ءوزىنىڭ جاسى ەلۋدەن اسىپ قالعانىنا قاراماستان, ۇلكەننىڭ جولىن كەسىپ وتپەي سالەم سالعان اپام سول جولى ماعان ەستەن كەتپەيتىن تاربيە, ومىرلىك ازىق بولاتىن ءتالىم بەرگەن ەدى. ءۇش كلاستىق قانا ءبىلىمى بار اپام سالەم بەرۋدىڭ تەك جالپاق ءسوز, جاداعاي ءىس ەمەس, ومىرشەڭ ونەگە, ساليقالى سالت, رياسىز ءراسىم ەكەنىن ۇعىندىرىپ, سانامىزعا ءسىڭىردى. ادەپ پەن ىزەتتىڭ, كىشىلىك پەن كىسىلىكتىڭ باستاۋىندا سالەمدەسۋدىڭ, امانداسۋدىڭ تۇرعانىن بالا بولساق تا اڭعاردىق. ال وركەنيەتتى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىزدەر ءوز بالالارىمىزعا امانداسۋدىڭ ادەبىن ۇيرەتە الدىق پا؟
ۇلتىمىزدىڭ ار-نامىسىنا اينالعان باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى ء«بىر جەرگە بارعاندا ءسوزدى سالەممەن باستاماۋ – ادەپسىزدىك. قالتاڭدا ون ديپلوم بولعانىمەن, سالەم پارىزىن بىلمەسەڭ, ءبىلىپ تۇرىپ ونى وتەمەسەڭ, جولىن جاساماساڭ, ناعىز مادەنيەتسىز ادامسىڭ. مادەنيەتتىلىك ادامنىڭ رۋحاني ورىسىمەن ولشەنەدى. سالەم بەرۋ – ىزەتتىلىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ باسپالداعى. سالەم بەرۋ – ءسوزباستاۋدىڭ بەتاشارى. سالەم بەرۋ – تانىسىپ-ءبىلىسۋدىڭ, دوستاسۋدىڭ دانەكەرى» دەگەن ەكەن. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟!
تىلىمىزگە ارابشادان ەنگەن سالەم ءسوزى جەڭىس, ەسەندىك, اماندىق, تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك سياقتى ماعىنا بەرەدى. ءتان مەن جاننىڭ دەرتىنەن تازا, كەمشىلىكتەن ادا بولۋ دەگەنگە دە سايادى. ەڭ باستىسى, سالەم, دۇرىسى ء«اس-ءسالام» – اللانىڭ 99 ەسىمىنىڭ ءبىرى! ول ء«ارتۇرلى كەمشىلىك پەن قاتەلىكتەن, جوق بولۋدان ادا, اماندىق پەن ەسەندىك بەرۋشى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سوندىقتان كۇللى مۇسىلمان قاۋىمى «اسسالاۋماعالەيكۇم» ياعني «اللانىڭ ءسالام ەسىمى سىزگە بولسىن!» دەپ امانداسادى. وسىندايدا ويعا ورالادى, كەيدە جاسى ۇلكەن اعالارعا «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەسەڭ, بولار بولماس ەرنىن جىبىرلاتىپ «سامەتسىز» دەيدى اقىرىن باسىن يزەپ. ق ۇلىقسىز العان «سوۆەتتىك سالەمىنە» قىنجىلىپ قالاسىڭ.
يسلامنان بۇرىن بابالارىمىز «امانسىز با؟», «ەسەنسىز بە؟» دەپ امانداسقان ەكەن. قازىر دە «امان-ەسەنسىز بە؟» دەپ اماندىق, ساۋلىق سۇرايمىز. ەسەن ءسوزى اسىرەسە سىبىردەگى باۋىرلارىمىز اراسىندا كەڭ تارالعان. بۇل دا ءبىزدىڭ مۇسىلماندىقپەن بىرگە سالەمدەسۋ سالتىمىزدى ساقتاپ قالعانىمىزدى ايعاقتايدى. ءبىر قىزىعى, ارابشادان ەنگەن «سالەم» مەن تۇركىلىك «ەسەن» سوزدەرى اماندىق, ەسەندىك, تىنىشتىق دەگەن ۇقساس ماعىنالار بەرەدى ەكەن.
