سوعىس جىلدارىندا ارميا قاتارىنا 1 ملن 366 مىڭداي قازاقستاندىق الىنسا, تەك اقمولا قالاسىنان – 7414, ال اقمولا وبلىسى بويىنشا 33950 ادام اسكەرگە اتتانعان ەكەن. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى سوعىس دالاسىنان وتانىنا ورالمادى. سولاردىڭ ءبىرى – 1940 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, سول كەتكەننەن ورالماي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن اقمولالىق قايىرجان تىكشەكەەۆ ەدى.
مايدانگەردىڭ مارات اسكەر ۇلى ەسىمدى نەمەرەسى اتاسىنىڭ اسكەردەن جولداعان 12 حاتىن وتكەن جىلى نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىنە اكەلىپ تاپسىردى. ارحيۆ ماماندارى سارعايىپ, ارىپتەرى كومەسكى تارتا باستاعان سولدات حاتتارىن تۇپنۇسقاداعى لاتىن قارپىنەن كيريلليتساعا كوشىرىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان اقمولالىق ازاماتتاردىڭ جەكە ءىسى قۇجاتتارىنا قوستى.
«اماندىق حات قايىرجان اتتى بالاڭنان. ۋكراينا جەرىندەگى ۆوروشيلوۆوگراد قالاسىندامىز. جانسىز ءبىر پاراق اق قاعازبەن اماندىعىمدى بىلدىرگەلى وتىرمىن.
ونىمەن بىرگە ساعىنىپ وتىرعان, ۇشارعا قاناتى بولماي تەرەڭ ويدا وتىرعان انالارىمىزدىڭ اماندىعىن بىلگەلى وتىرمىن. اپام تىڭ با, ءجاميلا قوزعالىستان جۇدەپ قالعان جوق پا, ماعيرانىڭ دەنى ساۋ ما, عايني امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر ما؟ ماعيرا مەن دۋلات ۇمىتقان جوق پا؟ دۋلات اۋىرىپ جاتىر دەگەن ەكەنسىزدەر, ءتاۋىر بولدى ما؟ دۋلاتتىڭ جامان سۇگىرەتىن كارتىشكەدەن كورگەندە, ويپىرماي قىزىقتىم-اق, ەرسىلى-قارسىلى سۇيەر مە ەدىم, بىراق اۋزىم جەتپەدى. ال ەندى سىزدەر 16/IV سالعان عايني مەن ماعيرانىڭ جازعان حاتىن الىپ وقىدىم, ءبىرتالاي ءتۇرلى جاڭالىقتار ەستىدىم.
ءبىزدىڭ حال-جايعا كەلەتىن بولساق, ءومىرىمىز امان-ەسەن, ويىن-ساۋىقپەن كۇن وتكىزىپ جاتقان جاي بار. اۋرۋ-سىرقاۋىمىز جوق, تۇرمىس جاقسى. بۇرىنعى تۇرعان جەرىمىزدەن 200 شاقىرىم جەردەگى لاگەرگە 3/ V كۇنى كوشىرەدى دەدى. پويىزبەن اپاراتىنىن, جاياۋ اپاراتىنىن بىلمەيمىز, پويىزبەن اپارامىز دەپ وتىر, وعان سەنىم جوق.
بارعان بەتتەگىدەي ەمەس, تاماعى, توسەك-ورنىمەن قامتاماسىز ەتتى. بۇرىن قارابۇزان, ءامىرحان, كاۋكەن تورتەۋمىز ءبىر ەدىك. مەنى ولاردان ءبولىپ ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەسىڭ دەپ, پۋلەمەت روتاسىنا, الىمگە اكەپ قوستى. ءالىم ەكەۋىمىز ءبىر جۇرەمىز, ءبىر توسەكتە جاتامىز. ال ەندى ءبىزدىڭ جولداستار مىنانداي ۇلتتاردان قوسىلعان: دەنى قىرعىز حالقى, ازەربايجان, ارميان, قىرىم تاتارى, قازان نوعايى, ۋكراين, تاعى باسقالار» دەپ ساعىنىش سەزىمىن مارجانداي توگىلتە جەتكىزەدى مايدانگەر ءبىر حاتىندا.
قايىرجان تىكشەكەەۆ اسكەرگە اتتانعاندا سۇيگەن جارى عاينيدىڭ اياعى اۋىر ەدى. سول جىلى شىلدەدە دۇنيەگە كەلگەن سابيىنە ىرىمداپ اسكەر دەپ ات قويادى. الايدا تاعدىر ولاردى قايتىپ قوسپادى. اقمولالىق جاۋىنگەر سانداعان جان سۇم اجالدىڭ تىرناعىنا ىلىككەن – 1943 جىلى قازا تابادى. بىراق سۇيەگىنىڭ قاي جەردە قالعانى بەلگىسىز. قايىرجان سەكىلدى مايداندا قازا تاۋىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن بوزداقتارىمىز ءالى دە كوپ. ەلىمىزدىڭ زەرتتەۋشى-عالىمدارى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سۇراپىل, قاندى قىرعىن وشاعىنا اينالعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا, فاشيزمگە قارسى شايقاستا قازا تاپقان, حابارسىز كەتكەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ەسىمى مەن تاعدىرىنا قاتىستى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن ءالى دە توقتاتپاۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جۇمىستى تەك جۇيەلى, اۋقىمدى جۇرگىزگەندە عانا ناتيجە بەرەدى, دەيدى ولار. وسى رەتتە استانالىق مۇراعاتشىلار دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ماسكەۋ وبلىسىنا قاراستى پودولسك قالاسىندا ورنالاسقان قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان سوعىس تۋرالى كوپتەگەن تىڭ ماعلۇماتقا قول جەتكىزىپ وتىر. سونىمەن قاتار پودولسك ءارحيۆىنىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە وڭىرلەر بويىنشا «بوزداقتار» ەستەلىك كىتاپتار سەرياسى قۇراستىرىلعانى ءمالىم. بىراق بۇل جيناقتار قازا تاپقان نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەندەردى تولىق قامتيدى دەپ ايتا المايمىز. اسكەردەن جازىلعان حاتتار مەن قۇجاتتاردى ارادا قانشاما جىل وتسە دە بالالارىنىڭ كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, مۇراعات قورىنا اكەلىپ تاپسىرۋ فاكتىلەرى ەل ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسقان بوزداقتار تۋرالى ماعلۇمات ۇرپاقتارى ارقىلى, سونداي-اق شەتەل ارحيۆتەرىنەن ءالى دە ۇزدىكسىز ىزدەستىرىلىپ جاتقانىن اڭعارتادى.
وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا اجال قۇشقان مايدانگەرلەر جونىندە – www.obd-memorial.ru, سونداي-اق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى اقپارات بەرەتىن www.podvignaroda.ru انىقتامالىق سايتتارى ارقىلى جاقىندارىن ىزدەپ-تاۋىپ جاتقان جايتتار بار ەكەن. ال www.winterwar.karelia.ru سايتى دا فين سوعىسىنا قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى مالىمەت الۋعا بولاتىن تاعى ءبىر تىڭ دەرەك كوزىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇدان باسقا www.ipc.antat.ru, www.soldat.ru, سايتتارىنا يەك ارتۋشىلار سانى كوبەيمەسە, از ەمەس. مايدان دالاسىندا قازا تاپقان, ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن, بولماسا تۇتقىنعا تۇسكەن تاعدىرلار مەن ەسىمدەر تۋرالى اقپارات ۇسىناتىن مۇنداي سايتتى قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ دە اشۋ نيەتى بار ەكەنىن ەستىدىك. وسى جوبا جۇزەگە اسىپ جاتسا, كىم ءبىلسىن, بالكىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قۇربانى بولعان مۇنداي تاعدىرلار قازاق توپىراعىنان دا تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس قوي.
سۋرەتتەردە: قايىرجان تىكشەكەەۆ جانە اسكەردە جازىلعان حاتتار
