ونەر • 24 ءساۋىر، 2020

قازاق قىزدارىنىڭ انشىلىك مادەنيەتى

461 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىندە قىز­دارعا عانا ءتان ورىنداۋشىلىق ۇل­گى بار جانە ونىڭ مادەنيەتى ەرتە­دەن قالىپتاسقان دەسەك، وسى پىكىرىمىزگە كەلىسپەيتىندەر كوپ بولاتىن شىعار. ونىڭ باستى سەبەبى – كەزەڭ بولەك، تالعام باس­قا، ءان ءداستۇرىنىڭ اسىل ار­قا­ۋى سوگىلە باستاعان باعزى زا­مان­­دى باستان كەشىرۋدەمىز، وكى­نى­­شكە قاراي. قازاق قىز­دا­رى شىعارماشىلىعىندا ۆوكال­دىق ءستيلدىڭ ءتول مانەرى، شىعار­مانىڭ وزىندىك كومپوزيتسياسى، كەرەك دەسەڭىز، رەپەرتۋارى مەن ورىنداۋشىلىق حارەكەتتەردىڭ ءوز ادەبى مەن عۇرپى بولعان دەگەندەي ۋاجگە بارساق، بۇگىنگى ويشىل قا­ۋىمدى يلاندىرۋ اۋرەلى ءىس بولۋى مۇمكىن. ۇلتتىق انشىلىك ونەردى كوبىنەسە ەرلەرگە ءتان سال-سەرىلىك ءداستۇرى دەپ ۇعۋعا بەيىمبىز، الايدا قازاقتىڭ ءان انتولوگياسى تەك وسىمەن شەكتەلمەيدى. تۇرمىستىق-تولعاۋلى اندەردىڭ دەنى قىزداردىڭ انشىلىك داستۇرىنەن ءوربيدى.

بەلگىلى ءبىر جايتتىڭ ساۋالىنا تورەلىك ايتۋ ءۇشىن ورىس دەرەكتەمەلەرىنە جۇگىنۋ داعدىسى بىزدە ءالى بار. ول تۇسىنىكتى دە، ويتكەنى ءبىزدىڭ عىلىمدا ورىس ونەرتانۋ مەكتەبىنىڭ كۇشى ءالى ىقپالدى، ءالى وكتەم. (اسىرەسە ەتنومۋزىكا اڭگىمەسى قوزعالعاندا ورىسشا ارگۋمەنت كەلتىرسەڭىز كەز كەلگەن كەر وپپونەنت سىلق ەتە قالادى، اششى دا بولسا شىندىق وسى). ەندەشە ءبىز دە سوعان جۇگىنىپ دالەل ايتالىق.

اسىل جانداردىڭ انشىلىك دارگەيىن رەسەي عالىمدارى سوناۋ اق پاتشا زامانىندا، ياعني XIX عاسىردىڭ جۋان ورتاسىندا-اق جەكە فولكلورلىق مادەنيەت رەتىندە قاراستىرا باستاعان ەكەن. كەرەك دەسەڭىز، ن.لوپاتين (1854-1897)، ۆ.پروكۋنين (1848-1910) سياقتى ورىس مۋزىكاتانۋشىلارى قىزدار ايتاتىن اندەردى دەربەس ورىنداۋشىلىق جانرعا بالاعان كورىنەدى. ورىس فولكلوريستيكاسىنىڭ اڭىز ادامى سانالاتىن ە.لينەۆا (1853-1919) ورىس قىزدارى شىعارماشىلىعىن سيپاتتاعاندا «گورۋششەچنىە پەسني» (قايعىلى اندەر)، «بابي پەسني» (ايەل اندەرى) «دەۆي پەسني» (بويجەتكەن اندەرى) دەگەن انىق­تا­مالاردى پايدالانىپتى. ورىستىڭ تاعى ءبىر ءدۇر فولكلوريستى م.ەدەمسكي قىز­دار ءانىن مازمۇنىنا قاراي «تۇرمىسقا دەيىنگى اندەر»، «تۇرمىستان كەيىنگى ان­دەر» دەپ جىكتەيدى، بۇل ويىن ول رەپەرتۋار ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. م.ەدەمسكيدىڭ زەرتتەۋلەرىنە شولۋ جاساعان م.ۆاۆيلوۆا دەگەن ونەرتانۋشى بىلاي دەپ جازىپتى:

«م.ەدەمسكي، وتمەچايا پروتسەسس راز­رۋشەنيا ي ۋگاسانيا تراديتسيوننوي نارودنوي پەسني، ۋگلۋبلياەت مەتوديكۋ يزۋچەنيا پرويسحودياششيح ۆ فولكلورە ياۆلەني، وتكرىۆاەت نوۆىي اسپەكت يسسلەدوۆانيا – پودنيماەت پروبلەمۋ ترانسميسسي كۋلتۋرى. ون ناچيناەت فيكسيروۆات (نە زاپيسىۆات) گەندەرنىي رەپەرتۋار، اكتسەنتيرۋيا ۆنيمانيە نا رازنىح ۆوزراستنىح گرۋپپاح. ۆ ارحيۆنوي كوللەكتسي ەدەمسكوگو موجنو ۆىدەليت ۋنيكالنىە نابليۋدەنيا-زامەتكي – تەماتيچەسكيە تسيكلى: رەپەرتۋار مولودوگو پارنيا 17 لەت، ريادوۆوگو كرەستيانينا 40-45 لەت، رەپەرتۋار دەۆۋشەك 16-17 لەت، جەنششين 40-45 لەت، ستارشەگو پوكولەنيا 60-70 لەت».

(م.ۆاۆيلوۆا. پەسەننىي فولكلور ۆ زاپي­سياح م.ب.ەدەمسكوگو: پرينتسيپى سوبي­رانيا ي يسسلەدوۆانيا. ستاتيا. پو سلە­دام ە.ە.لينەۆوي. سبورنيك ناۋچنىح ستاتەي. 96 ستر. ۆولوگدا-2002). وسى جەردە «ما­دەنيەتتىڭ ترانسميسسياسى» دەگەن سوزگە توق­تالۋدىڭ قاجەتى جوق، ول فولكلوردىڭ ساقتالۋى نە جالعاسۋى پروبلەمالارىنا قاتىستى گاپ. ال ەندى استى سىزىلعان «گەندەرنىي رەپەرتۋار» دەگەن سوزگە نازار اۋدارالىق، بۇل جەردە مادەنيەتتى ساقتاۋشى ياكي جالعاستىرۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىمەن بىرگە جىنىستىق تا تابيعاتىن ەسكەرۋ كەرەكتىگى مەڭزەلىپ وتىر. مۋزىكالىق بىلىكتە وعاشتاۋ كورىنەتىن «گەندەرلىك» ءسوزى م.ەدەمسكي زامانىندا بولعان جوق، ونى مۋزىكالىق انىقتاما قاتارىنا ەنگىزگەن كەيىنگى عالىمدار لەگى، دەسەك تە انشىلىك تانىمدا جىنىستىق ەرەك­شەلىك بولاتىنىن ەپپەن ايتقان ورىستىڭ كونە عالىمدارى ۇتىلعان جوق. ايەلدەر ايتاتىن ليريكالىق اندەر، «گورلار» (جوقتاۋ اندەر) مەن «چاستۋشكالار» (قايىم اندەر) اكادەميالىق ونەر ءتۇرى رەتىندە ورىس مادەنيەتىنە ەندى.

ورىس عالىمدارىنىڭ توككەن تەرى تەككە كەتسىن بە، وسىدان كەيىن-اق قىز­داردىڭ انشىلىك شىعارماشىلىعى نە­گىزىندە حالىقتىق-اكادەميالىق حور ۇجىم­­دارى ۇيىمداستىرىلا باستادى، جە­­كە ورىنداۋشىلىق ونەر دامىدى، ورىس مارجالارىنىڭ داۋسىن جاھانعا جاي­­عان ل.رۋسلانوۆا، ل.زىكينا سياقتى ءداس­تۇرلى انشىلەرى الەمدى اۋزىنا قارات­تى. ورىس مادەنيەتى اياسىندا پايدا بول­عان «دەۆيچيا حوروۆودنايا تراديتسيا»، «جەن­سكي پەۆچەسكي جانر» دەگەن تىر­كەستەر وداق كولەمىندەگى وزگە ۇلتتارعا ونە­گە بول­دى. قازىرگى كۇندە رەسەيدەگى تا­نى­­مال ۇجىمداردىڭ ءبىرى، يۋ.چيركوۆ جە­تەك­شى­لىك ەتەتىن ورىس-كازاكتاردىڭ «چا­پۋرا» فولكلورلىق ءانسامبلى تەك قانا قىزدار شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتايدى جانە وسى قۇرالپى ۇجىمدار وتە كوپ. ول از دەسەڭىز، ايەلدەردىڭ شىركەۋدە ورىندايتىن ءدىني-عيبادات حورىنىڭ ءداستۇرى دە ورىس فولكلورىن مەيلىنشە بايىتىپ وتىر. پراۆوسلاۆيەنىڭ ەسكى ءدىن تۇتىنعان جاماعاتتارى (ستاروۆەرلەر) قاۋىمىنىڭ فولكلورى دا زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالماعان، ولاردىڭ دا ايەلگە ءتان زىكىر ءراۋىشتى اندەرى مۇقيات جيناقتالعان، قازىرگى «ريابينا» دەگەن ايەلدەر ءانسامبلىنىڭ رەپەرتۋارى سول ەسكىسلاۆيان فولكلورىنان تۇرادى.

بىزبەن تۋىستاس حالىقتاردا دا قىزدار شىعارماشىلىعى بولەك مادەنيەت رەتىندە تالدانادى. مىسالى، ء«وز اعامىز» وزبەكتىڭ تەك قانا قىزدار بيلەيتىن كلاسسيكالىق ءبيى الەمگە ايگىلى. وزبەك قىزدارى حورەزم داۋىرىنەن بەرى كيەلى ونەر سانالاتىن «شاش­ماكومدى» قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ايت­قان ەمەس، تەك كەڭەستىك كەزەڭدە عانا اۋەس ەتە باستادى. كاۆكاز تۇرىكتەرىندە قىز­­داردىڭ ءبيى باسقاشا، ءبىزدىڭ «ايجان قىز» بەن «قاماجايداي» ىرعالىپ تۇرادى. اگا­راكي قىزدار قاۋىمى جىگىتتەر بيىنە اۋەس­تەنىپ سەكەكتەي جونەلسە ول ورەسكەل ءىس بولىپ سانالادى. وسىلاردى زەردەلەيتۇعىن بول­ساق، جالپى ونەر اتاۋلىنىڭ بارلىق تۇ­رىندە جىنىستىق ەرەكشەلىكتەرگە قا­تىس­تى ەجەلدەن قالىپتاسقان تىلسىم تا­بيعاتى بار سياقتى كورىنەدى. ء«بىر تۋ­عان» قىرعىزداردا «ماناستى» ەشقاشان قىزدار ايتپايدى. قازاق، قاراقالپاقتا قوبىزدى قىزدار ۇستامايتىن قاتاڭ تىيىم بولعان. «جىراۋ» دەگەن ءسوز تەك قانا ەركەكتەرگە عانا لايىق اسكەري مارتەبە بولعانى انىق، قازاق قىزدارىنىڭ «جىراۋ» اتانا باستاعانى تەك بەرىدە، زاتاەۆيچ جازبالارىنان كەيىن عانا. ارينە بۇل كۇندە شىعارماشىلىق ەركىندىك پەن تەڭدىكتە جىنىستىق شەكتەۋ جوق. اڭ­گىمە بايىرعى كەزەڭدەردەگى قاسيەتتى تى­يىمداردىڭ بولعاندىعىندا. ال ەندى قا­زاق قىزدارىنىڭ ءان ونەرىنە كەلەتىن بولساق، ول شەكسىز داريا، ءوز تاريحى، ءوز مادەنيەتى دامىعان كەمەل جانر. ۇلت رۋحانياتىن قىز­داردىڭ داۋىسىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.

قازاقتىڭ ءانشى قىزدارىنىڭ ورىن­داۋشىلىق ءداستۇرى مەن ونىڭ باس­تى ەرەك­شەلىكتەرى، ارينە تۇرمىستىق ومىر­لە­رى­نە بايلاۋلى. قىزدار انشىلىگىندەگى اي­رىقشا ينتوناتسيا نەگىزىنەن سوزىلا اي­تى­لاتىن سازدى لەبىزبەن ورىلەدى، ياعني رە­پەرتۋار نەگىزىنەن ليريكالىق اندەردەن قۇ­رالادى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. قىز شىرقاۋىنداعى مەلوديالىق دامۋدىڭ دا ءوز جوسىعى بار. ولار حالىقتىق نەمەسە اۆتورلىق اندەردى ورىنداعاندا داۋىستى تىم جوعارى ورلەتۋدى، جىگىتتەرشە «التى قىردان اسىرا ايعايلاۋدى» ماقسات ەتپەيدى، كەرىسىنشە كوركەم تەمبرگە، شا­عىن عانا كومپوزيتسيالىق ورنەكتەرمەن استاساتىن جارقىن كولوريتكە كوبىرەك سۇيەنەدى. دالا داستۇرىندە ونەرلى قىز­دىڭ كورمە كوزگە (قازىرگى ۇعىممەن ايت­قاندا «ساحناعا») بادەندى بولۋى، ورىن­داۋشىلىق بارىسىندا ىزەت شەكاراسىنان اتتاماۋى ماقۇل بولعان.

