1. جاسۋشالار جاڭارىپ, ەسكىلەرى جويىلادى
ورازا – ادام ورگانيزمىندەگى قاجەتىنەن ارتىق جانە ەسكى جاسۋشالاردى جويۋشى قىزمەتىن اتقارادى. ورازانىڭ ءتارتىبى بويىنشا ادام جىلىنا ءبىر اي تولىعىمەن اۋىز بەكىتەدى. كۇنىنە كەم دەگەندە 14 ساعات جەپ-ىشۋدەن تىيىلىپ, ودان كەيىن بىرنەشە ساعاتقا اۋىزىن اشىپ ءال جيناپ الۋى قاجەت. بۇل – ادام اعزاسىنداعى جاسۋشالاردى جانداندىرىپ, كەرەك ەمەستەرىن جويۋ پروتسەسسىنە قاجەت ۋاقىتقا دالمە-ءدال كەلەدى. ادام قارنى اشقان كەزدە ءالسىز جاسۋشالار وزدىگىنەن جويىلىپ, اشتىققا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ادامنىڭ ىشكى ورگانيزمدەرى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. وسى ساتتە ادام اعزالارىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ, ومىرشەڭدىگى كۇشەيە تۇسەدى. سونداي-اق ورازا ادام ورگانيزمىن تاس, ارتىق ەت, ماي مولشەرى سياقتى زياندى زاتتاردان ارىلتادى.
2. «قانت» اۋرۋىنا توسقاۋىل بولادى
ورازا تۇتۋ – قانداعى قانت ۇلەسىن بارىنشا تومەن مولشەرگە تۇسىرۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. سەبەبى, ورازا ۇستاعان كەزدە ادامنىڭ ۇيقى بەزى دەم الادى. ۇيقى بەزى قانتتى كراحمالدى زاتتار مەن مايلارعا اينالدىراتىن ينسۋلين بولەدى. ەگەر ادام ۇيقى بەزى شىعاراتىن ينسۋليننەن ارتىق مولشەردە تاماق جەيتىن بولسا وندا بۇل ۇيقى بەزىنە اۋىر ءتيىپ جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگىن تومەندەتەدى. وسىلاي جالعاسا بەرسە ۇيقى بەزى ءوز فۋنكتسياسىن اتقارۋدان قالادى. وسى ۋاقىتتا ادام بويىنداعى قانت قانعا تاراي باستايدى دا ونىڭ قانداعى قۇرامى بىرتە-بىرتە كوبەيىپ ادام قانت اۋرۋىنا شالدىعادى. قازىرگى الەمنىڭ ءبىراز جەرىندە قانت دەرتىنە شالدىققان ادامداردى ورازا تۇتۋ ارقىلى ەمدەۋ ەتەك الۋدا. اۋىز بەكىتۋ ارقىلى قانت ارۋىن ەمدەۋ پروتسەسى بىلاي جۇرەدى: پاتسيەنت ءۇش اپتا بويى كۇنىنە (قانىنداعى قانتتىڭ مولشەرىنە بايلانىستى) 10 ساعاتپەن 20 ساعات اراسىندا اۋىز بەكىتەدى. ودان كەيىن اۋىز اشقان كەزدە جەڭىل تاماقتارمەن قورەكتەنەدى. بۇل حيميالىق ءدارى-دارمەكتەردى قولدانباي قانت اۋرۋىن ەمدەۋدەگى وتە ۇتىمدى جول ەكەنىن مەديتسينا دالەلدەپ وتىر.
