جەر قويناۋىنان مۇنايدى قارپىتا ساپىرىپ, ىرگەدەگى تەلەگەي تەڭىزدىڭ سۋىن توننالاپ تۇششىتىپ, بالىقتاردى ۇيمەلەپ, تەڭكيگەن تەڭدەرگە تيەلگەن ءجۇندى ۆاگونداپ جونەلتىپ جاتاتىن ءوڭىر بۇگىندە ەكولوگيالىق دەرتكە دۋشار بولعانى شىندىق.
ەكولوگيالىق تۇرعىدا وڭىردەگى ەڭ قاۋىپتى ورىن رەتىندە الدىمەن اۋىزعا «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسى ىلىنەدى. دەرەكتەردە ەل اراسىندا «ۋلى كول» اتانعان «قوشقار اتا» قويماسىنا وڭىردەگى كاسپي ايماقتىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ءۇش زاۋىتىنىڭ 105 ملن توننادان استام قالدىعى جينالعان جانە قالدىقتار اراسىندا جيىنتىق بەلسەندىلىگى 11,2 مىڭ كيۋري 51,8 ملن توننا ءالسىز راديواكتيۆتى قالدىق بار دەلىنەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتارى, وڭتۇستىك بولىگىندە حيميا-گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىتتىڭ راديواكتيۆتى قاتتى قالدىقتارى توگىلگەن.
«ماڭعىستاۋ دەگەن بۇل ايماق,
دالاسى شاڭ مەن قۇم ويناق» دەپ قاشاعان اقىن جىرلاعانداي, جەلى اياق استىنان ورەكپي جونەلەتىن ولكەدە قالدىق قويماسىنداعى رادياتسيالىق قالدىقتاردىڭ ايماققا تارالۋ قاۋپى باسىم ەكەنى تۇرعىنداردى جىلدار بويى قورقىتىپ كەلەدى. تىكەنەكتى سىمدارمەن قورشالىپ, اينالا ور قازۋ «كۇنەلتۋگە كەرەك» دەپ تەمىر-تەرسەك جيناعان كەلىمدى-كەتىمدى مەن ءورىس ىزدەپ جايىلىپ كەلگەن مالعا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن, الايدا جولىنداعىنى جۇلقي تۇرعىزىپ, جۇلمالاي ءۇيىرىپ اكەتەتىن جەل مەن شاڭنىڭ جولىنا توسقاۋىل بولا المايتىنى انىق. بىراق تەمىر-تەرسەك ساتامىن دەپ ءۇستى-باسىن بەلگىسىز جارا قاپتاپ, ەمشى مەن دارىگەردەن داۋاسى تۇسپەك تۇگىلى, ناقتى قانداي اۋرۋ ەكەنىن ايىرا الماي دەنەسى, تەرىسى ىرىگەن كۇيدە و دۇنيەگە اتتانعاندار جوق ەمەس. بۇل, سول «قوشقار اتاداعى» راديواكتيۆتى قالدىقتىڭ اسەرى ەكەنى بۇگىن بەلگىلى. اتالعان ماڭعا جايىلاتىن مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, توڭىرەكتى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەش اسەرى بولمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
ءبىر قىزىعى, قاۋپى ايقىن ءارى قورقىنىشتى بولسا دا ۋلى كولدى تۇمشالاۋ جۇمىسى باياۋ جۇرگىزىلىپ, بىرنەشە جىلدارعا سوزىلۋدا. الدىمەن قالدىق كومىلگەن جەردىڭ ءۇستى قالىڭدىعى 25 سم تەمىر بەتونمەن جابىلىپ, ونىڭ ۇستىنە ءبىر مەتر قالىڭدىقتا توپىراق توسەلىپ, 20 گەكتاردان استام اۋماق بەتوندالدى. جان-جاعىنان ور قازىلىپ, ۇشپايتىن قيىرشىق تاس ارالاس توپىراق توگىلدى, اعاشتار وتىرعىزىلىپ, ءبىر كەزدەرى قالدىق قويماسىنىڭ شاڭىتۋىن باسەڭدەتۋ ماقساتىندا جىل سايىن اقتاۋدىڭ كارىزدىك تازارتۋ قوندىرعىسىنان 8-8,5 ملن تەكشە مەتر سۋ ايدالىپ تا جاتتى...
دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قالدىقتار قويماسىنىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس بەتىندە 2015-2017 جىلدارى 8,2 گەكتار جاسىل قورعانىش بەلدەۋى وسىرىلسە, ودان كەيىن 2017-2019 جىلدارى 30 گەكتار اۋماققا, 2018-2020 جىلدارى 50 گەكتار اۋماققا جاسىل قورعانىش بەلدەۋى قۇرىلا باستادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى دەگەن قارجىعا قاتىستى مالىمەت تە وسال ەمەس – 2018 جىلى – 2 ملرد, 2019 جىلى – 3 ملرد, 2020 جىلى 3 ملرد تەڭگە, جالپى ءتورت جىلعا ۋلى كولدى زارارسىزداندىرۋ ءۇشىن 17,5 ملرد تەڭگە بولىنەدى دەلىنگەن. بۇل 2017 جىلعى دەرەك, ال قويمانى زارارسىزداندىرۋ جۇمىسى ودان ارعى جىلدارى قولعا الىندى, دەمەك بۇل جىلداردا قانشا قاراجات ءبولىندى دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟
2019 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەن قۇسبەكوۆ قوشقار اتا قالدىقتار قويماسىنا قاتىستى 2017 جىلى ارنايى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماعا سايكەس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 7 ملن 518 مىڭ 159 تەڭگە ءبولىنىپ, 4 جىلدىڭ ىشىندە جۇمىس تولىق اياقتالۋى كەرەگىن, الايدا بۇل جوبانىڭ تيىمدىلىگى مەن قارجىسى قايتادان ساراپتالىپ جاتقانىن ايتقان ەدى.
– «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسىن تولىق زارارسىزداندىرۋ وزەكتى ماسەلە ەكەنى راس. وسىعان بايلانىستى قاراستىرىلعان قاراجات ماسەلەسى بىلتىر شەشىلۋى كەرەك ەدى. الايدا جىل سوڭىندا قارجى مينيسترلىگى بۇل ماسەلەگە تەكسەرىس جۇرگىزدى. تەكسەرىس قورىتىندىسى بويىنشا «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا جاسالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتى قايتادان جاساقتاۋ بويىنشا ۇسىنىس ايتىلدى. قازىرگى زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى جولدارىن دا قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا باسقا دا تەحنولوگيالار تابىلىپ قالۋى مۇمكىن. وسىعان وراي جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتى قايتادان جاساۋ قولعا الىندى» دەگەن بولاتىن ول.
رەسپۋبليكادان اۋقىمدى قاراجات بولىنۋىنەن «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسىنىڭ زيان-زاردابىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن جانە ونى تۇمشالاۋ جۇمىستارىنىڭ دا جەڭىل ەمەس ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
ء«بىر دامبالدى التى كۇن تىكتىم, ءالى اۋى مەن باۋى بار» دەگەندەي, قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ءبىرى ءتيىمدى بولدى, ءبىرى ءتيىمسىز بولدى, نەگە؟ مەملەكەت نازار اۋدارىپ وتىرعان ءىرى جوبانىڭ جىلداردان جىلدارعا سوزىلاتىنداي سالعىرت جاسالىپ, ءاتۇستى قارالۋى نانىمدى ما؟ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى بىلاي تۇرسىن, جىلىنا بىرنەشە «زاۋىتتى اشىپ, ءوندىرىسىن وركەندەتىپ» جاتقان, نەبىر بايقاۋلاردى وتكىزىپ, ايشىلىق الىس جەرلەردەن قىرۋار قوناقتى قالبالاڭداي شاقىرىپ, قۇراق ۇشا قارسى الىپ, مەيماناسى تاسىعان ماڭعىستاۋدا اسا قاۋىپتى ورىندى تۇمشالاۋعا نە كەدەرگى, الدە مۇنايى مول مەكەننىڭ قالتاسى جۇقا ما؟ جوبالىق قۇجاتتارمەن جاعالاسىپ, جاڭا تەحنولوگيانى كۇتىپ ءجۇرۋ كەيدە سوزبۇيداعا سالۋ, ۋاقىت سوزۋدىڭ سىلتاۋى سىندى كورىنەدى. اۋقىمدى قاراجات جۇمسالسا دا اياقتالمايتىن, ساعىزشا سوزىلىپ, سىڭىرشە سىرەسكەن بىتپەيتىن قانداي جۇمىس؟ الدە, قاراجات قوشقار اتاعا جەتپەي قولدى بولدى ما؟ ءۇستى-ۇستىنە ۇيمەلەي ءتۇسىپ, «مەنى ايت!» دەپ سۇرانىپ تۇرعان سۇراق كوپ. ال بەيقام باسشىلىق پەن ماماندار تۇرعىندارعا «تۇيەڭدى ءارى جاي!» دەۋدى «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋدىڭ توتە جولى دەپ تۇسىنەتىن سىندى...
ماڭعىستاۋلىقتار اراسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلار, وكپە جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, يود تاپشىلىعى سىندى اۋرۋ تۇرلەرى مەن سۋيتسيد كوپ. دەنساۋلىعى جارامسىز انا مەن ودان تۋاتىن دىمكاس بالا سانى دا از ەمەس. ناتيجەسىندە, ءبىرىن-ءبىرى كىنالاپ, قىرىق پىشاق بولعان دارىگەرلەر مەن حالىق... ارينە, ستاتيستيكاعا جۇگىنىپ وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا «مەديتسينالىق جاعداي انا اۋرۋدا از, مىنا اۋرۋدا كوبىرەك» دەۋگە بولار, الايدا ەڭ باستى تارازى – حالىق, باستى دەرەك – كۇندەلىكتى كوزبەن كورىپ جۇرگەن احۋال.
سونىمەن, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ءماز ەمەس. وڭىردەگى ەڭ وتكىر دە وزەكتى ماسەلە – «قوشقار اتا» ۋلى كولىن تۇمشالاپ, زارارسىزداندىرۋعا اسىعۋ كەرەك.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