ەسەندىك سۇراۋ كوبىنە سولتۇستىك-شىعىس تامىرلاس حالىقتارعا ورتاق بولسا, باتىسقا قاراي باۋىرلاس ەلدەردىڭ «ارما؟», «ارمىسىز؟» دەپ امانداساتىنىن بىلەمىز. بۇل دا كونە تۇرك جازبالارىندا, قاشعارلى ماحمۇتتىڭ ايگىلى سوزدىگىندە كەزدەسەتىن, «ەر, تازا, مىقتى, كىرشىكسىز, ادال» دەگەن ماعىنالارعا كەلەتىن ءتول ءسوزىمىز, ماعىناسى – «ەرسىڭ بە, تازاسىڭ با, ادالسىڭ با» دەگەنگە تىرەلەدى. «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەيتىن, ار-نامىستى بارىنەن جوعارى قوياتىن جورالعىلى جۇرتىمىز بۇل امانداسۋدى كوبىنە ۇلىق ۇلىس داۋىرىندە قولدانعان سياقتى. پايىمداۋىمىزشا, تىرشىلىگى الدىنداعى ازىن-اۋلاق مالعا تىرەلىپ, ول دا جۇتتا جۇتىلىپ كەتە بەرگەن كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى كەزەڭدەردە حالقىمىز «مال-جان امان با؟» دەپ امانداسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ال وڭتۇستىكتەگى تامىرلاس جۇرتتار مەن وعىز توبىنا جاتاتىن تۋىستار «جاقسىسىز با؟», «يگىسىز بە؟» دەپ امانداسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن قارتتارعا «كۇيلى-قۋاتتىسىز با, باقۋاتتىسىز با؟» دەگەن سالەمىمىزدىڭ توركىنى دە وسىنداي جاعداي سۇراۋعا بارىپ تىرەلەدى.
جىلقىنىڭ جالىندا وسكەن جاۋىنگەر جۇرتىمىز ەر-ازاماتتىڭ بويىندا قۇت بار دەپ, ونىڭ باسىن سيپاتپاعان, جاۋىرىنىن قاقتىرماعان, يىعى مەن قولىن ۇستاتپاعان. وسىعان بايلانىستى باتىر بابالارىمىز قول بەرىپ امانداسپاعان, وڭ قولىن كەۋدەسىنە, جۇرەك تۇسىنا قويىپ سالەمدەسكەن. ءتوس قاعىستىرىپ امانداسۋ دا كەڭ تاراعان. قىزدار تىزەسىن بۇگىپ, ايەلدەر باسىن ءيىپ امانداسۋدى ءجون كورگەن. ال قول بەرىپ امانداسۋ دالامىزعا مۇسىلماندىقپەن بىرگە ەنگەن. ودان بەرى دە كەڭەستىك كەزەڭدە بەت ءتۇيىستىرىپ, شوپىلدەسىپ, ءسۇيىسىپ امانداسۋ ۇردىسكە اينالدى. اسىرەسە ەر مەن ەردىڭ ەرىنمەن ءسۇيىسىپ امانداسۋى – ءتىپتى ەرسى-اق كورىنەدى. تازالىق تۇرعىسىنان دا مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ال ەڭ سوراقىسى, قازىر سالەم بەرمەيتىن, بەرگەن سالەمىڭدى سۇلەسوق الاتىن نەمەسە ءۇن-ءتۇنسىز كەلىپ قولىڭا جارماساتىن ادامداردان تۇراتىن ءبىرتۇرلى قوعامعا اينالىپ بارامىز. امانداسۋدىڭ ءوزارا حال-جاعداي سۇراسۋ, ەسەندىك ءبىلىپ, ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق تىلەۋ سياقتى تۇتاس سالتتىڭ سيپاتى ەكەنىن ەسكەرىپ, سالەمدەسىپ جۇرەيىك.
سالەمىمىز ءتۇزۋ بولسا – الەمىمىز دە ءتۇزۋ بولارى انىق...
