زايىرى اۋىلداستار ءبىر-ءبىرىنىڭ ومىرشەڭ ونەگەسىن كورىپ, العا ۇمتىلعان بەرەكەلى قيمىلىنا قىزىعىپ, وزدەرى دە قاتاردان قالماس ءۇشىن تابانى تاستان تايمايتىن تارلانبوزداي تالپىنىپ ەڭبەك ەتكەننەن بولار, مادەنيەت اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنا قاراپ كوزىڭ ءسۇيسىنىپ, كوڭىلىڭ وسەدى. وسى توپىراققا ىنتىماق ۇيالاپ, ىرىس دارىعان ءتارىزدى. ءار شارۋانىڭ بوساعاسىنا بەرەكە بايلانىپ, شاڭىراعىنا ەڭبەكپەن كەلگەن شاتتىق دارىعانداي. قازىر مادەنيەتتەگى مالساق قاۋىم اتا كاسىپ – مال شارۋاشىلىعىن ءتاۋىر-اق دامىتىپ وتىر.
ەل اعاسى ساتىپالدى بۇلانوۆ سوناۋ 1994 جىلى «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىن قۇرعان ەكەن. تاجىريبە بار. كوزىن اشقالى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تاۋسىلىپ بىتپەيتىن قايناعان ءىستىڭ ورتاسىندا كەلەدى. جۇمىس تاڭسىق بولماعانىمەن, جاڭا جوسىقتاعى شارۋا قوجالىعىن ۇيىمداستىرۋ تاڭسىق ەدى. ايتپەسە, بۇرىن تراكتور-ەگىس بريگاداسىنىڭ بريگاديرى, بولىمشە باسقارعان ادامعا شاعىن شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ نە ءتايىرى؟!
نارىقتىق قاتىناس قوعامعا دەندەپ ەنگەلى باسىن تاۋعا دا ۇردى, تاسقا دا ۇردى. وزىنە لايىق ولشەمدى جول ىزدەگەن. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولا ما؟ اۋەلى شەگە شىعارىپ كورگەن. ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ۇزىلگەن شاقتا شەگەنىڭ ءوزى قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولىپ كەتتى ەمەس پە؟ ودان سوڭ لاي ايداپ, بالشىق باسىپ, كىرپىش شىعارۋمەن دە اينالىستى. ەكەۋى دە ەل قاجەتىنە جاراپ-اق تۇردى. ايتسە دە, كوڭىلى قوڭىلتاقسي بەردى. ساتىپالدى اقساقال ءۇشىن شارۋانىڭ وڭدىسى – اتا كاسىپتى ورىستەتكەن.
قابىرعاسىمەن كەڭەستى, وڭ-سولىن بارلاستى. ۇلكەن ىسكە كوزسىز قويىپ كەتۋگە دە بولمايدى عوي. ەتكە دەگەن سۇرانىس قانداي, مال ءوسىرۋدىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ ارقيلى شىم-شىتىرىق ەسەپ-قيساپ. شىنداپ كىرىسسە, ناتيجە شىعاراتىن ءتارىزدى. ىشكى ويى ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەندە, قۇجات جيناۋعا كىرىستى. بۇرىن بىلمەپتى عوي, بۇل شارۋا دا وڭاي ەمەس ەكەن. كەڭسەدەن كەڭسە قويماي ءجۇرىپ ىزدەنگەندە, 120 گەكتار ەگىستىك القاپ پەن 60 گەكتار جايىلىم بۇيىردى. ساتىپالدى ءىنىسى سەرىك ەكەۋى تىزە قوسىپ كىرىسكەنشە اجەپتاۋىر ۋاقىت ءوتتى. شارۋا قوجالىعىنىڭ اسىعىن الشىسىنان تۇسىرەتىن ءسات كەيىن تۋدى.
وتكەن جىلى وزدەرىنە بولىنگەن جەر ۋچاسكەسىندە مال قوراسىن سالدى. قورا بولعاندا قانداي, سىڭعىرلاپ تۇر. ۇزىندىعى – 90 مەتر. 2018 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا شاراپاتى مول «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 16 ملن تەڭگە قارجى العاندا, توبەسى كوككە ءبىر سۇيەم جەتپەي قالدى. الدىمەن اسىل تۇقىمدى مال, قالعان قارجىعا جاڭا تراكتور, ەگىسكە قاجەتتى تەحنيكالار ساتىپ الدى. كوكىرەگى العا ۇمتىلعانىمەن, تەحنيكانىڭ جوقتىعى ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ ءجۇر ەدى. بۇگىندە «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىندا جۇزدەن استام ءىرى قارا بار. ابەردين انگۋس, گەرەفورد جانە قازاقتىڭ اقباس سيىرى. ۇيدەي سيىرلار تەڭسەلە باسىپ جايىلىمعا شىققاندا كوز الدىڭا سيىر ەمەس, داۋلەت, ىرىس, بەرەكە كەتىپ بارا جاتقانداي ەلەستەر ەدى.
– «سىباعا» باعدارلاماسى كەم-كەتىگىمىزدى تولتىرۋعا ابدەن وڭدى بولدى,–دەيدى سەرىك بۇلانوۆ, – مال باققان ءبىز ءۇشىن وتە قولايلى ەكەن. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, ءالى كۇنگە دەيىن باعدارلاما بويىنشا ۋادە ەتىلگەن سۋبسيديانى الا الماي ءجۇرمىز. شاعىن شارۋانىڭ ەڭسە كوتەرۋى دە وڭاي ەمەس. ماسەلەن, جىل باسىندا تراكتوردىڭ سۋبسيدياسىن الۋعا قۇجات تاپسىردىق. تراكتوردىڭ ءوزىن العالى ەكى جىل ءوتتى.
شارۋاشىلىققا باعىمداعى 120 باس اسىل تۇقىمدى قارا مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. مال باسى وسسە, وزدەرىنە عانا ەمەس, وزگەگە دە ءتيىمدى. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. تەك ۇيدەگى ويدى بازارداعى نارىق بۇزىپ تۇر. انە-مىنە دەگەنشە كوكتەمگى ەگىس ۋاقىتى دا كەلەدى. ونىڭ ارعى جاعىندا مال ازىعىن دايىنداۋ قاجەت. ايتۋعا وڭاي, ايتپەسە, قانشاما قاراجات پەن كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. بيىل نەسيە كانيكۋلى اياقتالىپ, تولەنە باستاۋى كەرەك.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى قايرات كوشەنوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, سۋبسيديا تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ وبلىستاعى شارۋالاردىڭ بارىنە بەرىلۋدە. بيىل وبلىس فەرمەرلەرىنە اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن 4,6 ملرد تەڭگە بولىنگەن. سۋبسيديا الۋ ماسەلەسى بۇرىنعىعا قاراعاندا ءبىرشاما جەڭىلدەتىلگەن. فەرمەرلەر ءوتىنىمدى ەلەكتروندى تۇردە بەرە الادى. بۇل جەردە ءبارى اشىق. سولاي دەلىنگەنىمەن, ەلدەگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ىشىندە سۋبسيدياعا قول جەتكىزە الماعاندار بارشىلىق. ءبىز بۋراباي اۋدانىنداعى «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ نەلىكتەن سۋبسيديا الا الماي وتىرعانىن سۇرادىق. ماسەلەنىڭ ءمانى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتا ەكەن. تاياۋدا ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان بۇل ماسەلە دە شەشىلىپ قالاتىن سىڭايلى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, شوق جۇلدىزداي عانا شاعىن مادەنيەت اۋىلى وبلىستىڭ وزگە ەلدى مەكەندەرىمەن سالىستىرعاندا وتە وڭتايلى وڭىردە ورنالاسقان. بىرىنشىدەن, تابيعاتى تامىلجىپ تۇر. مال ازىعىنا قاجەتتى ءشوپتىڭ نەشە اتاسى وسەدى. ەكىنشىدەن, وبلىس ورتالىعىنان بار-جوعى 120 شاقىرىم جەردە. اۋىل جانىنان ششۋچە – نۇر-سۇلتان باعىتىنداعى رەسپۋبليكالىق كۇرە جول وتەدى. دەمەك, مال ءونىمىن وتكىزۋدە اناۋ ايتقانداي قيىندىق تۋا قويۋعا ءتيىستى ەمەس. ايتسە دە, جايىلىم ماسەلەسى كۇردەلى. مال باسى كوبەيگەن سوڭ شارۋا قوجالىعىنىڭ ت ۇلىگى اسىرەلەپ ايتقاندا, توقىمداي عانا الپىس گەكتارعا سىياتىن ەمەس.
– ازىرگە اۋىل وكرۋگىنە ءتيىستى بوس جەردە مال باعۋعا رۇقسات ەتىلۋدە, – دەيدى سەرىك ساتىپالدى ۇلى, – مۇنداي ەركىندىك شامامەن ەندى ەكى-ءۇش جىلعا عانا سوزىلۋى مۇمكىن. سوندا قايدا باعامىز؟ ءوزىمىز سياقتى ءتورت ت ۇلىكتى ءوسىرىپ, تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان ارىپتەستەرگە ايتارىم, قازاقتىڭ بوسبەلبەۋلىگىنە سالىنىپ جۇرە بەرمەي, قازىر قاجەتتى جەردى زاڭداستىرىپ الۋ كەرەك. ەرتەڭ كەش بولادى.
اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندەگى مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلدىق وكرۋگتە ات اينالاتىن دا بوس جەر قالماپتى. ءار كاسىپكەر ءوز ءىسىن دامىتۋعا مۇددەلى. سول سەبەپتى جىلدان جىلعا مال باسى كوبەيىپ كەلە جاتىر. جايىلىم دا تارىلا باستادى. بۋراباي اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ مامانى ەرجان جۇماتاەۆ بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ءتىزىمى دايىندالىپ, كونكۋرسقا شىعارىلادى دەپ وتىر. تەندەر وتكىزىلمەك.
شاعىن شارۋانىڭ ءىسى وڭعا باسقانى بارشاعا مەرەي. ماسەلەن, «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىلارى, اعايىندى بۇلانوۆتار زەلەنوبور اۋىلدىق وكرۋگىمەن جىل سايىن مەموراندۋمعا قول قويادى. اۋىلداستارىنا مال ازىعىمەن كومەكتەسەدى. مەرەكەلەردى اتاپ وتۋگە, جەرگىلىكتى مەكتەپكە دە قارايلاسادى. دالەل رەتىندە 2018 جىلى قۇربان ايت مەرەكەسى قارساڭىندا اۋىلدىق وكرۋگتەگى جالعىزىلىكتى وتباسىلارعا ءبىر-ءبىر تىركەمەدەن تەگىن ءشوپ جەتكىزىپ بەرگەنىن ايتسا دا بولار. بۇل ەل ەڭسەسىن كوتەرەمىن دەپ العا ۇمتىلعان ەپسەكتى جانداردىڭ قايىرىمدى ءىسىنىڭ ءبىر پاراسى عانا.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
