12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ نەگە كەيىنگە شەگەرىلدى؟

ءبىلىم بەرۋ مەن عى­لىمدى دامى­تۋ ماسەلە­لەرىن ەلباسى نۇرسۇلتان  نازارباەۆ ءاردايىم ءوزى­نىڭ باستى  نازارىندا ۇستاپ كەلەدى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ تۇعىر­ناما­سىندا دا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالا­سىنا ارنال­عان ءىرى بولىمدەر قاراستى­رىلعان. وتكەن جىلداردا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىن زاڭنامالىق  قام­تاماسىز ەتۋدە ءبىر­تالاي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىل­دى. 2007 جىلى قابىل­دانعان ء“بىلىم تۋرالى” زاڭ ءبىلىم بەرۋدىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە وڭ ىقپال ەتتى, دەگەنمەن وندا كوپتەگەن تۇجىرىم­دامالىق-قۇ­قىقتىق ولقى­لىق­تارعا جول بەرىلدى. ونى ءبىز قا­زىرگى كەزدە كو­ميتەتتە ء“بىلىم تۋرا­لى”  قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى” زاڭ جوباسىن قاراۋدا ايقىن سەزىنىپ وتىرمىز. ءماجىلىس دەپۋتات­تارى زاڭ جوباسىنا ءبىرتالاي تۇجى­رىمداما­لىق وزگەرىس­تەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزدى. بۇل زاڭ جوبا­سى­نىڭ كەيبىر نورمالارىن “عىلىم تۋرالى” زاڭ جوباسىمەن بىرگە قاراۋ كەرەكتىگى قاجەت بولىپ وتىر. 2001 جىلى قابىلدانعان “عى­لىم تۋرالى” زاڭدا وسى سالانى زاڭ­دى تۇرعىدان ءبىرشاما رەتتەۋگە قول جەتكىزىلدى. الايدا عىلىم دا­مۋىنىڭ ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالۋى­نا بايلانىستى, مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسىمەن دايىن­دالعان  “عىلىم تۋرالى” زاڭ جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى جانە وعان ىلەسپە “قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لە­رىنە عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا  وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. ماجىلىستە وتكەن ۇكىمەت ساعا­تىندا ءمينيستردىڭ بايانداماسىندا بۇگىنگى ماسەلەنىڭ جاعدايى ايقىن اشىلىپ كورسەتىلدى, دەگەنمەن, بۇل سالادا وسى رەفورما كەزەڭدەرىندەگى مىندەتتەر تولىققاندى جۇزەگە اسقان جوق, شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان ءبىرتالاي وزەكتى ماسەلەلەر ءالى دە جەتەرلىك. ەڭ ءبىرىنشى – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ­دىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تولىق كولەمدە ىسكە اسقان جوق. سوندىقتان 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ كەيىنگە شەگەرىلدى. ءبىلىم سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەرگە الىپ كەلەتىن رەفورمالاردى جۇرگىزۋ اياعىنا دەيىن جەتە المادى. سوڭعى كەزدەرى الەمدە بازالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىنا باسا كوڭىل اۋدارۋ بەلەڭ الۋدا, ياعني ول حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسار­تۋدىڭ  باستى  شارتى دەپ تانىلىپ وتىر. وسى ورايدا مەكتەپكە دەيىنگى جەلىلەردىڭ دامۋى اسا ماڭىزدى جانە بۇل ەلباسىمىزدىڭ ءاربىر جولداۋلارىندا, سوزدەرىندە ەرەكشە اتالىپ كورسەتىلگەن بولاتىن. قازاقستاندا بەس, التى جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى دايىن­داۋدى 75% قامتۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنى ىسكە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ويتكەنى, بۇگىنگى كورسەتكىش بۇدان الدەقايدا الىس, ەل پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي, بۇل سالادا ءالى دە بولسا تۇبەگەيلى وزگەرىس بولا قويعان جوق, دەگەنمەن, مەكتەپكە دەيىنگى مەملە­كەت­تىك مەكەمەلەر جەلىلەرى قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋدە, بالامالىلارى دا دامۋ ۇستىندە. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرۋىمەن “بالاپان” باعدارلا­ماسى ىسكە اسىرىلماقشى. مەملە­كەتتىك بالاباقشالارمەن بىرگە جەكەمەنشىك بالاباقشالاردى دا كوپتەپ اشۋ كوزدەلىپ وتىر. دەگەن­مەن, كوپ اتا-انالاردىڭ بالالارىن جەكە مەنشىك بالاباقشاعا بەرۋگە شاماسى جوق. قالتاسى كوتەرمەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك بالاباقشا­لاردى كوپتەپ اشۋدى قولعا العان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. “ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە” دەمەكشى, بالالارعا جاستايىنان دۇرىس تاربيە, ءبىلىم بەرمەسەك ءبىزدىڭ الىسقا بارا الماسىمىز بەلگىلى. جالپى ءبىلىم بەرۋ – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى بۋىنى. جالپى ءبىلىم بەرۋدە نەگىزگى ماسەلە 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ بولاتىن. ەندى مينيستر سول ۇكىمەت ساعاتىنداعى بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي ول 2020 جىلعا قاراي ىسكە اسپاق. 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ بويىنشا باعدارلا­مانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مىناداي ۇلكەن مىندەتتەردى اتقارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن: - وقۋشى ورىندارىنىڭ جەتىس­پەۋشىلىگىن قىسقارتۋ جانە ءبىرىنشى سىنىپتىڭ التى جاستاعى  بالالارعا قوسىمشا ورىندار اشۋ; - جوعارى ساتىداعى بەيىندى وقىتۋعا, اسىرەسە شاعىن جاساقتال­عان مەكتەپتەر مەن مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ; - مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ; -  جاڭا فورماتسياداعى پەداگوگ­تاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ; - جاڭا ستاندارتتار, باعدار­لامالار مەن وقۋلىقتار ازىرلەۋ, ت.ب. وسىعان بايلانىستى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋدى كەيىن­گە قالدىرۋعا سە­بەپ بولعان جاع­دايلارعا تاعى دا مۇ­قيات تالداۋ  جاساپ, ونىڭ وڭتاي­لى شە­شىمىن  تابۋ ءۇشىن كە­شەندى شارالار بەل­گى­لەۋ قاجەت. مۇمكىن قا­زىر­دەن باستاپ با­لالاردى سىنىپ­تان كەيىن, ولاردىڭ قا­بىلەتىنە باي­لانىستى گۋمانيتار­لىق, جارا­تى­­لىستانۋ-ما­تە­ماتيكالىق وقۋعا بەيىم­دەپ گيمنازيا, ليتسەيلەرگە وقىتۋدى, ال تەحنيكالىق-كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا بەيىم­دەرىن بەيىندىك ء(پروفيلدى) ءبىلىم بەرۋدى باستاعان ءجون بولار. ول ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ارقىلى مەكتەپ جانىنان وقۋ-وندىرىستىك ورتالىقتار اشسا. سوندا بالالار 11 سىنىپتى ءبىتىر­گەن­دە بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەسى بولار ەدى. ياعني, 12 جىلدىق وقى­تۋعا كوشۋدى جوعارى سىنىپتاردان باستاعان ءجون بولاتىن سياقتى. بۇل 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىنىڭ بازاسىن قۇراپ, اتالعان باعدارلامانى تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەر دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسى­مەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باعدارلاماسى ازىرلەندى جانە ول ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەندىكتەن, وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز  ەتۋگە ارنالعان پارلا­مەنت­تىك تىڭداۋ وتكىزىلدى. ەل ۇكى­مەتىنە بىرنەشە ناقتى ۇسىنىمدار بەرىلدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ ۇسىنىمدارى تەك قاعاز جۇزىندە قا­لىپ قوياتىن بولسا, وندا تەحنيكا­لىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدى تولىقتاي ىسكە اسىرۋ ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن. ەلباسى بىرنەشە