولار پاندەميانىڭ ەڭ جاعىمسىز ەكونوميكالىق سالدارىن جەڭىلدەتە العان سياقتى. وسىلايشا, كارانتين شارالارى پاندەميا كەزىندە ۇلكەن ەكونوميكالىق زالالدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرىلمايدى» دەيدى.
بۇگىندە ەۋروپا مەن ازيا عاسىر بۇرىنعى سىناقتى قايتادان باسىنان كەشكەنىن مويىنداپ, حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان اياماي قارجى بولۋدە. بۇل بولاشاققا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ەسەبىندە قاراستىرىلادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ قارەكەتى دە ەرتەڭىمىزدىڭ جارقىن بولۋىنا جول اشاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
