سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
قۇران كارىمدە «ەگەر سىزدەرگە بىرەۋ امانداسسا, سالەمىن ودان دا اسىرا نە ءدال سولاي قابىل الىڭىزدار» دەلىنگەن ەكەن.
امانداسۋ – ادامگەرشىلىك قاسيەتتىڭ ءبىر بەلگىسى. قازاقتىڭ قانعا سىڭگەن ءداستۇرى بويىنشا ەكى كىسى جولىعا قالعاندا الدىمەن جاسى كىشىسى «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرەدى. جاسى ۇلكەنى «ۋاعالايكۇماسسالام!» دەپ سالەم الادى. سودان سوڭ مال-جان اماندىعى سۇرالادى.
امانداسۋ – سالت-داستۇرىمىزدە ەرەكشە ورىن الاتىن قۇندىلىق. جاسى كىشى – ۇلكەنگە, اتتى كىسى – جاياۋعا, كەلە جاتقان ادام وتىرعانعا سالەم بەرۋى ەجەلدەن قالىپتاسقان.
الايدا «الىستان التى جاسار بالا كەلسە, الپىستاعى ادام بارىپ سالەم بەرەدى» دەگەن قاعيدا تاعى بار. مۇنىڭ ءبارى – حالىقتىڭ ءوزارا ىزەت پەن قۇرمەت ادەبى.
بۇرىنعى قازاق اۋىلعا اتپەن تىكە كىرمەيتىن. اۋىلعا الىستان اتپەن شاۋىپ كەلۋ جامان ىرىم سانالاتىن. شەت جاعىنا, كيىز ءۇيدىڭ جانىنا جاقىنداعاندا اتتان تۇسەدى, ونى كەرمەگە بايلايدى. اۋىلعا قوناق كەلگەندە مىندەتتى تۇردە اياڭداپ كەلىپ, ءۇي سىرتىنا جاقىنداعاندا «سويلەس» دەپ داۋىستايدى. ءۇش قايتالاۋدان كەيىن جاۋاپ بولماسا, مەيماندى بۇل ءۇي قابىلداماعان بولىپ ەسەپتەلەدى. «قۇدايى قوناق» دەگەندە عانا ەرەكشە ىقىلاس تانىتاتىن بولعان. مەيمان كيىز ۇيگە ەنگەندە «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ جالپىعا سالەم بەرىپ كىرەدى. ءتىپتى, ءۇي ىشىندە ەشكىم جوق بولسا دا «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ داۋىستاپ, شاڭىراققا سالەم بەرۋ ادەتى قالىپتاسقان. «اسسالاۋماعالەيكۇم» ارابشا «سىزگە الەمنىڭ تىنىشتىعى بولسىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, مۇسىلمانشىلىقتا سالەم بەرۋدىڭ نەگىزى – تىلەك, ەكى مۇسىلمان كەزدەسكەن جەردەن ءبىر-بىرىنە جاراتۋشىنىڭ تىنىشتىعىن تىلەپ, دۇعا ەتەدى. مۇسىلمانداردىڭ سالەمدەسۋ ادەبى قۇران اياتتارىمەن جانە پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىمەن بەكىتىلگەن.
قاسيەتتى قۇراندا بىلاي دەلىنەدى: «ۋا, يمان كەلتىرگەندەر! وزدەرىڭنەن ۇيلەرىڭنەن باسقا ۇيلەرگە قاشان ۇيرەنىسىپ, يەلەرىنە سالەم بەرمەيىنشە كىرمەڭدەر. سولاي ەتكەندەرىڭ وزدەرىڭە جاقسى, بالكىم, ۇگىت الارسىڭدار».
بايىرعى قازاق ءداستۇرى بويىنشا امانداسۋ ارقىلى ادامداردىڭ الەۋمەتتىك تەگىنەن, بايلىعىنان جانە جالپى ومىردەگى الاتىن ورنىنان بەلگى بەرەتىن بولعان. ەل بيلەۋشىلەرمەن امانداسۋ, قارا حالىقتىڭ سالەمدەسۋ ءتارتىبى بۇلجىمايتىن قاعيدا رەتىندە بەلگىلەنگەن. بۇل ەلدى سىيلاۋ, كىسىنى سىيلاۋ تارتىبىنە اينالعان.
