جاندەلى باتىر قىز

بايجىگىت رۋىنداعى التى جۇمىقتىڭ ءبىرى قوجاننىڭ نەمەرە قىزى جاندەلى ەسەنقۇلقىزى شامامەن 1732 جىلى ماڭىراق قويناۋىندا دۇنيەگە كەلگەن.

1750 جىلدارى باستالعان قازاق-قالماق اراسىنداعى شورعا سوعىسى ۋشىققان تۇستا اسقان ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ەل جادىندا قالعان. سول كەزدە قوڭقا باستاعان ءبىراز قالماق تىم-تىراقاي قاشقان نەگىزگى جاساقتان ءبولىنىپ, ماڭىراق تاۋىنا تىعىلىپ, قازاق باتىرلارىنىڭ ۇزاپ كەتكەن ورايىن پايدالانىپ, ارتتا قالعان ەلگە شاپقىنشىلىق جاسايدى. وسى كەزدە جاندەلى ەسەنقۇلقىزى ات قۇلاعىندا ويناپ, قىلىش ونەرىن ۇيرەنىپ, جاتتىعىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. ول اۋىلعا قاراي بەتتەگەن جاۋدى كورىپ, تەزدەتىپ ەر ادامشا كيىنىپ, ساۋىت-سايمان اسىنىپ الىپ, اۋىلدا قالعان ازاماتتاردى باستاپ, ۇران سالىپ, قالماققا قارسى شابادى. قوڭقا اسكەرىن ماڭىراق تاۋىننىڭ سايىنا قاراي, ياعني قازىرگى جاندەلى اتانىپ كەتكەن سايعا قاراي ىعىستىرا قاماپ, كۇن-ءتۇن سوعىسىپ, سايدى قىزىل قانعا بويايدى. قالماق اسكەرلەرى كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. اقىرى قوڭقا جەكپە-جەك جاريالايدى. ول جەكپە-جەككە شىعىپ, قوڭقا باتىرمەن نايزالاسادى. ونى اتتان اۋدارىپ تۇسىرگەن باتىر قىز كوكىرەگىنە قىلىشىن تىرەپ تۇرعان ساتتە قوڭقا قىلىش ۇرۋ كەزەگىن سۇراپ, ەگەر قولدان قارۋ تۇسسە, جەڭىلگەنىن مويىندايتىن بولىپ كەلىسەدى. بۇل جولى دا جاندەلىنىڭ كۇشى باسىپ, قىلىشتى ءۇيىرىپ قالماقتىڭ كەڭىردەگىنە تىرەيدى. بىراق, باتىر قىز ونى ولتىرمەي, قۇرالىن تاستاي سالىپ كەتە بارادى. قالماق ءوزىنىڭ جەڭىلىپ قالعانىنا نامىستانىپ, جەردە جاتقان قىلىشتى ج ۇلىپ الىپ, بەيعام كەتىپ بارا جاتقان جاندەلىنىڭ تۋ سىرتىنان سەرمەپ قالادى. باتىر قىزدىڭ باسى دومالاپ تۇسكەندە, كيىپ جۇرگەن دۋلىعاسى ىرشىپ بولەك كەتەدى. سول كەزدە جاندەلىنىڭ ءتۇيىپ ورگەن ۇزىن بۇرىمى جايىلىپ, جەردە قالادى. قالماق باتىر دومالاپ كەتكەن باستىڭ جاس قىز ەكەنىن كورگەندە, ءوز كوزىنە ءوزى سەنە الماي سىلەيىپ تۇرىپ: «اتتەگەن-اي, بۇل قىز بالا ەكەن عوي, ۋادەنى بۇزىپ باسىن بەكەر شاپتىم, قازاقتا مۇنداي دا باتىر قىز بار ما؟ مۇنداي باتىر قىز قازاقتا ەندى تۋماس, ون ەكى دە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان بوي جەتكەن ارۋدى قارا باسىپ ءولتىرىپ, قاپىدا قالدىم. مەنىڭ جولىم ەندى بولماس. جازىقسىز جاتقان قاسيەتتى ەلدىڭ قانىن توككەن اۋىر بولادى» دەپ وكىنىش ارقالايدى.

بيلىك ايتىپ, ەل باسقارعان, دانىشپان داناسى بار,

ەلدى جاۋدان قورعايتىن باتىر ۇل-قىز تاپقان اناسى بار.

شىلىكتىدەي قۇتتى مەكەن دالاسى بار,

التىن ساقتىڭ ەجەلگى حان وردا قالاسى بار,

بۇل ارانىڭ بايلىعىن قىزعانبايمىن,

قايتىپ شاباتىن جاۋ بولىپ, قولدى قانعا بۇلعامايمىن,

وسى ومىردەگى جەڭىسىم دە, جەڭىلىسىم دە بۇگىن بولدى,

باتىر قىزدىڭ قانى مويىنىما قارىز بولىپ قالسىن,

ات باسىن ايلانىپ قايتادان بۇرا المايمىن, - دەپ زار توككەن جاۋ باتىرى ماڭگىلىك ءىزىن سۋىتقان ەكەن.

ەل بولىپ جينالىپ, جاندەلى باتىر قىزدىڭ سۇيەگىن قازا بولعان جەرىنە ارۋلاپ جەرلەيدى. بۇل ساي سودان باستاپ جاندەلى سايى اتالىپ كەتەدى.

“جايراتقان جاۋىن جاندەلى قىز,

قانىمەن جازىپ تاريحقا قالدىردى ءىز.

ەل ءۇشىن شەيىت بولعان باتىر انا,

باستاۋ بولىپ, قۇر سايدا جاتىر اعىپ كوز جاسىڭىز”, – دەپ جىرعا ارقاۋ بولعان ارۋ قىزدىڭ مولدىرەگەن كوز جاسى سايدىڭ باسىنان باستاۋ بولىپ اعادى. حالىق ونى ۇزاق جىلدار بويى قاستەرلەپ, “شاراپاتى بار جاندەلىنىڭ كوز جاسىنان پايدا بولعان قاسيەتتى باستاۋ” دەپ كيە تۇتقان.

سايلامعازى اللابەرگەن ۇلى,

شەجىرەشى

شىعىس قازاقستان وبلىسى