فرانتسۋز بيولوگى, ىشكى اعزالار بويىنشا بىلىكتى دارىگەر بولعان, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى الەكسيس كاررەل ءوزىنىڭ «بەلگىسىز ادام» دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «ادامدار بارلىق عاسىردا ورازا تۇتقان. سونداي-اق بارلىق ءدىند تاماق-سۋدان تىيىلىپ اۋىز بەكىتۋگە شاقىرۋدان ەشقاشان تىيىلعان ەمەس. ادام اۋىز بەكىتكەندە ەڭ ءبىرىنشى اشتىق, ودان سوڭ دەنەدە السىزدىك سەزىنەدى. بۇل سىرتقى بولىپ جاتقان جاعدايلار, بىراق ىشكى ورگانيزمدە قۇبىلىستار بۇعان قاراعاندا ماڭىزدىراق. وسى ساتتە بۇيرەكتەگى قانت قيمىلدايدى, ونىمەن بىرگە تەرىنىڭ استىندا ساقتالعان مايلار دا قيمىلداپ ەريدى. ىشكى اعزالار مەن جۇرەك ءبىر قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق ورگانيزم وزىندەگى ساقتالعان قوردان قاجەتتى ەنەرگيانى جۇمساي باستايدى. بۇل – بولاشاقتا ادام ورگانيزمىنىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋىنە كومەكتەسەدى». كاررەل ايتىپ وتىرعان تاماقتان بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە تىيىلىپ, اۋىز بەكىتۋ – مۇسىلمانداردىڭ ورازا تۇتۋ ۇلگىسىنە تولىقتاي كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
3. ارتىق سالماقتان ارىلۋعا اسەر ەتەدى
ەگەر ورازا ۇستاۋشى اۋىز اشقاننان كەيىن جەيتىن تاماق مولشەرىنە شەكتەۋ قويىپ, دۇرىس رەجيممەن جۇرسە بويداعى ارتىق سالماقتان ارىلۋعا ورازا تاپتىرمايتىن ءادىس. ياعني, ادام ۇزاققا ۋاقىتقا قارنى اش ءجۇرىپ بىردەن اۋىز اشقان كەزدە تاماق پەن سۋسىندارعا تويىپ الماعانى ءجون. سەبەبى بۇل كەرىسىنشە سالماقتىڭ كوبەيۋىنە اكەپ سوعادى. اللا ەلشىسى (س.ا.س) اۋىز اشار كەزدە تەك بىرنەشە قۇرمادان ءدام تارتىپ, از عانا سۋ ءىشىپ اقشام نامازىنا تۇراتىن. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س) وسى ءبىر ادەتى بارىمىزگە ۇلگى بولا الادى. سەبەبى قۇرمانىڭ قۇرامىندا قانت بار, ال قانت قان قۇرامىنا تەز تارايدى سول سەبەپتى ادام اۋزىن قۇرمامەن اشاتىن بولسا بىردەن توقشىلىقتى سەزەدى. سونىمەن قاتار قۇرما ادام اعزالارى قالىپتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قاجەتتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەدى.
كوپ ادامدار كۇنى بويى تاماقتان تىيىلىپ, اۋىز اشقاننان كەيىن بىردەن اۋىر, مايلى تاماقتاردى, كوكونىستەردى جەپ باستايدى. بۇل تاعامداردى اسقازان قورىتۋى ۇزاق ۋاقىت الادى. اعزا اسقازانعا تۇسكەن تاماقتان وزىنە كەرەك ەنەرگياسىن الىپ ول قانتقا اينالۋى سەبەبىنەن ادام توقشىلىقتى سەزىنەدى. بىراق كىسى ءبارىبىر ءوزىن اش سەزىنىپ, تاماقتىڭ ۇستىنە تاماقتى جەي بەرەدى, ءسويتىپ ورگانيزمىنە قاجەتتى ەنەرگيانى مولشەرىنەن اسىرىپ جىبەرەدى. وسىلايشا ورازا ۇستاۋ ءوزىنىڭ قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرىن جوعالتىپ, ادام ارتىق سالماق قوسىپ سەمىزدىككە ۇشىرايدى. ارينە اللا شاريعاتىنىڭ بىزگە قالاعانى بۇل ەمەس.
4. تەرى اۋرۋلارىنا پايدالى
اۋىز بەكىتۋدىڭ تەرى اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋدە پايدالى اسەرى بار. سەبەبى ادام ورازا تۇتقان كەزدە قانداعى سۋ مولشەرى ازايادى, ياعني تەرىدەگى سۋ قۇرامى دا كەميدى دەگەن ءسوز. بۇل – تەرىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, زياندى ميكروبتار مەن باكتەريالارعا قارسى تۇرۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق قىشىما اۋرىنىڭ ادام دەنەسىنە ءارى قاراي تارالۋىن توقتاتىپ, تەرىنىڭ مايلانۋى مەن اللەرگيادان جازىلۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
5. تۇز بايلانۋ ارۋىنا اسەرى
بۇل دەرت كوپ تاماقتانۋدان اسىرەسە ەتتەن جاسالعان ونىمدەرمەن كوپ قورەكتەنۋدەن پايدا بولادى. سونداي-اق ادام شاماسىنان تىس تاماق جەگەندە بۇلشىق ەتتەردەگى پروتەين قۇرامى تىم كوبەيىپ, بۇزىلا باستايدى. بۇل ادام بۋىندارىنا, اسىرەسە اياقتاعى ۇلكەن بارماققا نەسەپ قىشقىلىنىڭ جينالۋىنا اكەپ سوعادى. ادام تۇز بايلانۋ اۋرۋىنا شالدىققان كەزدە الگى بۋىندار ءىسىپ, قىزارادى دا اۋىرتا باستايدى. سونداي-اق قانداعى نەسەپ تۇزىنىڭ مولشەرى كوبەيىپ ول بۇيرەككە جينالىپ, تۇنادى. بۇل پروتسەسس اقىرىندا بۇيرەكتە تاس پايدا بولۋىنا اكەپ سوعادى. سوندىقتان تاماق پەن سۋدان تىيىلىپ ءبىراز ۋاقىتتا اۋىز بەكىتۋ بۇل دەرتتى ەمدەۋدەگى ۇتىمدى جول.