قازاق ءبىر-بىرىمەن جولىققاندا «مال-جان امان با؟» دەپ سۇراسقان. ءبىرىنشى كەزەكتە «مال امان با؟» دەپ سۇراۋى تەگىن ەمەس. مال – تىرشىلىك وزەگى. سوسىن بارىپ – جان. قازاقتىڭ تىرلىگى ءتورت ت ۇلىكپەن تىكەلەي قاتىستى بولعان. سوعان بايلانىستى مال جانە وتباسى تۋرالى ءجون سۇراسۋ قالىبى قالىپتاسقان.
دالادا ءبىر توپ قازاق ءبىر-بىرىمەن ات ۇستىندە كەزدەسىپ قالسا, «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ وڭ قولىن سوزىپ امانداسىپ, سول قولىن امانداسۋشىنىڭ وڭ يىعىنا قوياتىن بولعان ەكەن.
قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى امانداسۋ ۇلگىسى ناعىز مۇسىلمانشا بولاتىن. كەزدەسكەن كەزدە وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ, «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ داۋىستاپ سالەم بەرگەن. اۋەلى وڭ قولىن بەرىپ, ۇلكەن كىسىلەرگە قوس قولداپ امانداسقان. جاس ادام – ۇلكەنگە, جالقى ادام جالپى كوپشىلىككە ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرگەن. ال ايەل كىسىلەرمەن «ەسەنسىز بە؟» دەپ حال سۇراسقان. وسىلاي سالەمدەسۋ ادەبىن بالالارىنا دا ۇيرەتكەن. سول تاربيە ارقىلى شىنايى مۇسىلمانشىلىق بولمىسىن تالاي عاسىر ساقتاپ كەلگەن ەدى. سونى جوعالتتىق...
وزبەكستاندا ەر بولسىن, ايەل بولسىن «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداسادى.
كەڭەستىك ءداۋىر, ونىڭ ىشىندە برەجنەۆتىڭ تۇسىندا بەتتەن بىلش-بىلش ءسۇيىسۋ داستۇرگە ەندى. «سالەمەتسىز بە» دەگەن سىزىلما سالەم قولدانىسقا كىردى...
بۇرىن ءبىز اۋىلعا بارعاندا جاسى مەن جولى ۇلكەن ادامدارعا ارنايى بارىپ سالەم بەرەتىنبىز. بۇل كۇندە ءبارى وزگەردى...
قازاقتىڭ قازىرگى امانداسۋ ءۇردىسى ءارتۇرلى: بىرەۋلەر قول بەرەدى, بىرەۋلەر قۇشاقتاپ, بەتتەن سۇيەدى, ەندى بىرەۋلەر سالعىرت باس يزەيدى...
وڭىرلەردە دە ءسال ايىرما بار. وڭتۇستىك جاقتا جاپىرلاي قول بەرىسىپ, قول الىسىپ جاتسا, باتىس وبلىستاردا ءبىر سوزبەن «سالەم بەردىك» دەي سالادى...
مۇنداعى ەڭ باستى نارسە – اماندىق سۇراۋ. جالپى ءبىزدىڭ قازاق سالەم بەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. امانداسۋدىڭ, سالەم بەرۋدىڭ نەگىزىندە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسى, قۇرمەتى, سىيلاستىعى جاتىر.
«سالەم – ءسوزدىڭ اناسى», «سالەم تۇزەلمەي, الەم تۇزەلمەيدى». قانداي كەرەمەت ءمانى بار سوزدەر.
سالەم بەرۋ, سالەم الۋ دەگەن ادام بالاسى وركەنيەتتى جولعا تۇسكەلى ءجون-جورالعىعا اينالعان ءداستۇر. سونى قازىر ساقتاپ ءجۇرمىز بە؟
قازىر قازاق قالاعا جينالدى. ءىرى قالالارعا اعىلعان ادامدار كوپ.
ۋربانيزاتسيا. تۇسىنىكتى. جۇرتتىڭ كوبى اسىعىس-ۇسىگىس... ءوز تىرلىگى وزىندە...