ۇلى اجەلەرىمىزدەن جەتكەن ۇلان-عايىر ءان قورىمىزدى بارلاي كەلگەندە، تۇرمىس-سالتقا بايلانىستى اندەر، سىڭسۋ مەن جار-جار، بەسىك جىرى، التىباقان-اقسۇيەك ماڭايىنداعى قىز-بوزبالا قاعىتپالارى، قىز-جىگىت ايتىسىنىڭ اقاباسىنان تۋىنداپ جاتاتىن كلاسسيكالىق قارا ولەڭ قايىرىمدارى، بۇلار تەك قانا قىزدارعا تيەسىلى قىزىقشىلىق بولىپ سانالعانىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق. ارينە ۇزاتىلۋ، قوشتاسۋ، قۇتتى ورنىنا قونۋ، ەلى مەن جە­رىن، اتا-اناسىن ساعىنۋ سياقتى ادەتتەگى اندەر عۇرىپتىق-سالتتىق فولكلورعا جات­قانىمەن، پوەتيكالىق مازمۇنى مەن مۋزىكالىق فورماسى دامي كەلە قىز­داردىڭ كاسىبي ءان مەكتەبى بولىپ قالىپ­تاسقانىن اڭدايمىز. جانە ول كوشپەلى تۇرمىسىمىزدا عاسىرلار بويى ءپىسىپ-جە­تىلگەن پەيىشتىڭ جەمىسى سەكىلدى، اق جاۋ­لىقتى اجەلەرىمىزدەن انالارىمىزعا مي­راس بولىپ، قارقاراسى قۇلپىرعان قىزدار ءانى ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەگىمىزگە شۋاق سىيلاۋمەن كەلەدى. جاراتقانعا مىڭ تاۋبە!

قازاقتىڭ ونەرتانۋ عىلىمىندا قىز­دار انشىلىگى جەكە-دارا عىلىمي نى­سان رەتىندە باعالانباعانىمەن جە­كە تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىق جاع­داياتىن قاۋزاعان ەڭ­بەك­تەر جازىلدى. ا.زاتاەۆيچ (1000 پەسەن كازاحسكوگو نا­رودا. ورەنبۋرگ-1925)، ب.ەرزاكوۆيچ (پەسەننايا كۋلتۋرا كازاحسكوگو نارو­دا، المااتا-1955) قۇراستىرعان ءان جي­ناقتارىنان سوڭ ت.بەكحوجينا، ا.باي­گاسكينا، س.ەلەمانوۆا، ع.بيسەنوۆا، ا.بەر­دىباەۆا، ب.ءبابىجان، ءا.سابىروۆا، ب.تۇر­ماعامبەتوۆا سىندى عالىمدار لەگى حالىقتىق ءداستۇر اياسىندا قىزداردىڭ شى­عارماشىلىعىن دا مادەني ۇدەرىس رەتىندە ەسكەرە ءوتتى. كەڭەس زامانىنداعى ەڭبەكتەردە قىزدار شىعارماشىلىعىن سول كەزدەگى يدەولوگياعا ساي «تەڭسىزدىك اندەرى» دەپ جىكتەگەنى بەلگىلى. ارينە ەر ادامداردىڭ قىزدار ءانىن ايتۋى، كە­رىسىنشە قىزداردىڭ ەرلەر انىنە اۋەز بو­لۋى وسى كەزدەردە باستالدى دەۋگە بولادى. قىزداردىڭ انشىلىك مەكتەبىنىڭ مادەنيەتى بار ەكەنى جايلى ەمەۋرىندى ماقالالار تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ۋاقىتتاردا عانا ەپتەپ جازىلا باستادى. بىراق ولاردىڭ نەگىزگى ۇستىنى «عۇرىپتىق اندەر» دەگەن تاقىرىپ اۋانىنان اسپادى.