رەت شاعىن بيز­نەستى دامىتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى جانە ول بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداندى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە  وتە اۋقىمدى قىزمەتتەر اتقارۋى مۇمكىن ەدى, بىراق ونىڭ ناتيجەسى شامالى بو­لىپ وتىر. شاعىن كاسىپكەرلىك ولار­دى ۇيىمداستىرۋشىلاردان دا, جالدامالى جۇمىسشىلاردان دا ءتيىستى ءبىلىم مەن داعدىنى قاجەت ەتەدى. باستاپقى جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءوز جۇمىستا­رىن  وسى باعىتتارعا قايتا بۇرۋلا­رى قاجەت. اسىرەسە, بۇل پروبلەما جۇمىس قولى ارتىق, جۇمىس كۇشىنىڭ پايدالانىلۋ سالالارى ناشار دامىعان اۋىلدىق جەرلەردە وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. ەندى جوعارى ءبىلىم مەن جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ  ماسەلە­سىنە كەلەتىن بولساق, مۇندا دا شەشۋىن تاپپاي قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر از ەمەس. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن كوپتەگەن ازاماتتارىمىز ەڭبەك رى­نو­گىندا سۇرانىس تاپپاي وتىر. بۇل جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندا­رىن­دا قاجەتتى دە قاجەتسىز مامان­داردى جاپپاي دايىنداۋدان, ولار­دىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن, ەڭبەك رىنوگىندا سۇرانىسقا موني­تو­رينگتىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋىنەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي. جوعارى ءبىلىم بەرۋدە ءبىز بولون پروتسەسىنە ەندىك. جالپى, ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى باتىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە باعىتتالىپ وتىر. ما­ماندار, عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىز­مەتكەرلەر دايارلاۋدا ءۇش دەڭگەي­لى “باكالاۆر-ماگيستر-دوكتور (في­لو­سوفيا دوكتورى (Ph), بەيىندى دوكتور)” ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتىرمىز. جۇزدەگەن ماگيسترلار, كوپتەگەن فيلوسوفيا دوكتورلارىن (Ph) دايىنداپ تا ۇلگەردىك. الايدا ماگيستر جۇمىستارىن اتاماعاننىڭ وزىندە, فيلوسوفيا دوكتورلارى (Ph)  ديسسەرتاتسيالارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. مۇنى مينيسترلىك تە جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردىڭ كوبىندە عىلىمي جاڭالىق جوقتىڭ قاسى. ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا قوسار ۇلەسى شامالى. مۇنىڭ ءبارى ديسسەرتاتسيا مازمۇنىنا قويىلار قاتاڭ تالاپتىڭ جوقتىعىنان جانە مۇنىڭ ءبارى اكادەميالىق اتاقتى جوعارى وقۋ ورنى, عىلىمي ۇيىم­داردىڭ وزدەرى بەرە سالۋعا قۇقىقتى ەكەندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. وسى جەردە ايتايىن دەگەنىم, ء“بىلىم تۋرالى” زاڭ مەن “عىلىم تۋرالى” زاڭنىڭ اراسىندا ءوزارا تىعىز بايلانىس جوق. ءبىلىم مەن عىلىم ەگىز دەسەك, ولاردىڭ كوپتەگەن نورمالارى ءوزارا قابىسۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماۋدا. ءبىلىمى ساياز ادامنان جاقسى عالىم شىقپايتىنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءبىزدىڭ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋتاتتارى جوعارىدا اتالعان ءما­سەلەلەر تۇرعىسىندا ءاردايىم ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قولداۋ كورسەتۋدە, ولاردىڭ جۇمى­سىن ودان ءارى جاقسارتۋ بارىسىندا جان-جاقتى ءوز كومەگىن اياماۋعا ارقاشاندا دايىن دەپ ەسەپتەيمىن. بىرلەسە, ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەسەك, ءىسىمىز وڭعا باساتىنىنا سەنىمدىمىن. دينار نوكەتاەۆا, ءماجىلىستىڭ  الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى.