استانا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟ ەلورداعا ىرگەلەس ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى قاي دەڭگەيدە؟ ەلباسىنىڭ ەلوردا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى قالاي جۇزەگە اسۋدا؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, ءبىز اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ اكىمى باقبەرگەن ماۋلەنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– باقبەرگەن بولدەش ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن اۋداننىڭ بۇگىنگى احۋالىنان باستاساق, جالپى, تىنىس-تىرشىلىگى قالاي؟ قىسقاشا سيپاتتاپ وتسەڭىز...
– بارىڭىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ اۋدان استانا ماڭىنداعى ءبىراز اۋىلداردى قامتيدى. ال استانا اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ دامۋى ەلباسىنىڭ ءاردايىم باقىلاۋىندا. ءبىز بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان استاناعا ىرگەلەس ورنالاسقان اۋىلداردى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ جاتىرمىز.
استانا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟ ەلورداعا ىرگەلەس ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى قاي دەڭگەيدە؟ ەلباسىنىڭ ەلوردا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى قالاي جۇزەگە اسۋدا؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, ءبىز اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ اكىمى باقبەرگەن ماۋلەنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– باقبەرگەن بولدەش ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن اۋداننىڭ بۇگىنگى احۋالىنان باستاساق, جالپى, تىنىس-تىرشىلىگى قالاي؟ قىسقاشا سيپاتتاپ وتسەڭىز...
– بارىڭىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ اۋدان استانا ماڭىنداعى ءبىراز اۋىلداردى قامتيدى. ال استانا اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ دامۋى ەلباسىنىڭ ءاردايىم باقىلاۋىندا. ءبىز بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان استاناعا ىرگەلەس ورنالاسقان اۋىلداردى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ جاتىرمىز.بۇل جوسپارعا ءبىزدىڭ اۋداننان 16 ەلدى مەكەن كىرەدى. بۇعان مەملەكەتتەن 36,8 ملرد. تەڭگە اقشا ءبولىندى. بۇل قارجىنىڭ باسىم بولىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ستراتەگيالىق ماڭىزى زور نىساندارعا جۇمسالادى. ولار – مەكتەپتەر, بالاباقشالار, جول قۇرىلىسى, سۋ-جارىق ماسەلەسىن شەشۋ, تاعى باسقالار. قارجى ءار جىلعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءبولىنىپ, سوعان ساي ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ماسەلەن, 2011 جىلى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,7 ملرد. تەڭگە بولىنسە, 2012 جىلى 8 ملرد. تەڭگە, ال 2013 جىلى 10,5 ملرد. تەڭگە ءبولىندى.
بيىلعى جىلى اۋدان بويىنشا 4 مەكتەپ, 4 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. مەكتەپتەردىڭ ءبىرى – قوياندى اۋىلىندا, ەكىنشىسى – تالاپكەر, ەندى ءبىرى – قوسشى اۋىلىندا, سونداي-اق, قاراوتكەل اۋىلىندا سالىندى. ءبىراز مەكتەپتەرگە كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزىلدى. بۇدان بولەك وسى باعدارلاما نەگىزىندە 2 ملرد. 860 ملن. تەڭگە قوياندى اۋىلىنىڭ, 1 ملرد. 250 ملن. تەڭگە تالاپكەر اۋىلىنىڭ, 503 ملن. تەڭگە 96-شى رازەزدىڭ, 295 ملن. اقمول اۋىلىنىڭ ەلەكتر-جارىق جۇيەسىن جابدىقتاۋعا بولىنگەن. جول جوندەۋ جۇمىستارى دا جۇيەلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. قوياندى اۋىلىنا ۇزىندىعى 3,6 شاقىرىم جول توسەۋ ءۇشىن 274 ملن. تەڭگە اقشا ءبولىندى. وندا قازىر جول جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ال «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا تالاپكەرگە 22 ملن. تەڭگە, قاراوتكەلگە – 37 ملن., قوياندىعا 41 ملن. تەڭگە ءبولىندى. سۋ ماسەلەسى بويىنشا دا قارجى بولىنگەن. ورازاق, اقمول اۋىلدارىندا اۋىز سۋ ماسەلەسى جۋىقتا شەشىلگەلى وتىر. بۇگىندە قوسشى اۋىلىندا ءار كوشەگە سۋ تارتىلۋدا. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جۇزەگە اسادى. جالپى, كەشەندى جوسپار بويىنشا جۇمىستار جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز. قارجىلىق جاعىنان ەشقانداي قيىندىقتار جوق.
اۋدان استانا ماڭىندا ورنالاسۋ ارقىلى – ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇراعاندىقتان بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 2,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل كەزەڭدە اۋدانداعى جۇمىس ىستەيتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 5,8 پايىزعا ۇلعايدى. ناتيجەسىندە 106 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ايتا بەرسەك, اتقارىلعان اۋقىمدى شارالار از ەمەس, ءالى تالايى اتقارىلادى, اتقارىلىپ تا جاتىر. باستى ماقساتىمىز – ەلباسىنىڭ جۇكتەگەن تاپسىرمالارىن, مىندەتتەرىن ورىنداۋ, ەل الدىنداعى بيىك ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە وزىندىك ۇلەسىمىزدى قوسۋ. ءبىز بۇگىندە وسى جولدا بارىنشا ايانباي جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
– ارينە, اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. دەسەك تە, استانا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ پروبلەماسى ءالى دە جەتىپ ارتىلاتىن سىڭايلى. سۋ, جول, جارىق ماسەلەلەرىن العا تارتىپ, ماسەلە كوتەرىپ جاتاتىنداردى ءجيى كورەمىز. بۇعان نە ايتاسىز؟
– بۇگىندە 70 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار اۋدانىمىز استانا قالاسىنا جاقىن ورنالاسقاننان كەيىن جانە اۋدان ەلوردامەن بىرگە ءوسىپ, قانات جايىپ, بۇرىنعىداي ەمەس, دامۋدىڭ باسقاداي باعىتىنا بەت بۇرعاندىقتان مۇندا پروبلەمالىق جاعدايلار دا بار, ارينە. كەزىندە استانا ەندى كوشىپ كەلگەن جىلدارى تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن سەگمەنتتىك قۇجاتى جوق جەرلەردى ساتىپ العان. وسىدان بارىپ ينفراقۇرىلىم جوق. ەشقانداي ينفراقۇرىلىم قاراستىرىلماعان جەرلەردە ءۇي سالىپ, كەيىن جارىق, سۋدى تالاپ ەتەتىندەر دە بار. كوكتەمدە ولاردى سۋ باسىپ, قىستا قار استىندا قالعاندا ءجيى تەلەديدارعا ىلىگۋىمىزدىڭ دە ءبىر سەبەبى وسىندا. جاقىنداعىنىڭ «جاڭالىعى» تەز جەتەدى دەگەن دە بۇل جەردە جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ وتىر. سەبەبى, ىرگەدە وتىرعان اۋىلعا استاناداعى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالار دا لەزدە جەتىپ كەلە قويادى.
– جەر دەمەكشى, شىنىمەن وسى جەر الۋ, جەر ساتۋ ماسەلەسى استاناعا ىرگەلەس اۋىلداردا وتە ماڭىزدى. تۇرعىنداردىڭ ءبارى باستى كەزەكتە – استانا ماڭىنان جەر العىسى كەلەدى. بىراق قازىر جەر بولۋگە قاتىستى مەملەكەت باسشىسى موراتوري جاريالاعاننان بەرى جەر بەرۋ ۋاقىتشا توقتاپ تۇرعانى بەلگىلى. جالپى, جەرگە كەزەكتە تۇرعاندار كوپ شىعار؟
– اۋداندا قازىر 54 مىڭ ادام جەرگە كەزەكتە تۇر. ءيا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنان بەرى جەر بولۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالىندى. سودان بەرى ءبىزدىڭ اۋداندا كەزەكتە تۇرعاندارعا جەر بەرىلىپ جاتقان جوق. بىراق الداعى جىلداردا قازىرگى سالىنىپ جاتقان ۇيلەرگە ينفراقۇرىلىمدار رەتكە كەلتىرىلگەن سوڭ, بۇل ماسەلە دە ءوز رەتىمەن شەشىلەدى دەگەن ويدامىن.
– ال سول كەزەكتەگى تۇرعىندارعا اۋداننان ءۇي سالۋ, ءۇي بەرۋ دەگەن سياقتى جولدارمەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ بالامالى كوزدەرى جوق پا؟
– بۇل رەتتە قازىرگى تاڭدا قوسشى اۋىلىندا شاعىن اۋدان سالىنىپ جاتىر. سول جەردەن ءۇي الۋلارى مۇمكىن. بىراق قوسشىدا قازىردىڭ وزىندە 20 مىڭ ادام كەزەكتە تۇر.
– كۇز ايىنداعى اۋىلداردا باستى شارۋا – ەگىن جيناۋ ناۋقانى عوي. سىزدەردە ەگىن جايى قالاي بولىپ جاتىر؟ بيىل قانشا استىق الامىز دەپ بولجاپ وتىرسىزدار؟
– اۋدانىمىزدا بيىل 230 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن سەبىلگەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا 36 مىڭ گەكتار ەگىن ورىلدى. جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. اۋدانىمىزدا 4 ەلەۆاتور بار. ولاردىڭ جۇمىسقا دايىندىعى جاقسى. 530 تەحنيكا جۇمىس ۇستىندە ءجۇر. بۇيىرسا, بيىل ءار گەكتاردان 12,3 تسەنتنەردەن استىق الامىز دەپ بولجاپ وتىرمىز. شامامەن 350-400 مىڭ تونناداي استىق جينايتىن شىعارمىز.
– جالپى, اۋداندا كۇرمەۋى قيىن بولىپ جاتقان قانداي ماسەلەلەردى اتار ەدىڭىز؟ قاي سالادا پروبلەمالار بار؟
– ماسەلە جوق دەپ ايتا المايمىز. قاي جۇمىستىڭ دا ءوز قيىندىعى بولادى. بىراق جۇمىلا ءجۇرىپ جاسالعان جەمىستى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا بارلىق كەدەرگىنى جەڭۋگە بولادى. قازىر بىزدە ازداپ قيىندىق تۋدىرىپ جاتقان, جوعارىدا ايتىپ وتكەن بەي-بەرەكەت سالىنعان ۇيلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن رەتكە كەلتىرۋ ماسەلەسى دەر ەدىم. بۇل – سۋ, جول, جارىق جاعدايلارى. ەش نارسە بىردەن بولا قويماسى انىق, شارۋالاردىڭ ءبارى اقىرىن ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتىر. تاعى ءبىر قيىندىق تۋدىرعانى كادر ماسەلەسى بولىپ وتىر. وزىڭىزگە بەلگىلى, بىزدە استانامەن سالىستىرعاندا جالاقى از. ال ىرگەدە استانا ءتيىپ تۇرعان سوڭ اۋداندا جاقسى ماماندار تۇراقتامايدى. ال ءبىزدىڭ جالاقىنى استانامەن سايكەستەندىرىپ قويا المايتىنىمىز دا راس. وسى رەتتە جاقسى مامانداردى ۇستاپ قالۋعا, جۇمىسقا الۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جاتىرمىز. مۇمكىندىگىمىزشە ءۇي بەرىپ, جالاقىسىن كوتەرۋگە تىرىسۋدامىز.
– بيىل تسەلينوگراد اۋدانىنا – 85 جىل. وسىنشا تەرەڭ تاريحى بار اۋداننىڭ كوپشىلىك ەلدى مەكەندەرىنىڭ اتاۋلارى ءالى كۇنگە بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى اتاۋلارمەن قالعان ەكەن. وسى مەرەيتويدى العا تارتا وتىرىپ, بۇل ورىسشا اتاۋلاردى وزگەرتۋگە بولمادى ما؟ جالپى, ونوماستيكا جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟
– ءبىزدىڭ اۋداندا 53 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ 17-ءسىنىڭ, سونداي-اق, 760 كوشەنىڭ 160-ىنىڭ اتاۋى سول بۇرىنعىداي ەسكى. وسى ماسەلەنى مەن اكىم بولىپ تاعايىندالعان كەزدە-اق كوتەرگەنمىن. بۇل ماسەلە قارالدى. بىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتتە جەر-سۋ اتتارىن وزگەرتۋگە قاتىستى قازىر موراتوري تۇر. سول سەبەپتى دە ازىرشە اۋىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق مۇنىڭ ءبارى بولاشاقتا شەشىمىن تاباتىن ماسەلە. اۋدانىمىز 85 جىلدىق تويىنا بارىنشا دايىندىق ۇستىندە. بىرقاتار ماڭىزدى شارالار ءوتىپ تە جاتىر. جالپى, اۋدان تاريحى جايىندا ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپ شىعارايىق دەپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىمەن قاتار, اۋداننىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندە دە بۇگىندە زور ىلگەرىلەۋشىلىك بار.
اڭگىمەلەسكەن دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى.