امانداسۋ داعدىمىز قالاي؟
پودەزدە, ليفتىدە, كوشەدە قارسى ۇشىراسقان ادامعا سالەم بەرمەي وتە شىعاتىنىمىز راس قوي. وسى مادەنيەتكە, ادەپكە جاتا ما؟
جۇمىسقا, ساباققا بارا جاتقاندا, جولدا, دۇكەندە نەمەسە باسقا ورتادا ءجيى كەزدەستىرەتىن ادامدارمەن امانداساسىز با؟
قوعامدىق ورىندارعا (دامحاناعا, اسحاناعا) كىرىپ كەلە جاتقان تانىس نە بەيتانىس ادامدارمەن قالاي امانداساسىز؟
قازاقستانعا سىرت كوزبەن قاراپ كورەيىكشى: «تانىماسىن سىيلاماس» دەگەندەي, قوعامدىق ورتادا ءبىزدىڭ امانداسۋ, سالەمدەسۋ سالتىمىز ءبىرتۇرلى ەرسىلەۋ: بىرەۋدىڭ بەرگەن سالەمىن ەكىنشى بىرەۋ المايدى; اناۋ امەريكاڭىز بەن ەۋروپا ەلدەرىندە جۇرت تانىسىن-تانىماسىن ءبىر-بىرىنە جىلىۇشىراي قاراپ, امانداسۋ ىزەتىن جاسايدى; بىزدە وسى قاراپايىم نارسەنىڭ ءوزى جوق قازىر.
قازىرگى تاڭدا بىزدە سالەمدەسۋگە اسا ءمان بەرمەيتىن, ءتىپتى ەلەڭ قىلمايتىن, سەلت ەتپەيتىن ۇرپاق قالىپتاستى. قازىرگى سالەمدەسۋ ۇلگىلەرى ءبىر-بىرىنە جاۋاپسىز سۇراق قويعانداي اسەردە قالدىرادى. ماسەلەن, «سالەمەتسىز بە؟» دەگەنگە – «سالەمەتسىز بە؟» دەپ جاۋاپ بەرەدى. نە «قالايسىڭ؟» دەگەننىڭ جاۋابى «قالايسىڭ؟». سوندا نە بولدى؟
«قانداي دا ءبىر-ەكى مۇسىلمان ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەندە قول بەرىسىپ امانداسسا, ولاردىڭ كۇنا-قاتەلىكتەرى كەشىرىلەدى» دەگەن حاديس بار.
كوروناۆيرۋس كەلگەلى قول بەرىپ امانداسۋ جايىنا قالدى.
الايدا ء«ار نارسەنىڭ قايىرى بار» دەگەن. اتى جامان ىندەتتىڭ كەڭ تاراماۋى ءۇشىن حالقىمىزدىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان امانداسۋ سالتىن قايتا ورنىقتىرۋ قاجەت سەكىلدى. قازىر كەيبىرەۋلەر امانداسقاندا جۇدىرىعىن ءتۇيىپ, كەيبىرەۋلەر شىنتاق ءتۇيىستىرىپ جاتىر. وتكەندە الەمدىك اقپارات اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ەجەلگى ءۇندى ەلىنىڭ امانداسۋ ءداستۇرىن قابىل الىپ, قولىن قۋسىرىپ امانداسىپ جاتقانىن كورسەتتى.
قولىمىزدى كەۋدەمىزگە اپارىپ, ءسال عانا باس يزەۋ.
ساقتىق شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە, جالپى بۇدان بىلايعى تىرلىكتە وسى امانداسۋ امالىن – الىستان جۇرەك تۇسىنا قول قويىپ, باس يزەپ امانداسۋدى قايتا قالىپقا كەلتىرگەن ءجون دەپ ويلايمىن.
كەيدە داستارقان باسىندا وتىرعان كىسىلەردىڭ قولىن جاپپاي الىپ بولعاننان كەيىن, «قولىمدى جۋىپ كەلەيىن» دەيتىن ادامدار دا بولادى. وسى نە تىرلىك؟ قانداي ادەپكە جاتادى؟
سوسىن ءبارىمىز ۇيالى تەلەفون ۇستايمىز. سىرتتا جۇرگەندە قانشا اداممەن قول بەرىپ امانداسامىز. ۇيالى تەلەفوندى قولىمىزدى جۋماي ۇستاي بەرەمىز. ونى ءسۇرتىپ بارىپ پايدالانۋ دەگەن قاپەرىمىزگە كىرمەيدى. وسىنى دا ەسكەرسەك.
«ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن ءسوز ەلدىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە تۇرۋى, ءجۇرۋى كەرەك. پرەزيدەنت ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالاپ, بارلىق ساقتىق امالدارىن قاراستىرىپ جاتىر. ءبىز مۇنى قالىڭ ەل بولىپ قولداۋىمىز قاجەت. ءار ادام تۇتاس حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى بولۋى ءتيىس!
سونىمەن, امانداسۋ مادەنيەتىن ورنىقتىرۋ تۋرالى ويىمىزدى تۇيىندەسەك:
- ۇلتتىق سيپاتتاعى امانداسۋ ۇلگىسى:
كىم بولسا دا كەزدەسكەن ادامعا سالەم بەرۋ قاجەت.
بۇل ءۇشىن وڭ قولىمىزدى كەۋدە تۇسىمىزعا قويامىز. باسىمىزدى ءسال ءيىپ ىزەت بىلدىرەمىز. «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەگەندى ءار ادام ءوز قالاۋىنا قاراي ايتادى. ىشىنەن ايتۋىنا دا بولادى. قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بولىگى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىنىن ەسكەرسەك, وسىلاي امانداسۋ ورىندى بولماق.
- مەملەكەتتىك, رەسمي سيپاتتاعى ۇلگى:
رەسمي شارالار مەن جيىنداردا مەملەكەتتىك لاۋازىم يەلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە باسقا تۇلعالار جينالعاندار الدىندا «سالاماتسىزدار ما؟» دەپ ۇستامدى تۇردە امانداسادى. كەي جاعدايدا «ارمىسىزدار» نۇسقاسىن قولدانۋعا بولادى. مۇندا دا وڭ قولىمىزدى جۇرەك تۇسىمىزعا قويامىز, ءسال باس ءيىپ, ىزەت يشاراسىن جاسايمىز. بۇل كەلە-كەلە حالىقارالىق حاتتاماعا ەنگىزىلۋى مۇمكىن. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ لاۋازىمدى تۇلعالار باسقالارعا قولىن سوزبايدى, تىكەلەي قول الىسپايدى. بۇل ساقتىق شاراسى ءۇشىن دە قاجەت.
- الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ۇلگى:
قازاقستان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ باسىن قۇراپ وتىرعان ەل. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى قالالى جەردە تۇرادى. قالالىقتار پودەزدە, كوشەدە, ليفتىدە, پاركتە ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەن كەزدە اۋەلى جىلى جۇزبەن قاراپ, باس ءيىپ قۇرمەت كورسەتۋگە ءتيىسپىز. ەگەر ۇلكەندى-كىشىلى جيىن, وتىرىس, كەزدەسۋلەر بولا قالعان جاعدايدا سىرتتان كىرگەن ادام ءبىر اۋىز «سالەم» دەگەن ءسوزدى ايتسا دا بولادى. قارسى جاۋاپ رەتىندە «سالەم!» دەسەك, جاڭا زاماننىڭ سالەمدەسۋ سالتى قالىپتاسپاي ما؟ جاستار جاعى جالپىقازاقستاندىق امانداسۋ ۇلگىسىن قابىل الادى دەپ ويلايمىن.
ۇسىنىلىپ وتىرعان ءۇش نۇسقانىڭ – «اسسالاۋماعالەيكۇم», «سالاماتسىزدار ما؟», «سالەم» نەگىزىندە بارىنە ورتاق – سالەم دەگەن ۇعىم جاتىر. بۇعان قوسا ءبىز مەملەكەتتىڭ ءانۇرانى ورىندالعاندا قولىمىزدى جۇرەك تۇسىمىزعا قويامىز عوي.
امانداسۋدىڭ ءۇش ۇلگىسىندە دە ءبىز ءوزىمىزدى ءتول مەملەكەتىمىزبەن بايلانىستىرا قارايمىز. دەمەك, ءبىزدىڭ سالەم بەرۋ, سالەم الۋ ۇردىسىمىزدە ءوز ەلىمىزگە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك اتريبۋتتارىنا قۇرمەت كورسەتۋ نىشاندارى قاشاندا بىرگە جۇرەتىن بولادى! بۇل مەملەكەتشىلدىك رۋحتى كۇشەيتەدى.
بۇقار جىراۋ بابام ناعىز دانىشپان عوي!
وزەك قۋا اعادى,
وزەن سۋدىڭ ساعاسى.
الىستان سالەم بەرەدى,
ادەپتى ەلدىڭ بالاسى, – دەگەن ەكەن ءبىر زاماندا.
بۇل زامانعا دا كەلىپ تۇر!
ءسوزىمدى حالىق انىندە ايتىلاتىن «زامانداس, كەزدەسكەندە ەسىڭە الىپ, امانداس» دەگەن جولدارمەن اياقتاعىم كەلەدى. دۇنيە – ءبىر كوش كەرۋەن. امانداسا بىلەيىك! امانداسىپ جۇرەيىك!
نۇرتورە ءجۇسىپ,
سەناتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