دەگەنمەن، «ايەلدەر ءانى» دەگەن ايدارلى جىكتەۋدى ا.زاتاەۆيچتىڭ جازبالارىنان كوپ كەزدەستىرەمىز. مىسالى:

«210. كۋليايم كولىباەۆا (كۋلەيىم كويلىباەۆا) جەنا مەدەۋ.ك. (سم. پريم. 203)، دالا منە رياد چرەزۆىچاينو ينتەرەسنىح سووبششەني يز وبلاستي جەنسكيح كازاحسكيح پەسەن پاۆلودارسكوگو ۋەزدا.

  1. وچەن كراسيۆايا جەنسكايا پەسنيا، گراتسيوزنو ي پلاۆنو يزليۆايۋششاياسيا ي، ۆ زاكليۋچەنيە، مودۋليرۋيۋششايا يز ماجورا ۆ مينور نا ۆتوروي ستۋپەني.
  2. جەنسكايا پەسنيا.
  3. جەنسكايا پەسنيا.
  4. وچەن كراسيۆايا، تاك ي پروسياششاياسيا ۆ وپەرۋ، جەنسكايا پەسنيا، پولنايا گلۋبوكوي گرۋستي! (سوۆسەم درۋگايا «كايىرما» پومەششەنا ۆ «1000 پ.»، پود № 494).
  5. وپيات-تاكي - چرەزۆىچاينو كراسيۆايا جەنسكايا پەسنيا، س بوگاتەيشەي مەلوديەي، پرەيسپولنەننويۋ پەچاليۋ.
  6. جەنسكايا پەسنيا.
  7. جەنسكايا پەسنيا، ۆ كوتوروي سلىشيتسيا وتزۆۋك ۆەليكولەپنوي پەسني «ۋش كونىر ۋيرەك»، سووبششەننوي ۆىشە كۋليايم كولۋباەۆوي (سم. № 256).
  8. جەنسكايا پەسنيا.
  9. جەنسكايا پەسنيا.»

(الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ. «500 پەسەن ي كيۋەۆ كازاحسكوگو نارودا» يزداتەلستۆو «دايك-پرەسس»، گ. الماتى. 336-348 ستر.)

ا.زاتاەۆيچ قازاق قىزدارىنىڭ ان­شىلىك ورەسىن جوعارى باعالايدى، اسىرەسە مايرا شامسۋتدينوۆا تۋرالى زور ىلتي­پاتپەن جازعانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار قازاق ايەلدەرى ءانىنىڭ مازمۇنى مەن مەلودياسىنا ءوز تاراپىنان ءبىرسىپىرا سيپاتتاما بەرەدى.

قازاق قىزدارى انشىلىگىنىڭ ماز­مۇن-ماعىناسى سالتتىق دەڭگەيدەگى فولك­لوردى نەگىزگە الا وتىرىپ، كلاسسيكا­لىق قارا ولەڭنىڭ شەكاراسىنان شىعان­دايتىنىن، ءسويتىپ حالىقتىق-كاسىبي شى­عار­ماشىلىققا ورلەيتىنىن جوعارىدا جاز­دىق. ەندى قارا ولەڭنىڭ فولكلور سارىنداس فورماسى وزگەرە كەلە كلاسسيكالىق ليريكاعا يەك ارتا باستايتىنىنا ىنتا قويالىق. كەرەك دەسەڭىز قاراپايىم عانا قايىرىمداردىڭ تابيعاتى قۇبىلا كەلە عاشىقتىق نوۆەللاسى تاقىرىبىنا دەيىن ۇلاسىپ جاتادى. مونولوگ، بايانداۋ تۇرلەرىندەگى پوەتيكالىق تىركەستەر ەركىن ىرعاقتى بولعاندىقتان كومپوزيتسيالىق مازمۇنعا دا كوپ وزگەرىس جاسايدى. دالەل رەتىندە كوپشىلىككە اتتارى ءماشھۇر ءما­ريام جاگورقىزىنىڭ، كەرەكۋلىك ماي­رانىڭ اندەرىن مىسالداساق تا جەتكىلىكتى. ءماريام:

قولىندا ءماريامنىڭ وتكىر قايشى،

قاعازعا ءماريام اتى جازىلسايشى.

قور بولىپ ءبىر جامانعا كەتكەنىمشە،

الدىمنان قازىلعان ور تابىلسايشى!

– دەپ سارعايادى، دۋدارعا دەگەن سەزىمىن اشىق ايتادى. ال مايرا بولسا:

«دوس تۇتتىم، بولدىم جاقىن،

تىلىڭە ەردىم،

 باسقادان سەنى ەرەكشە ارتىق كوردىم.

 كىرشىكسىز ماحابباتىڭ قويىنىندا،

ء وزىڭ ءبىل، جۇرەگىمدى ساعان بەردىم!» دەپ عاشىق سەزىمىن ەشكىمنەن قىسىلماي امبە جۇرتقا جاريا ەتەدى.

وسى جەردە ءان ماتىنىنەن بولەك، قىز­داردىڭ كومپوزيتورلىق قارىمىنىڭ دا ناعىز شابىتتىڭ بيىگىنە جەتكەنىن ايتۋ پارىز. مۋزىكالىق تالداۋمەن قاراساق، اندەردىڭ ينتوناتسيالىق قايىرىمدارى دا ادەتتەگى ەرلەر ايتاتىن ولەڭنەن وتكىر­لەۋ. ماتىندەگى پوەزيالىق ورىمدەردىڭ ايت­پاعىنا كەلسەك، قىز ءسوزى مەيلىنشە باتىل، ءار ۇيقاسى قىلىشتىڭ بالداعىنداعى اقكۇمىستەي جارقىراپ تۇرادى. قازاق قىزى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق البارىندا تەك قانا «اسەرشىل»، «مۇڭشىل» بولا بەرمەيدى، ول كەيدە جەڭىل يۋمورەسكاعا دا قىسىلماي مو­يىن بۇرا كەتەدى.

«جامان بولساڭ كەتەرسىڭ سۋعا كەتىپ،

جاقسى بولساڭ كەلەرسىڭ سۋدان ءوتىپ» دەپ قالجىڭداي وتىرىپ، بوزبالانى قاي­رايدى، ءان ءماتىنى بۇلان جاستىڭ قان­شالىقتى ەركىن ءارى ازات رۋحتى بولعانىن بايان ەتەدى. البەتتە، مۋزىكالىق وبراز دا سوعان وراي سان-سالالى بولىپ تۋىندايتىنى، ءوربيتىنى بەلگىلى.

تاپ وسى جەردە قازاق قىزدارى رەپەر­تۋارىنداعى اندەردىڭ مازمۇنىن بارلاي وتىرىپ، ولاردىڭ قوعامداعى بيىك مارتەبەسىن تانۋ اسا قيىن ءىس بولمايدى. قازاق قىزى ءان ارقىلى ءوزىنىڭ «سوزگە بەكەم»، «سەرتكە بەرىك»، «ىزەتىنشە اسقاق» بەينەسىن سومدايدى. سونىمەن قاتار ول ۇلكەننىڭ جولىن كەسپەيتىن، بورىكتىگە تىكە قارامايتىن كورگەندى تۇلعا، رۋلى ەلدىڭ ارى مەن ۇياتى ەكەنىن دە ۇمىتپايدى.

اقيقاتىن ايتالىق، كەڭەستىك كەزەڭدەگى عالىمدار جازعانداي قازاق قوعامىندا «تومەنەتەك تەڭسىزدىك» بولعانى شىندىق. «تاقسىر-اي، كۇنى قۇرسىن ۇرعاشىنىڭ، بيلىگى بولماعان سوڭ ءبىر باسىنىڭ» دەپ سارا اقىن تەككە جىرلاعان جوق. قالىڭ مالىن مول بەرگەنگە قىزىن جەتەكتەتىپ جىبەرەتىن كەرزاماندى بۇگىن جاسىرعاننان نە پايدا؟ (تۇرمىستىق جاعداياتىندا تۋىنداعان «تەڭسىزدىك اندەرى» قازاق قىز­دارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا ەپو­پەيالىق بايان بولىپ قاتتالىپ ءالى جاتىر، بولاشاقتا ولاردى جيناقتاساق ءبىر انتو­لوگياعا جۇك بولىپ قالارى انىق). قازاق قىزى:

«قىزدى نەگە قۇدايىم جاراتاسىڭ،

قولاڭ شاشىن قايىرىپ تاراتاسىڭ.

اساۋ تايداي الشاڭداپ جۇرگەن باسىم،

قانداي جاننىڭ قولىنا قاراتاسىڭ؟»

– دەپ جات بوساعاسىنداعى باق-تالايىن ۋايىم ەتەدى.

بۇلدىرگەن،

قانداي جاقسى قۇربىلارمەن ءبىر جۇرگەن

– دەپ «اساۋ تايداي بۇلاڭداعان» وڭ بوساعا­دا­عى داۋرەنىن قيماي قامىعادى.

«بازاردان العان بوز جاۋلىق،

شەتىنەن الدىم ءبىر باۋلىق،

اينالايىن تۋىسقان،

سىزدەرگە بەرسىن دەنساۋلىق!»

 – دەپ تۋعان ەل، وسكەن جەرىن ويلاپ سارعايادى.

ء«اي-ءاي، بوپەم،

كەيىن قالعان ەلىمدى،

كورەر مە ەكەم!»

– دەپ بەسىك تەربەتىپ وتىرىپ توركىن جۇرتىن ساعىنادى.

ال ەندى، تاقىرىپتى تۇرمىس جاعدايا­تىنان انشىلىك قاعيداسىنا شورت بۇرا­تۇعىن بولساق، قىزدار ايتاتىن اندەردىڭ سيپاتىندا جوعارىدا ءبىز سالىستىرا جازعان ەكى حاراكتەر بار، ليريكا مەن سەنتيمەنت، ساتيرا مەن يۋمور ينتوناتسيالارى ارالاسا كەلە تاماشا مۋزىكالىق وي نەمەسە كومپوزيتسيالىق مازمۇن تۇزگەندەي بولادى. ياعني قازاق قىزدارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىندا قۋانىش پەن وكىنىش، ماحاببات پەن عاداۋات، كۇلكى مەن كوز جاسى ارالاس. ۆوكالدىق تۇرعىدا بوزبالالارعا ءتان ەسەلەنگەن ديناميكا، تىك شىرقايتىن شاپپا-شوت اكتسەنت مۇلدە جوق، كەرىسىنشە رومانستىق شۋاقتى مەلوس باسىمىراق.

تاعى ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارۋعا ءماجبۇرمىز. جالپى، حالىق اندەرىنىڭ ىشىندەگى قىزدارعا ءتان تەكست-ماتىندەردى بارلاساق، جۇمباقتاي ايتۋ، استارلاپ جەتكىزۋ، تۇسپالداپ مەڭزەۋ سياقتى پوە­تيكالىق تاسىلدەر مەيلىنشە مول قول­دانىلادى. مىسالى:

«الما اعاشتىڭ گ ۇلىندەي-اۋ،

تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي-اۋ.

ءوتىپ داۋرەن بارا جاتىر،

ءسىز بەن بىزگە بىلىنبەي-اۋ»

– دەپ ءانشى قىز تىڭداۋشى نازارىن «الما اعاشقا»، «تەكەمەتكە» بۇرا وتىرىپ، ءوز تاعدىرىن بايان ەتەدى، قيماس قۇربىسىنا قۇپيالاپ سىرىن ايتقانداي بولادى. مۇنداي ءادىستى ادەبيەتشىلەر «پاراللەلليزم» دەپ اتار ەدى. (مۋزىكادا دا بۇل تەرمين بار، بىراق ول ەكى دىبىستىڭ گارمو­نياسىن قاۋزاپ كەتەدى).

«ارقادان سوققان سامال جەل،

ساعىندىم كوكە، امان كەل!»

– دەپ الىستاعى باۋىرىنا دەگەن ساعى­نىشىن انگە قوسادى، سويتە تۇرا توركىن جۇرتىنا (ارقاعا) كوپتەن بارماعانىن جاريا-ناز ەتەدى. قازاق قىزى ءوز سەزىمىن الگى ايتىلماق ءاننىڭ وزەگىنە شەبەر قا­يىمداستىرادى. ءان سازى ءماتىننىڭ جەت­كىزە الماعان تۇسىن ارلەپ، سەزىم لەبى­زىن مەلوديالىق ورنەكتەرمەن ورە وتى­رىپ، سودان مۋزىكالىق كوركەم شە­­شىم ىزدەيدى. مۇنداي مۋزىكالىق-پوە­تيكالىق ءتاسىل جالپى قازاقى ءان-ولەڭ­نىڭ بارىنە ءتان دەگەنىمىزبەن، قىزدار شىعارماشىلىعىنداعى سيپاتى وتكىرلەۋ-اۋ. كەيدە ءبىر تىڭداعانعا قىزدار ءانىنىڭ مازمۇنى تولىق اشىلماعانداي، كۋلميناتسياسى جەتىلمەگەندەي بولىپ كورىنەتىنى بار. ءيا. قىزداردىڭ شىعارماشىلىعىندا اشىق-شاشىق اسىرەسوق اكتسەنتشىل تەحنيكا بولمايدى. مۇنىڭ استارىندا ۇلت پەن داستۇرگە دەگەن ءتۇپسىز قۇرمەت جاتىر. قايىرا ايتقاندا، قازاقتىڭ بۇقارالىق-مۋزىكالىق سالتىندا قىزدار انشىلىگى – ءتول تابيعاتى سۇرىپتالعان، وزىندىك كوم­پوزيتسياسى مەن فورماسى جەتىلگەن، ءداستۇرلى ۆوكالدىق مەكتەبى قالىپتاسقان دارا مادەنيەت.

وسى ماقالانى وقىعان سوڭ ء«اي، اعا­يىن، حالىق انشىلىگىنىڭ كلاسسيكالىق مەكتەبى بار، كاسىبي وقىتۋ تالابى بار، ەندەشە ودان قىزدار شىعارماشىلىعىن ءبولۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار ما؟ زاماناۋي زارۋلىگى نە-ءدۇر؟» دەيتىندەي وپپونەنت ساۋالدار ورە تۇرەگەلۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتتارىن اتاعان جەكە مۋزىكاتانۋشىلار بولماسا جالپى وتاندىق ونەرتانۋ مەن كاسىبي ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزدار انشىلىگىن جانرلىق مادەنيەت رەتىندە قاراماق تۇگىلى، ولاردىڭ سان عاسىرلىق ءداستۇرى بار رەپەرتۋارىن دا مويىنداي بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى ورىنداۋشىلىق ونەردە قىزداردىڭ انشىلىك ۇلگىسى «زايىمكەنىڭ اعاشىنداي» سەلدىرەپ، جويىلىپ بارادى. وسى كۇنى سال-سەرىلەردىڭ «جىگىتلىك» تاقىرىبىنداعى «الاڭسىز ساۋىق-سايران سالعان»، ء«بىر كۇندە سەگىز قىزدى الىپ قاشقان» اندەرىن سۇلۋ قارىنداستارىمىز ساحنادا قىسىلماي ايتا بەرەدى. «تاڭىر­بەرگەن مولداباي»، «ولاي ءجۇرشى، كوك­شولاق!» دەپ ۇكىلى بوركى نايقالعان ارۋلاردى دا كورىپ ءجۇر­مىز. ەستەتيكالىق جولىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ءبىرجان مەن اقاننىڭ، ءمادي مەن تايجاننىڭ، عازيز بەن بالۋان شولاقتىڭ، كەنەن مەن قاپەزدىڭ قاھارماندىق-پاتە­تيكالىق تۋىندىلارى قىزداردىڭ نازىك تابيعاتىنا كەلمەيدى، ۆوكالدىق تۇرعىدا دا داۋىسقا وراسان سالماق تۇسىرەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قىز بالا قانشا شەبەر ورىنداۋشى بولسا دا شىعارما بولمىسى وعان ىرىق بەرمەيدى، سەبەبى ەر ادام رەپەرتۋارىنىڭ ۆوكالدىق-تەحنيكالىق تالاپتارى وزگە. قالاساق تا، قالاماساق تا الگى ورىس عالىمى م.ۆاۆيلوۆا ايتقان «گەندەرلىك رەپەرتۋار» تالابىنىڭ ءبىر ماڭىزى وسى جەردە بايقالادى. كاسىبي وقىتۋ ستاندارتىنىڭ تالابىنا ساي ء«ان مامانى حالىق اندەرىنىڭ ءبارىن يگەرۋ كەرەك» دەگەن ورتاق تىلەككە داۋ جوق، ول بىلىك پەن ءتالىم ءۇشىن وتە قاجەت دۇنيە. دەسەك تە ۇلكەن ساحنا مادەنيەتىندە كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ماڭدايىنا بىتە بەرمەيتىن رۋحاني قازىنامىز – قازاق قىزدارىنىڭ انشىلىك مادەنيەتى مەن عۇرپى ساقتالسا يگى.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

تۇركىستان جاسىل قالاعا اينالۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار