ەكونوميكا • 27 ءساۋىر، 2020

جەڭىل ونەركاسىپتىڭ جۇگى نەگە اۋىر؟

29 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ –قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» جولداۋىندا ءونىمىن ەكسپورتقا شىعاراتىن كومپانيالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتىپ، ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كەشەندى شارالار ازىرلەۋدى، ونىڭ ىشىندە سالىقتىق، قارجىلىق، اكىمشىلىك ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى كوزدەلۋىن، شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن بارىنشا جانداندىرۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي، قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى اياسىندا ءاربىر سالا مەن ءوڭىر ءۇشىن ناقتى ماقساتتى كورسەتكىشتەر بەلگىلەندى.

باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق ءونىم ءون­دى­رىپ، سىرتقى نارىق كوكجيەگىن كەڭەي­تۋ­گە باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان اسا جا­ۋاپ­تى كەزەڭدە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ورنى بولەك. وركەنيەتتى ەلدەردە بۇل سالا تا­ۋار­­لارىنا سۇرانىس ازىق-ت ۇلىك ونىم­دە­رىنەن كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعانىن ەسكەرسەك، ءمان-ماڭىزى ءتىپتى ارتا تۇسەدى. جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى اقش، يتاليا، گەر­مانيا، قىتاي، تۇركيا سەكىلدى مەم­لە­­كەتتەردە ءىجو-ءنىڭ 15-22 پايىزىن قۇ­را­سا، وكىنىشكە قاراي قازاقستاندا 1،2-1،5 پايىزعا عانا جەتەعابىل. قولداعى ما­لى­مەت­تەرگە سۇيەنسەك، وڭىرلەردەگى اح­ۋال دا كوڭىل كونشىتپەيدى. ولاي بولسا، جەڭىل ونەر­كاسىپتىڭ جۇگى نەگە «اۋىرلاپ» كەتكەنىن تالداۋ تارازىسىنا سالىپ كورەيىك.

 

ساپاسى دا، باعاسى دا قولجەتىمدى

ء وڭىر وندىرىسىندەگى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءرولى ماڭىزدى دەۋگە ءالى ەرتە. ارينە ءار جەر­دەن اراگىدىك بوي كوتەرىپ، ءوز ءىسىن دوڭ­گەلەتىپ جۇرگەن بيزنەسمەندەر جوق ەمەس، بار. الايدا ەرەكشە سەرپىلىس بايقالا قويمايدى. بالكىم، مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ-قوشتاۋ كەم شىعار دەگەنبىز. بىراق ۆيكتور پەتروسيان جەتەكشىلىك ەتەتىن «تيگ­ران» جەكە كاسىپكەرلىگى اياق-كيىم تىگۋدى جولعا قويىپ وتىر. وڭىرگە تاجىريبە الما­سۋعا كەلگەن يتاليالىقتار ەسكى ستانوك­تار­مەن جاڭا ۇلگىدەگى جايلى اياق كيىم تىك­كەنىنە تاڭعالعان. «بيزنەستىڭ جول كار­تا­سى – 2020» باعدارلاماسى بو­يىنشا جە­ڭىلدىكتى نەسيەلەر راسىمدەپ، عيمارات ساتىپ العان، ءوندىرىستى كەڭەيتكەن. ءسويتىپ ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان اياق-كيىم تۇرلەرىن جۇزگە دەيىن جەتكىزگەن. ساپاسى جاقسى، باعاسى قولجەتىمدى، سۇرانىس جوعا­رى. تسەحتا وسى زامانعى قۇرال-جابدىقتار ورنا­تىلعان. جەكە تاپسىرىستار دا قابىل­دا­نادى. 11 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. فابريكانىڭ ونىمدەرى ساۋدا ورىندارىنا «Tigran» ماركاسىمەن شىعارىلادى.

جەكە كاسىپكەر سەرگەي سوكيركو وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا تىگىن تسەحىن اشىپ، سونىڭ نەگى­زىندە بىرنەشە فيليال قۇرعان. «Sens Fashion» كومپانياسى بوي كوتەرىپ، 70 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. وقۋشىلار فورماسىن تىگۋمەن شۇعىلداناتىن 19 كاسىپ­كەر­لىك ۇيىمدى قاۋىمداستىققا بىرىكتىرىپ، جاڭا ءسان ۇلگىلەرىن وندىرىسكە ەنگىزدى. بۇگىن­دە وبلىس بويىنشا 35 مىڭنان استام بالانى باستان-اياق كيىندىرەدى. ءار مەكتەپكە فورمانىڭ بىرنەشە ۇلگىسى ۇسىنىلادى. 275 مەكەمەمەن تۇراقتى ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىلعان. از قامتىلعان وتباسىلارعا، مۇگەدەك بالالارعا – 40، جەتىم بالالارعا 100 پايىز جەڭىلدىك جاسالادى.

تاجىريبەلى باسشى ۇكىمەتتىڭ قار­جى­لىق قولداۋىنا ريزا. مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار ارقىلى ءوندىرىس قۇرىلعىلارى جاڭارتىلعان. ول كادر جەتىسپەۋشىلىگى سالا­نىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىنە بوگەت جاساپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.

– كاسىبي ماماندارعا ءزارۋمىز. تىگىن­شى­لەر­دىڭ ءبىرازى زەينەت جاسىنا جەتىپ قالدى. سوڭعى 3 جىلدا ارنايى ماماندىعى بار 2 ادامدى عانا قابىلدادىق. جاستار كەلگىسى كەلمەيدى. ۇجىم قاتارىن بىلىكتى كاسىپ يە­لە­رىمەن تولىقتىرۋ جايى ءبىزدى عانا ەمەس، مۇددەلى ورگانداردى دا ويلاندىرۋى ءتيىس. ءبىر امالىن قاراستىرماي بولمايدى، – دەيدى س.سوكيركو.

 

بارىمىزدى باعالاي بىلسەك

 جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ارداگەرى، «قازاقستاندا جاسالعان» ساپالى تاۋر­لار برەندىنىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوس­قان الەكساندر بەلوكونەنكومەن اڭگى­مە­لەسكەنىمىزدە، ول حالىقتىڭ الەۋەتىن كوتە­رۋدە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ يگى ىقپالى ولشەۋ­سىز ەكەنىنە توقتالدى. بۇل سالا الەمدە جەتەكشى ورىن الادى. وعان ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 5،7 پايىزى تيەسىلى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن پايدالانۋ كولەمى  ەۋروپا وداعىندا – 90،5، اقش-تا – 99،3، ال جاپونيادا 220 پايىزعا ارتتى. سول سياقتى بىرقاتار دامۋشى مەملەكەتتەردە ۇلتتىق ەكونوميكانى قارىشتاپ دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى سانالادى.

– قازاقستاندا جەڭىل ونەركاسىپ رەسپۋب­ليكا بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرا­عا­نىن جاقسى بىلەمىز. قارجى داعدارىسى كە­زەڭىندە بارىمىزدان ايىرىلىپ قال­دىق. سودان بەرى وڭالا الماي كەلەدى. كە­زىن­دە اتاعى ماسكەۋگە دەيىن تاراعان پەتروپاۆلداعى «كومسومولكا» تىگىن فابريكاسىن كىم بىلمەيدى؟! ونىڭ قابىرعاسىنان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءسارۋار بايسارينا سياقتى ءوندىرىس وزاتى شىققان. جەڭىل ونەر­كاسىپ سالاسىنا جاڭا تىنىس بەرۋ ماق­سا­تىن­دا ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالارى قابىلدانىپ، دامۋدىڭ نەگىزگى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى رە­تىن­دە ايقىندالعانىمەن، كورسەتكىشتەر ءالى دە تومەن. ونىڭ ءبىر ۇشىعى ەڭبەكتىڭ اۋىرلىعى مەن جالاقىنىڭ تومەندىگىنە، سونداي-اق شيكىزاتتىڭ مول قورىن جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعانىمىزعا كەلىپ تىرەلەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى وتاندىق توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبى ىشكى نارىق سۇرانىسىنىڭ – 8، تۇتىنىلاتىن اياق-كيىمنىڭ 1،2 پايىزىن عانا وتەپ وتىر. دەمەك، جۇرتشىلىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ 90 پايىزى يمپورت، ءالى سىرتتان تاسىلادى دەگەن ءسوز، – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى.