6. قان قويۋلانۋىنىڭ الدىن الادى
كوپتەگەن مۇسىلمان جانە مۇسىلمان ەمەس عالىمدارى اۋىز بەكىتۋدىڭ دەنەدەگى مايدىڭ قۇرامىن ازايتۋمەن قاتار حولەستەرين مولشەرىن دە باسەڭدەتەتىنىن جارىسا ايتادى. حولەستەرين دەگەنىمىز ول – قان تامىرلارىنا تۇناتىن زات. دەنەدەگى مايدىڭ قۇرامى كوبەگەن سايىن حولەستەرين مولشەرى دە ۇلعايادى. بۇنىڭ ارتى ارتەريوسكلەروز (قان تامىرلارىنىڭ مايلانۋى) دەرتىنە جانە جۇرەك پەن ميداعى قاننىڭ قويۋلانۋىنا اكەپ سوعادى.
ءيا, اللا تاعالانىڭ «بىلسەڭدەر, ورازا ۇستاعاندارىڭ وزدەرىڭە جاقسى» دەگەن اياتىن ەستىگەندە تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدەر تاماقتى تىم كوپ جەپ ءوزىمىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزعا زالال كەلتىرىپ جاتامىز. ەگەر ءبىز اللا شاريعاتى مەن پايعامبار (س.ا.س) جولىن ۇستانىپ تاماق كوپ جەۋدەن تىيىلىپ, ايىنا كەم دەگەندە ءۇش كۇن ورازا تۇتىپ جۇرەتىن بولساق بۇل دەرتتەرگە شالدىعۋ ىقتيمالى باسەڭدەي تۇسەتىنى انىق.

7. ادام اعزاسىن ۋلى زاتتاردان تازارتادى
قازىرگى كەزدە تاعام ونىمدەرىن ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋ ءۇشىن قۇرامىنا حيميالىق قوسپالار قوسىلاتىنىن بارشامىز بىلەمىز. بۇل ونىمدەر ادام اسقازانىنا تۇسكەن كەزدە ۋلى زاتتارعا اينالىپ دەنەدەگى مايدىڭ ىشىنە ساقتالىپ قالادى. ادام ۇزاق ۋاقىت تاماقتان تىيىلۋى الگى مايداعى ۋلى زاتتاردىڭ ەرۋىنە اكەلەدى. وعان قوسا ادام ورگانيزمىن ۋلى زاتتاردان قورعاۋعا جاۋاپتى بۇيرەك, باۋىر سياقتى اعزالارعا ءوز فۋنكتسيالارىن اتقارۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق اۋىز بەكىتۋ كەزىندە دۇرىس تاماقتانىپ, ارتىق تاعامنان باس تارتاتىن بولسا بۇل ورگانيزمنىڭ يممۋنيتەتىن كۇشەيتەدى.
ماكفون دەگەن امەريكالىق دارىگەر بىلاي دەيدى: «بارلىق ادام ءتىپتى اۋرۋ بولماسا دا ورازا ۇستاۋعا مۇقتاج. سەبەبى قازىرگى تاعام ونىمدەرىنىڭ ۋلارى ادام بويىنا ءسىڭىپ قالادى. بۇل ادامدىڭ ورگانيزمىنىڭ بەلسەندىلىگىن تەجەپ, بويىنا اۋىرلىق سالىپ ءوزىن اۋرۋ سياقتى سەزىنۋگە اپارادى. ال ادام اۋىز بەكىتكەن كەزدە الگى ۋلى قالدىقتار ادام بويىنان جويىلىپ, اعزالار تازالانادى. بويىنداعى اشتىق كەزىندە جويىلعان جاسۋشالار ورازا ۇستاپ بولعاننان كەيىن 20 كۇنگە جەتپەي قايتا جاڭارادى. دەنەدەگى ۋلى قالدىقتار كەتىپ, جاسۋلار جاڭارعان سوڭ ادام ءوزىن جەڭىل سەزىنىپ, قۋاتقا يە بولادى».
8. اس قورىتۋ جۇيەسى دەم الادى
اۋىز بەكىتۋ – اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ دەم الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن ادام ورگانيزمى ءوزىنىڭ تابيعي فۋنكتسيالارىن اتقارادى جانە تاماق قورىتۋعا ارنالعان ءسول ادەتتەگىدەن از مولشەردەن بولىنگەنىمەن ءسول ءبولۋ پروتسەسسى قالىپتى جاعدايدا ءوز قىزمەتىن اتقارا بەرەدى. بۇل ادامنىڭ ءسول ءبولۋ جۇيەسىن جاقسارتىپ, ءبىر قالىپقا تۇسىرەدى. بىراق ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن ءجايت ورازا ۇستاعان كەزدە اسقازان قىشقىلدىق ءبولۋدى توقتاتپايدى. ياعني, اسقازانىندا جاراسى بار ادام اۋىز بەكىتۋ كەزىندە اباي بولۋى قاجەت.
9. جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەردەن ارىلتادى
جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەر دەسە الدىمەن كوز الدىمىزعا ءتۇتىنى بۇرقىراعان تەمەكى كەلەتىنى حاق. وكىنىشكە وراي وعان تاۋەلدىلىكتەن ءجاي ادامداردى ايتپاعاندا بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا دا زارداپ شەگىپ جۇرگەندەر بار. سونداي كىسىلەر ءۇشىن رامازان ايى – ارام ادەتتەن ارىلۋعا تاپتىرمايتىن كەزەڭ. سەبەبى باسقا كۇندەرى «تەمەكىنى تاستايمىن» دەپ وزىڭىزگە ۋادە بەرىپ ارتىنان ءناپسى قۇرعىردىڭ ايتقانىنا ىلەسىپ كەتكەنىڭىزبەن, ورازانىڭ ۋاقىتىندا اللادان قورقىنىش بۇدان ءسىزدى قايتارادى. ارينە قازىرگى زاماندا تاۋەلدىلىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى كوبەيىپ كەتتى. بۇلاردان ارىلۋ الدىمەن ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ورازانىڭ كۇنىندە توقتاتىپ, تۇنىندە قايتا باستاۋى دا مۇمكىن. بىراق ءبىلىپ قويىڭىز, رامازان ايى تەك اۋىز بەكىتىپ قانا قويماي سونداي-اق جامان سوزدەردەن, ۇسقىنسىز ادەتتەردەن, جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەردەن ايىرىلۋعا كومەكتەسەتىن مۇمكىندىك ايى. ارىلا الماي جۇرگەن جامان ادەتتەرىڭىز بولسا مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماڭىز.
10. قان قىسىمىن تۇسىرەدى, باس اۋرۋىنا پايداسى بار
اۋىز بەكىتۋ – قان قىسىمىن تۇسىرۋگە جانە قاننىڭ قويۋلانۋ قاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان تابيعي جول. ويتكەنى ادام ۇزاق ۋاقىتقا تاماقتان تىيىلعان كەزدە بويعا قاجەتتى ەنەرگيانى جەتكىزۋ ءۇشىن ورگانيزم دەنەدەگى مايمەن قوسا گليۋكوزانى جاعا باستايدى. سونداي-اق ادام بويىنداعى تاماق قۇرامى جانە ادرەنالين سياقتى گورموندار ازايادى. بۇنىڭ ءبارى بويداعى قان قىسىمىنىڭ تۇسۋىنە اكەلەدى.
قاراپ وتىرساق اللا تاعالا بىزگە ورازا ۇستاۋعا ءامىر بەرۋ ارقىلى تەك اقىرەتىمىزدى ەمەس وسى دۇنيەدە دە دەنىمىزدىڭ ساۋ بولعانىن قالاعان ەكەن. راسىندا بىزگە جاراتۋشىمىزداي مەيىرىمدىلىكتى, شاپاعاتتى ەشكىم كورسەتە المايدى. ەندەشە ءبىز اۋىز بەكىتۋ ارقىلى اقىرەتىمىزگە ازىق جيناۋىمىزبەن قاتار وسى دۇنيەدە وزادى ەكەنبىز. اللا ۇستاعان ورازالارىڭىزدى قابىل قىلسىن!
بۋرحان ابدۋلحاكىم