وبلىستا وداقتىق مارتەبەگە يە ەكى تىگىن فاب­ريكاسى، اۋدان ورتالىقتارىندا بەس تىگىن تسەحى جابىلىپ، جۇمىسكەرلەر 5 مىڭ­نان 500-گە دەيىن قىسقارتۋعا ۇشى­را­عان.

سالاعا ينۆەستيتسيالىق، يننوۆاتسيالىق قولداۋ قالاي بولىپ جاتىر دەگەن ساۋال­عا قىسقاشا جاۋاپ الماق بولىپ وب­لىس­تىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارمان وراز­عۇ­لوۆ­قا ارنايى جولىققان ەدىك. باسقارما مامان­دارى ازىرلەپ بەرگەن بەس بەتتىك انىق­تاما قولىمىزعا جەدەل تيگەنىمەن، جەڭىل ونەركاسىپ سياقتى سوقتالى سالا ۇمىت قالىپتى. ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى گۇلجازيرا رامازانوۆا وتكەن جىلدىڭ كور­سەت­­كىشتەرى ءالى قورىتىندىلانباعانىن العا تارتتى. ءبىز شىعارىپسالما جاۋاپتى ەمەس، جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى مەن ولقىلىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ سال­ماق­تى ساراپتاماسىن كۇتكەن ەدىك.

 

كاسىپكەرلەردىڭ تىلەگى

جوعارىدا ايتقان «تيگران» باسشىسى ۆيكتور پەتروسيان جەڭىل ونەركاسىپ الدىندا تۇرعان بىرقاتار وتكىر ماسەلەنى اتادى. باسەكەلەستىكتىڭ كۇشتىلىگىنەن شاعىن كاسىپ­كەرلىكپەن اينالىساتىندار ءۇشىن وعان توتەپ بەرۋ كۇردەلەنىپ بارا جاتقان كورى­نە­دى. وتكەن جىلدارعا قاراعاندا ءوندىرىس كولەمى ءبىرشاما ازايىپتى. اسىرەسە دا­يىن ونىمدەردى وتكىزۋ قيىنداپ كەتكەن. ونىڭ پىكىرىنشە، تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر امالى – ءوندىرىس اۋقىمىن ارتتىرىپ، قوسىمشا نارىق كوزدەرىن تابۋ. نۇر-سۇلتان، قاراعاندى وڭىرلەرىمەن تىكە بايلانىستى ورناتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى قولعا الىنىپتى. «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ۇيىمىنان تاعى دا نەسيە راسىمدەمەك ويى بار. كا­سىپ­كەر ەڭ نەگىزگىسى وتاندىق شيكىزاتتىڭ تاپ­شى­لىعىنا ءتيىستى ۆەدوموستۆولار نازار اۋدارسا دەيدى. ساپالى بىلعارى رەسەيدەن اكەلى­نەتىندىكتەن، ءونىمنىڭ ءوزىندىڭ قۇنىنا اسەر ەتپەي تۇرمايدى. كادر ماسەلەسى وزەكتى، كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ما­م­ان­­دىققا باۋلۋ باعدارلاماسى سىن كو­تەر­­مەيدى. كاسىپكەردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى نارىق ايدىنىندا قالت-قۇلت ەتكەن قايىق­شى­عا كوبىرەك ۇقسايدى. قوشتاساردا سالا كاسىپورىندارى اياقتارىنان تىك تۇرىپ كەتكەنشە جەڭىلدىكتەر جاسالسا، سۋبسيديا بەرىلسە، شەتەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلارعا توسقاۋىل قويىلسا دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى.

س.سوكيركو الدىمىزعا ءبىر بۋما قاعازدى جايىپ سالدى. وبلىستىق ءبىلىم باس­قار­ما­سىنا، ايماقتىق «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بولىمشەسىنە جولداعان حاتتاردا بىر­قاتار پروبلەمالار تىزبەلەنىپتى. سونىڭ ءبىرى ۇكىمەتتىڭ از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن مەكتەپ فورماسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى قا­بىلداعان باعدارلاماسىنا قاتىستى الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىرۋى. قۇجات بيىلدان باس­تاپ قولدانىسقا ەنبەك. س.سوكيركونى وقۋ­شىنىڭ دەنساۋلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە الاڭداتادى. بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدى سىلتاۋ ەتكەن دەلدالدار باعاسى قىمبات، ساپاسى تومەن، قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتتارى جوق كەزدەيسوق تاۋارلاردى تاسىمالداماسىنا كىم كەپىل؟ ونسىز دا مەكتەپ فورماسىنا دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن سينتەتيكالىق ماتالار از قولدانىلمايدى. وتاندىق تاۋارلار كەمىپ، كەرىسىنشە قىتاي، تۇركيا، قىرعىزستاننان تاپسىرىس ارقىلى دايىن فورمالار كوشكىنى اعىلسا، سانيتارلىق-گيگيەنالىق نورماتيۆتەر، تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر مەن ستاندارتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار باسەكەلەستىك قابىلەتىنەن ايىرىلىپ، تاقىرعا وتىرۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان شەكارادان توقتاۋ­سىز اكەلىنەتىن وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ فور­ما­لارىنا تىيىم سالۋ، ستراتەگيالىق سانات­قا جاتقىزۋ، مونيتورينگ جۇرگىزۋ، بىرىڭعاي اقپا­راتتىق پورتال قۇرۋ سەكىلدى ناقتى شارا­لاردىڭ قاراستىرىلۋى كەرەك-اق.

ا.بەلوكونەنكونىڭ ۇسىنىستارى دا وي سالارلىق. ەكى قازاقستاندىقتىڭ ءبىرى قىتايدىڭ نە جىلۋى، نە ساپاسى جوق كيىمدەرىن ساتىپ الادى. ودان ارىلۋدىڭ جولى – ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق مول اۋەلەتىن پايدالانۋ، يگەرۋ. جاسىراتىنى جوق، تەرى دايىنداۋ، ءجۇن وڭدەۋ سالالارى ءالى تۇرالاپ تۇر. ماماندار ءبىر سيىر تەرىسىنەن 15-20 اياق كيىم تىگۋگە بولاتىنىن ەسەپتەپ شىعارعان. اۋىلدىقتار ونى كادەگە جاراتۋدىڭ ورنىنا ارزانعا وتكىزەدى، بولماسا كۇرەسىنگە لاقتىرا سالادى. وبلىستا جىلىنا شامامەن 20-25 مىڭداي باس ءىرى قارا مالى سويىلادى. باردىڭ بابىن تاپپاي، ۇقساتا الماي وتىرعان ءوزىمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءجۇن، تەرى وڭدەۋ ءوندىرىسى كەنجەلەپ قالعان. جىل سايىن ەلىمىزدە 40 مىڭ توننادان استام ءجۇننىڭ 30 پايىزدايى، ونىڭ ىشىندە 17 پا­يىزى جۋىلماعان كۇيىندە ەكسپورتتالادى.

«Matex» سەرىكتەستىگى تاۋلىگىنە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ 4-5 مىڭ جۇپ ش ۇلىعىن دا­يىندايدى. فابريكانىڭ جىلدىق وندىرىستىك قۋاتى 450 تونناعا تەڭ. ش ۇلىق ءوندىرىسى وبلىستا العاش رەت قولعا الىنعاندىقتان تاجى­ريبە ازداۋ بولعانىمەن، نارىقتاعى ورنىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىسى سۇيسىنتەدى. دەسەك تە، شيكىزاتتىڭ تۇركيا مەن وزبەك­ستان­نان اكەلىنۋى، كەي كەزدەردە كەشىكتىرىلۋى – ۇلكەن ىسكە قولبايلاۋ. سوعان قاراماستان پلاستيكتەن جاسالاتىن قىتايلىق ونىمدەرگە قاراعاندا ساپالى، باعاسى دا قولجەتىمدى. بۇل كاسىپورىن دا وزگەلەر سەكىلدى مامان جۇمىسشىلارعا ءزارۋ. ايماقتا كاسىبي كادر­لار دايارلاۋ ورتالىقتارى بولماعاندىقتان، سىرتتان ىزدەۋگە، اكەلۋگە تۋرا كەلەدى. ورتا بۋىن تەحنيكالىق جۇمىسكەرلەر دە تاپشى.

وڭىردە قازىرگى زامان تالابىمەن ۇندەس جەڭىل ونەركاسىپ ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ ىشكى، سىرتقى مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ نەگىزگىلەرى شيكىزات جەتىمسىزدىگى مەن كادر تاپشىلىعى بولىپ وتىر.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار