القيسسا, نۇرعيسا!

ەسسە القيسسا. دۇنيە كوشتى. “قۇستار, قۇستار” ءانىنىڭ اۋەزىمەن كسرو حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى نۇرعيسا تىلەنديەۆ جەر-انا قۇشاعىنا ەندى. جۇرت كوز جاسىن تىيا المادى, ۇلكەن دە, كىشى دە قايعىردى, كوپكە دەيىن جۇبانبادى. ۇلى باباسىنىڭ “ۇيقىسىن كۇزەتپەك” بولىپ, نۇراعاڭ جامبىل تاتەمنىڭ مازارى قاسىنان ماڭگىلىك قونىسىن تاپتى. عاجايىپ ەسكەرتكىش قويىلدى. وڭ قولىندا دومبىرا, ءوڭى ءدال ءتىرى كۇنىندەگىدەي, ديريجەرلىك جاساپ تۇرعان ساتتەگى بال-بۇل جانعان نۇرلى ءجۇزىن كوز الدىڭا اكەلەدى. تاسقا جان بىتكەن بە دەرسىڭ؟! ال تىرنالار تىزبەكتەلىپ ۇشىپ بارادى, تۋعان جەرىن قيماي بارادى. بەۋ-بەۋ, دۇنيە! سودان بەرى دە ونشاقتى جىل وتە شى­عىپتى. كەشەگى تامسانعان جۇرتتىڭ تىلەگى سول قا­لىپتا. ساعىندىرعان اندەرى, تاڭعالدىرعان كۇيلەرى ورىن­دالا قالسا, قالىڭ قاۋىم دۋ قول شاپالاقتاپ, نۇر­اعاڭنىڭ اسىل بەينەسىن كوز الدارىنا اكەلەرى ءسوزسىز. وسى كۇندەرى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 85 جىلدىق تورقالى تويىن حالقى اتاپ ءوتىپ جاتىر. ءدال بۇگىن الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا اسا كورنەكتى كومپوزيتوردىڭ ءان كەشى وتپەكشى. نۇرعيسا قانداي ادام ەدى؟ زامان­داستار پىكىرىنە نازار اۋدارالىق. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: نۇرعيسا – عاجاپ تالانتتى جان. شا­بىستى, جۇيرىك اتتى سەيىستەر بەل­دەۋدە, جابۋ استىندا تۇرعاندا تانيدى دەيدى. ال, نۇرعيسانىڭ تالانتتى ەكەنى, تۇلا بويى تولعان ءان, اۋەن, ساز ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىمەن ءبىر رەت ديدارلاسىپ, كەزدەسسە دە جەتىپ جاتىر. اسىرەسە, كومپوزيتور پيدجاگىن ج ۇلىپ تاستاپ, اق كويلەكتىڭ ەكى جەڭىن توپشىسىنان اسىرىپ, بىلەگىنىڭ ساعاسىنا دەيىن ءتۇرىپ جىبەرىپ, پيانينوعا وتىرعان كەزدە, و توبا... كورەر كوزگە وزگەرىپ, ارۋاقتانىپ, تۇلەپ سالا بەرەدى. سول كەزدە وسى ءبىر اق جارقىن, ارجايى, اشىق جىگىتتىڭ قاراپايىم دىبىسقا قالاي جان ءبىتىرىپ جىبەرگەنىنە تاڭداناسىڭ... بالعابەك قىدىربەك ۇلى: ...نۇرعيسانىڭ قۇربى-قۇرداستارى نۇرعيسا قۇلاعىمەن ديريجەرلىك ەتەدى دەپ قالجىڭدايدى. ەندى قالاي؟ ادەتتە بارلىق ديريجەر قۇلاعىمەن ديريجەر­لىك ەتەدى, قۇلاعىمەن جۇمىس ىستەيدى. ديريجەردىڭ قاي كۇنى قۇلاعى ىستەمەي قالسا, سول كۇنى ول ساحنادان كەتەدى... ...قازاقتىڭ ۇلى نۇرعيسا وسىنداي ادام, ول قازاق تاريحىنداعى قۇبىلىس... تۇمانباي مولداعاليەۆ: ...ۇيىقتاعان كوڭىلدى دە, جاسانعان جاقسى ءومىردى دە وياتىپ ساندەندىرەتىن, قۋات بەرىپ الدەندىرەتىن ءبىر قۇدىرەت بار. ونىڭ اتى – ءان. جىلاساڭ جۇباتاتىن, كۇرسىنسەڭ كۇلدىرەتىن, قامىقساڭ ايالاي­تىن قۇدىرەتتىڭ اتى دا ءان. ...نۇرعيسا تىلەنديەۆ مۋزىكا اسپاپ­تارى­نىڭ بارىندە ەركىن وينايدى, اسىرە­سە, ول دومبىرا تارتقاندا عايىپتان ءبىر سيقىر ۇشىپ كەلىپ سەنى ارباپ العانداي ءوزىڭدى-ءوزىڭ ۇمىتاسىڭ. ونىڭ ساۋساقتارى قوزعالادى, قوزعالمايدى – بيلەيدى, بيلەمەيدى – ءان سالادى. ءوز ونەرىن ءوزى قىزىقتاپ وتىرعان نۇرەكەڭ ادامنان گورى سيقىرشىعا, قيالداپ تۇرعان قۇدى­رەتكە اينالىپ كەتەدى. ول مۋزىكا وينا­عاندا تىڭداۋشىسىنا دا قانات بىتەدى... بولات سارىباەۆ: ...“قىز-جىبەك” ءفيلمىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى رەسپۋبليكانىڭ مۋزىكا ومىرىندە ەلەۋلى قۇبىلىس بولدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ فيلمگە كومپو­زي­تور عانا ەمەس, تالانتتى ديريجەر, ءارى ءوز شىعارمالارىنىڭ ورىنداۋشىسى رەتىندە دە قاتىستى. ونىڭ قولىنداعى دومبىرا سيقىرلى ۇندەر, سان قيلى سىلقىم سازدار قويماسىنداي. فيلمدە تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ ەجەل­گى مۋزىكالىق اسپاپتارى باتىل قول­دانىلدى. ...مۇنىڭ ءوزى-اق نۇرعيسا تۆورچەستۆو­سىنىڭ بولەكشە قۇدىرەتىن تانىتسا كەرەك. ەرمەك سەركەباەۆ: نۇرعيسانىڭ ونەرى, ءومىرى ءبىر-ەكى اڭگىمەمەن شەكتەلمەيدى, ول جان-جاقتى دياپازونى كەڭ ادام... نۇرعيسا شىعار­ما­شىلىعىنىڭ مول قازىناسىن بۇگىنگى جاستار ۇيرەنۋى, پايدالانۋى كەرەك. نۇر­عيسا ءۇنى ءالى ۇزاق جىلدارعا جالعاسادى. ونىڭ مۋزىكالىق شەبەرلىگىنە, ديري­جەر­لىگىنە, سازگەرلىگىنە الىپ-قوسار التەرناتيۆام جوق. نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ: ءاربىر ءانشىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى دە ءارتۇرلى. سوعان وراي ولار ءان تاڭدايدى. قاي انشىگە بولسا دا نۇرعيسا تۆورچەستۆوسىنان ءوز ەرەكشەلىگىنە ءتان اندەر مول تابىلادى. ويتكەنى, تىلەنديەۆ تۆورچەستۆوسى ءبىر سارىندىلىقتان اۋلاق... ول ءوزىنىڭ ءان­دە­رىن ورىندايتىن انشىلەردىڭ ارقاي­سى­سىمەن بولسا دا تۆورچەستۆولىق بايلا­نىسىن ءۇزىپ كورگەن ەمەس. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن اتاقتى اعامىزدىڭ قولىمەن قۇرعان “وتىرار سازى” فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ اتى كومەسكىلەنە تۇسكەندەي ەدى. وسىلاي سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ە.ەرتىسباەۆ مىرزاعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋعا تۋرا كەلدى. ۇلتتىق مۋزىكا الەمىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, مۇراسى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ور­تاق قازىناسىنا اينالىپ وتىرعان بىرە­گەي تۇلعا بار. ول دۇنيەگە دومبىرا ۇستاپ كەلدى. جىلاۋدىڭ ورنىنا اندەتتى, كۇمبىر-كۇمبىر كۇي تارتتى. بىراق كەتەرىندە كۇللى قازاقتى جىلاتتى. “ولەڭ شىركىن كوك الا ۇيرەك بولىپ ۇشىپ كەتتى”. بىراق ونىڭ قۇستارى قالدى, جۇرەگى قالدى, “القيسساسى” قالدى. قايران نۇرعيسا! بىرەۋدىڭ جۇرەگىندە ءان بولعان, بىرەۋدىڭ جۇرەگىندە كۇي بولعان “وتىرار سازىنىڭ” لاعىل ءۇنى ەستىلمەي بارادى, ۇلى كومپوزيتوردىڭ, حالىق قا­ھارمانىنىڭ ەسىمى كومەسكىلەنە تۇسكەندەي. نەگە, مينيستر مىرزا! نۇرعيسا تىلەنديەۆ حح عاسىردىڭ عالاماتى ەمەس پە ەدى؟! كۇنى كەشە كوز قۋانىشى, جۇرەك جۇ­با­نىشى بولعان دارا تۇلعا, كەسەك مىنەزدى ن.تىلەنديەۆتىڭ الدە سۇراۋشىسى, الدە جوقتاۋشىسى جوق پا؟ قالىڭ ەلى – قازاعى قايدا؟! راس, قازاقستاندا سان ءتۇرلى كونكۋرس­تار ءوتىپ جاتىر. تالانتتار دا جەتەر­لىك. الەم ورىنداۋشىلارى قازاق ءانىن دە شارىقتاتا شىرقاۋدا. “جاس قانات­تىڭ” قابىرعاسى قاتايىپ كەلەدى. ياعني, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىن. بىراق نۇرعيسا اعامىزداي اسىل تۇل­عا­لاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, جاس ۇرپاق­قا تانىتۋ ۇمىت قالىپ بارادى. سىزدەن, قادىرلى ەرەكە بىرىنشىدەن, ن.ءتى­لەنديەۆ اتىنداعى كاسىبي انشىلەر مەن كاسىبي كۇيشىلەردىڭ ءداستۇرلى رەسپۋبلي­كالىق بايقاۋىن ۇيىمداستىرۋدى سۇرايمىن. ەكىنشىدەن, “ونەر” باسپاسىندا جوس­پارلانعان 8 تومدىق نۇرعيسا تىلەن­ديەۆتىڭ سيمفونيالىق شىعارمالارىنىڭ ەكى تومى عانا جارىققا شىقتى. قالعانى قايدا؟ ۇشىنشىدەن, حالىق قا­ھار­مانى, كسرو حالىق ءار­تى­سى, ۇلى كومپو­زيتور ن.ءتى­لەن­ديەۆتىڭ مۋزەي ءۇيىن اشۋ­دى قولعا الىپ شەشۋدى سۇ­رايمىن. ويتپەگەن جاعداي­دا كۇندەردىڭ كۇنىندە نۇر­عيسا اعامىزدىڭ قولى تيگەن اسىل مۇرالاردان ايى­رىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. وبالى نە كەرەك, مي­نيستر مىرزا ەكى جىلدا ءبىر رەت ديريجەرلەردىڭ ن.ءتى­لەنديەۆ اتىنداعى رەسپۋب­ليكالىق كونكۋرسى وتۋىنە مۇرىندىق بولدى. بىرنەشە مارتە شىعارماشىلىق كەشتەرى ۇيىمداستىرىلدى. بىراق, قازاق مۋزىكا الە­مىنە ولمەس مۇرا قالدىرعان ادامنىڭ الاتاۋىنىڭ, الما­تىسىنىڭ تورىندە ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن ءان مەن كۇي كونكۋرسى جەتپەي تۇرعانداي كورىنەدى. مۋزەي اشۋ ماسەلەسى دە ءالى شەشىل­گەن جوق. ۇكىمەت ويلانار, ءبىر شەشىمىن تابار دەپ ۇمىتتەنەمىن. ...ءتۇس كورىپپىن. جامبىل اتام مەن نۇرعيسا اعام ما­زارىنا بۇل جولى سوقپاعام. تىكە بۇعى ءمۇيىز – بەس­مويناققا ءوتىپ كەتكەنمىن. – نەگە بۇرىلمادىڭ, ناعاشى, – دەيدى نۇراعام. – اسىعىس بولدىم. كە­لەمىن. – اپتىقپاي ءجۇر. الدە مەن ساعان ناعاشى ما ەدىم؟... – ىلعي سۇرايسىز, ىلعي ۇمىتىپ قالاسىز. باستىسى مەنىڭ جان اعام ەمەسسىز بە؟ – اينالايىن... ويانىپ كەتتىم. ەسىمە سوناۋ سەكسەنىنشى جىل­دار­داعى ءبىر كەزدەسۋ ءتۇستى. وندا “قازاقستان پيونەرى” ء(بۇ­گىنگى “ۇلان”) گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەدىم. تەلەفون شىلدىر قاقتى. كوتەردىم. – مەن نۇرعيسا تىلەن­ديەۆپىن. ۇيگە كەلىپ كەت. ورنىمنان ۇشىپ تۇر­دىم. نۇراعانى سىرتىنان مالدانىپ, ماقتانىپ جۇرە­تىنىم شىندىق ەدى. جالعىز اعام, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى, قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى ءۋالي قالي­جا­نوۆتىڭ شاڭىراعىندا بىرنەشە مارتە قوناقتا بولعان. سوندا قولىنا سۋ قۇي­عانمىن, باتاسىن دا ال­عان­مىن. ەلۋ جىلدىق تويىندا ارنايى شا­قىرىلعان قوناقتار ورتاسىندا وتىر­عانمىن. بۇل ءبىر عاجايىپ ەرتەگى ءسات ەدى. جۇرەگىم اۋزىما تىعىلدى. ايتقان مەكەن-جايعا تەز جەتتىم. ەسىكتى جەڭگەي اشتى. داريعا جەڭگەم كەلىستى, كورىكتى جان ەكەن. – قاينىم, ۇلكەن بولمەگە ءوت, – دەدى. تولقىپ تۇردىم. يمەنە كىردىم. سالەم بەردىم. ۇلكەن ستولدا ءۇش-اق ادام وتىر. ءتوردىڭ ءدال ورتاسىندا – شەرحان مۇرتازا, ونىڭ بەرجاعىندا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, ال سول جاعىندا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءوزى. بىردەن ەت كەلدى. نە ءىشىپ, نە قويعانىمدى بىلمەيمىن. – سەن ۇزىناعاشتىكى ەكەنسىڭ عوي, بالا. – ءيا. – ءىنىمسىڭ, سەيداحمەت ايتتى, سەن مەنىڭ ناعاشىمسىڭ... نۇراعا بىرنەشە كۇي شەرتتى, جەلپى­نىپ, ارقالانىپ وتىردى. ءار دومبى­راسىنىڭ اتى بار ەكەن. سولاردى كەزەك-كەزەك ۇستاپ تارتتى. كومپوزيتور اعام شيلىكەمەردە تۋعانىن, اكەسى تىلەندىنىڭ داۋلەسكەر كۇيشى بولعانىن, داۋرەن سال, بەيسەباي قاراتاەۆ, شۇكىتاي ابدىكارى­موۆتىڭ, يسا تەرگەۋسىزوۆ سىڭايلى ونەرپازداردىڭ اسەرىنەن قولىنا دوم­با­رى ۇستاعانىن ايتىپ ەدى. وكىنىشكە وراي, بۇل ادامداردىڭ مۇراسىنان كۇنى بۇگىنگى دەيىن بەيحابارمىن. مۇمكىن, ونەر زەرت­تەۋشىلەر نۇراعاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان بۇل ادامدار جونىندە ماقالا جازار. ال جازىلىپ, ونى كورمەي قالسام, ءوز وبالىم وزىمە دە. ءتۇس الەتى ەدى. ەكى اعام “جوعارى جاق­تان” ىزدەپ قالار دەپ, ءشاي ىشىسىمەن جۇ­مىستارىنا كەتتى. بالالار گازەتىنىڭ رە­داكتورىن جوعارى جوق ىزدەي بەرمەيدى دەپ, قوس اعام مەنى قوسوباعا تاستاپ جۇرە بەردى. – مەن بالا كەزىمدە جامبىل اتام­نىڭ تىزەسىندە وتىرىپ, ساقالىمەن ويناپ, دومبىراسىنا تالاسقانمىن, – دەپ ەدى سوندا نۇراعاڭ. نۇرعيسا اعام, ءبىردى ايتا وتىرىپ, باسقا ءبىر اڭگىمەگە اۋىسا سالادى ەكەن. سودان كوكشەتاۋعا بارعان ءبىر دەمالىس ساپارىندا, دومبىراسىز اۋىل كورگەنىن ايتپاسى بار ما؟ مەن جاتا-جابىستىم. “دومبىراسىز اۋىل” دەگەن اڭگىمە جازباقشىمىن. ...اڭگىمە تەز جازىلدى. ماشەڭكەگە باستىرىپ, ءبىر اپتادان سوڭ نۇراعاڭنىڭ ۇيىنە كەلدىم. كەڭ بالاق, الاق-جۇلاق پيجاما كيىپتى. الدەنەگە كۇيىكتى. ءسوي­لەۋگە دە س ۇلىقسىز, كەرەناۋ كەيىپتە. ەر­تە­لەۋ كەلگەنىمدى جاقتىرمادى ما, ءبىل­مەيمىن. – اڭگىمە جازىپ اكەلدىم, اۋەلى سىزگە وقىتايىن, الدىڭىزدان وتەيىن... – نەمەنە, الدىمنان وتەتىن ايىپتى ما ەدىڭ ...ايتپاقشى, سەن مەنىڭ ناعا­شىمسىڭ با, الدە مەن سەنىڭ ناعاشىڭ با ەدىم... – ءبارىبىر ۇمىتىپ قالاسىز. كەرەمەت ءبىر اڭگىمە ەستىپ كەلدىم. – نە اڭگىمە؟ – ۋتروم – قازى, ۆ وبەد - قازى, ۆەچەروم – “وتىرار سازى”... اعام كىلت وزگەردى. قاباعى جازىلىپ, بەتىنە قان جۇگىرىپ, كۇرەڭ تارتقان ءجۇزى نۇرلانىپ سالا بەردى. – نارود مۋدرىي, بالا, – دەدى اعام. – “وتىرار سازى” ۇلتتىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرىپ تۇر. ديماش اعام ايتتى “تيحون حرەننيكوۆ, ون – ياۆلەنيە” دەپ جانە “تىلەنديەۆ ءۇشىن قايدا, كىمگە بارۋ كەرەك بولسا, ودان تايىنبايمىن! ونىڭ قۇرعان ەتنوگرافيالىق “وتىرار سازى” وركەسترى قازاق مۋزىكاسىن حالىقپەن جالعاستىراتىن التىن كوپىر,” – دەپ كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىن الۋىما جول اشقان ادام. ونىڭ ارجاعىندا ديماش اعا, دىنمۇحامەد قوناەۆ تۇر. ءبىلىپ ءجۇر. جەڭگەي ءشاي اكەلدى. قويۋ. تەرلەپ- تەپشىپ ءىشىپ وتىرمىز. – ەندى وقى اڭگىمەڭدى. سول “دومبىراسىز اۋىل” اڭگىمەسىن­دە مىنانداي جاي سۋرەتتەلەتىن. جاڭاعى ءبىر اڭگىمەلەردەن كەيىن كوڭىلى ءپاس بولىپ قالدى. كەلەسى ۇزىلىستە جىگىت­تەر جۇپتارىن جازباستان تاعى دا كارتا ستولىنا وتىردى. – اۋ, باۋىرلارىم, كارتا ويىنى قاي­دا قاشار دەيسىڭ. ودان دا ءان ايتىپ, كوڭىل كوتەرەلىك. ءارى كەلىندەر جاعىن دا ەسكەرەلىك. – جارايدى, نۇرەكەڭ ايتقان سوڭ بولدى دا. ءان تىڭداساق, ءان تىڭدالىق,- دەپ ەرسىمبەك كورشى بولمەگە كەتتى. سالدەن كەيىن كەلىنشەكتەر دە جي­نا­لىپ, ديۆانعا جايعاستى. ەرسىمبەك جاپون ماگنيتوفونىن توق جەلىسىنە قوسىپ, تۇيمەسىن باستى. شەتەلدىڭ مۋزىكاسى قۇلاق جارا ايعايلاي جونەلدى. نۇرعيسا نە دەرىن بىلمەدى. ءبىر كاسسەتا اينالىپ بىتكەنشە جارتى ساعات ءوتتى. اراسىندا قيرالانداپ بيلەگەندەرى دە بار. – ەرسىمبەك, مۇنىڭدى قويساڭ. ودان دا ءوزىمىز ءان ايتالىق. ءبارى اڭتارىلىپ نۇرعيساعا قارادى. ول جايلاپ باسىپ پيانينونىڭ قاقپاعىن كوتەردى. كلاۆيش­تەردى باسىپ-باسىپ جىبەردى, كانە, قانداي ءان ايتامىز؟ مەن دايىن­مىن. – نۇرەكەڭنىڭ ءانىن ايتالىق, – دەدى كەلىندەردىڭ ءبىرى. – دۇرىس, دۇرىس. ءبارى شۋىلداسىپ وسىعان كەلىستى. – ساۋلەم, ساۋلەم, ساۋلەمسىڭ. باسىمداعى داۋرەنسىڭ... – دەپ نۇرداۋلەت باستاي جونەلدى. ونى بارلىعى: جاقسى بولساڭ ساۋلەمسىڭ, جامان بولساڭ اۋرەمسىڭ, – دەپ قوستاي بەردى. نۇرعيسا قىپ-قىزىل بولىپ كەتتى. “مەنىڭ ءانىم ەمەس قوي” دەپ جۇرت كوزىنشە نۇرداۋلەتتى ۇيالتقىسى كەلمەدى. ارتىنان ەسكەرتۋ جاساماققا بەكىندى. – ال ءبىز ءسىزدىڭ ولەڭمەن اۋىلدىڭ التى اۋزىن ايتتىق. ەندى ءوز ونەرىڭىزدى ورتاعا سالىڭىز. ەستىپ قالايىق. نۇرعيسا پيانينودا ءبىراز ءاننىڭ باسىن قايىردى. سونان سوڭ ەرسىمبەككە: – دومبىراڭدى اكەلشى. كەلىندەرگە كۇي تارتىپ بەرەيىن, –دەدى. ۇنسىزدىك. ەرسىمبەك جۇبايىنا قارادى. – ءبىر دومبىرا جاتۋشى ەدى. قازىر ونىڭ قايدا ەكەنىن دە بىلمەيمىن. ايبەك ءىنىڭىزدىڭ گيتاراسىن اكەلسەم كايتەدى؟ ەندى نۇرعيسا نازارى نۇرلانعا اۋدى. – بىزدە دە بىرەۋى بار ەدى. تەنتەك بالاڭىز سىندىرىپ قويعان. – ءبىر بولسا مۇقاشتىڭ ۇيىندە بار, – دەدى كاكىمبەك. – ءان-كۇيدەن ساباق بەرەدى. شوفەر جىگىت ءتۇن قاتىپ مۇعالىم ۇيىنە كەتتى. ءبىرازدا اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ قايتا ورالدى. ۇستاز ۇيىندە دە دومبىرا بولماي شىقتى. نۇرعيسانىڭ سۇستى ءجۇزىن كورىپ ۇيالدى ما, ەرسىمبەك شوفەرىنە “دومبىرا تاپپاي ورالما” دەپ بۇيرىق بەردى. مىنە, شاي دا ءىشىلىپ ءبىتتى. ارامتەرگە ءتۇسىپ ەسبول تاعى دا قۇر قول ورالدى. – دومبىراسى بار ءبىر ءۇي تابىلمادى, – دەدى ول. – مىنا كورشى سوۆحوزدىڭ ەرالى بولىمشەسىندە تۇراتىن سيىرشى جىگىتتە دومبىرا بار دەپ ەسىتتىم. ارى-بەرى قىرىق شاكىرىم دەگەن نەمەنە ماشيناعا. سوعان تارتىپ كەتسەم بە ەكەن؟ – مەن شوفەر جىگىتپەن بىرگە سەرگىپ قايتامىن. سەندەر الاڭداماي, كارتا­لارىڭدى ويناپ, دەمالا بەرىڭدەر. ءبىز تاڭەرتەڭ ءبىر-اق ورالامىز. “بۇنىڭىز نە” دەپ ەرسىمبەك ايتا المادى. “قالساڭىزشى” دەپ ماماندار قوشتاي المادى. “ۆولگا” ماقپال تۇنگە ءسىڭىپ ۇزاي بەردى. سۇتتەي جارىق اسپان استىندا ءجۇر­گەن قانداي جاقسى. جارتى ساعات­تىڭ ىشىندە ەرالى بولىمشەسىنە دە جەتتى. شاعىن اۋىل سىرتىنداعى جىلقىبەك ءۇيى كورىندى. ايدالاداعى اي استىنداعى ءۇي نۇرعيساعا سونداي ىستىق سەزىلدى. شام جارق ەتە ءتۇستى. سىرتقا مۇرتى تەبىندەي باستاعان جاس جىگىت شىقتى. ماشينە جارىعىنان كوزىن كولەگەيلەي بەردى. – تورلەتىڭىزدەر, – دەدى. ءوزى باستاپ ۇيگە كىردى. قيۋى كەلمەگەن ەدەن سىقىر-سىقىر ەتەدى. جاس كەلىنشەگى ءجون سۇرا­ماستان جەز ساماۋرىندى سىرتقا الا ءجۇ­گىردى. نۇرعيسا قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى كوردى. كوردى دە جادى­راپ سالا بەردى. ءۇيدىڭ تارلىعى دا ەستەن شىقتى. – قاراقتارىم, مەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ دەگەن اعالارىڭمىن. ءدۇي اۋىلدان ءبىر دومبىرا تابىلماي, وزدەرىڭدى ىزدەپ كەلدىم. مەن ەندى سەندەرگە تاڭ اتقانشا دومبىرا تارتامىن. – اعا, – دەدى جىلقىبەك. – مەن ءسىزدى سىرتىڭىزدان وتە جاقسى بىلەمىن. كوگىلدىر ەكراننان بەرىلگەن تۆورچەس­تۆو­لىق كەشىڭىزدى دە كورگەنمىن. سىزبەن كەزدەسۋ ارمان عوي. اسىقپاي جاتىپ قوناق بولىڭىز. نۇرعيسا دومبىرانى الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىردى. ءوزى دە سويلەگەلى تۇر. دومبىرا قولدان شابىلعان. ساعاعى مەن شاناعىنىڭ ورتاسى بىتەۋ اعاش ەمەس, جۇقا تەرى. نۇرعيسا مۇنداي دومبىرانى ءبىرىنشى رەت كورۋى. قوبىز ىسپەتتەس. “اققۋ” كۇيىن تارتىپ بەرسىن. كوپتەن بەرى بۇلاي ويناپ كورمەگەن شىعار. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توگىپ جاتىر, توگىپ جاتىر. – دومبىرانى كىم جاسادى, اينالايىن؟ – “قىزىل تۋ” جاعىنداعى بالتاشى بالتابەك دەگەن شەبەر. – بالتاشى بالتابەك دەيمىسىڭ؟ ول كىسىنى بىلەتىن ەدىم... – اعا, سىزگە تۇلپار مىنگىزسەم دە, سۇڭقار بايلاسام دا جاراسار ەدى. بىراق ونىڭ رەتى كەلمەي تۇر. ۇيىمدەگى بار بايلىعىم دومبىرانى الىڭىز. حالىق كادەسىنە جاراسا بولعانى. – راحمەت, اينالدىم. ءبىر اۋىلدا ءبىر دومبىرا بولۋى كەرەك قوي... – ءوڭ مەن تۇستەي. جىلقىبەك ءجۇيت­كىپ بارا جاتقان ماشينەنىڭ شاڭى باسىلعانشا سوڭىنان قاراپ تۇردى. كۇي شە­بەرى نۇرعيسا ىزدەپ كەلىپ, دومبىرا تارتتى دەگەنگە كىم سەنەدى. مەيلى سەنسىن, مەيلى سەنبەسىن. “ۆولگا” ەرسىمبەك ۇيىنە قاراي ءجۇيت­كىپ كەلەدى. شوفەر جىگىتتىڭ ۇيىقتا­ماعانى سەزىلەر ەمەس. كوزى ك ۇلىم-ك ۇلىم ەتەدى. ءدال وسى ءسات نۇرعيسا دومبىرا تۋرالى, جامبىل اتاسى تۋرالى تولعاۋ جازۋ كەرەكتىگىن ۇقتى. ەندى بۇل اۋىلدا قالا المايدى. دومبىرانىڭ سيقىرلى ۇندەرى جۇرەگىنىڭ ءار جەرىنەن مەنمۇن­دالاپ اتوي سالادى. ەرسىمبەك ەسىك الدىندا ءجۇر ەكەن. بىراق نۇرعيسا س ۇلىق امانداستى. قالاعا تەزىرەك جەتكىزۋىن ءوتىندى. كەشەگى ماماندار تاعى دا جينالدى. شاي ءىشىلدى. ءبارى سىرتقا شىقتى. – نۇرەكە! كەلگەنىڭىزگە راحمەت. جۇرەگىمىزگە وت جاعىپ باراسىز. جەر شۇقىپ قالعانىمىزدى ءوزىڭىز دە كورىپ وتىرسىز. مىنا جۇيرىكتىڭ تىزگىنىن ۇستا­ڭىز. تازا كوڭىلىمىزبەن ۇسىنامىز. – ەرسىمبەك, پەيىلىڭە, سىيىڭا راقمەت. دالا ادامىسىڭ. ەڭبەگىڭە قۇرمەت. تۇسىنسەڭ, ۇكساڭ بولعانى. مىنا جورعانى ونەرىمەن وزگەدەن بيىك بولىپ قالىپ بارا جاتقان باقتاشى جىل­قىبەككە بايلادىم. اپارىپ بەرگەيسىڭ... ...نۇرعيسا دومبىرا سازدارىنا ەلىتىپ وتىر. ءبىر ءسات كوزىن جۇمىپ ەرسىمبەك اۋىلىنىڭ كەلبەتىن ەسكە ءتۇسىرىپ كوردى. بىراق قانشا تىرىسسا دا دومبىراسىز اۋىل سۋرەتىن كوز الدىنا اكەلە المادى...” – ءاي بالا, سوتتالىپ كەتەسىڭ, ناقتى كەيىپكەردى قايتەسىڭ, كور­كەم شىعارما جاسا. دەرەكتى بولسا, انا يدەولوگتارىڭ باسىڭا يت-تەرىڭدى قاپتاپ, ك...نەن ءبىر-اق توبەدى. مولودەتس. سمەلو. وبرازنو. كەنەت اڭگىمە اۋانى وزگەرىپ سالا بەردى. – سەن “كۋا بول” ءانىنىڭ قالاي جازىلعانىن بىلەمى­سىڭ؟ – جوق, اعا. ...كەرەمەت كۇز ەدى. مە­دەۋ اتامنىڭ جاز جاي­لاۋىن­داعى قايىڭدار مەن ەمەندەر جاپىراعى سىب­دىر-سىبدىر جىمىرايدى. قوڭىر ءتۇن. سانسىز اسپان­داعى تۇڭعيىق جۇلدىزدار, اي سىعالاپ قارايدى. سول اعاشتاردىڭ ورتا­سىندا ءبىز. جەڭگەڭ داريعا جانە مەن. ۇلبىرەگەن اق كويلەگى اي نۇرىنا شاعى­لى­سىپ, انا قايىڭنان مىنا قايىڭعا جۇگىرىپ, قۇددى ءبىر پەرىنىڭ قىزىنداي جان دۇنيەمدى تەربەتىپ جىبەردى. اي سۇلۋ ما, الدە داريعا سۇلۋ ما؟ جۇلدىز سۇلۋ ما, الدە داريعا سۇلۋ ما؟ ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. وعان الاتاۋىم كۋا, مەن كۋا, ەندى ەستىگەن سەن كۋا. “كۋا بول” وسىلاي تۋعان. – نۋرگيس, بالانىڭ كوزىنشە نە ايتىپ كەتتىڭ, – دەپ داريعا جەڭەشەم مۇز­داتقىش ىشىنەن شاعىن گرا­فين الىپ, ورتامىزعا قوي­دى. ىشىنە ليمون قابىق­تارى سالىنىپتى. اپ-اششى اراق, ءتاپ-ءتاتتى كورىندى. مەن كومپوزيتور اعام ايتقان سوزگە يمانداي سەنگەم. ءالى دە سەنەمىن. رەسمي دەرەكتەن دە حابارىم بار. ت.احتانوۆتىڭ پەساسىنا وراي رەجيسسەر پۇسىرمانوۆتىڭ وتىنىشىنە سايكەس جازىلعان ءان. پەسا كەيىپكەرلەرى ءلاززات پەن نيازدىڭ ورنىنا كومپوزي­تور اعام ءوز جۇرەگىنىڭ, ءوز ماحابباتىنىڭ ءلۇپىلىن سالعان دەپ ويلايمىن. – تۇمانبايمەن قالاي ەدىڭ؟ – دەدى نۇرعيسا اعام كەنەت. – كوكەم عوي... تەك كين­گا دەيتىن كارتا وينا­تىپ, اقشامدى سىپىرىپ الاتىنى بولماسا... تۇماعاڭمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن ەكەنىمدى كورسەتكىم كەلگەن. – تۇمانباي ەشقاشان نۇرعيسا, نۇرعيسا ەشقاشان تۇمانباي بولا ال­ماي­دى. ال ەكەۋى ۇندەس, ەگىز دەسەڭ دە بو­لا­دى. ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇيسىكپەن تۇسىنەمىز. ولمەس اندەر سوندا عانا تۋادى. “قۇستار, قۇستار” – بۇل فيلوسوفيا, ول – وبراز مىشلەنيا, ول – پويسك پوزنانيا. ول پۋشكين ايتپاقشى - ناش پامياتنيك...” ...ادام كۇندە كوڭىلدى جۇرە بەرمەيدى. ول دا تابيعات سەكىلدى. بىردە شۋاعى, بىردە داۋىلى, بىردە جاۋىنى. بىراق اللانىڭ كۇنىنىڭ ءبارى جاقسى. كوم­پوزيتور دا ءومىردى كورىنىس ارقىلى قابىل­داپ, ويعا وي قوسادى. جۇرەكپەن قابىلدايدى, جۇرەكپەن سەزىنەدى. سونداي كوڭىل تولقىنى ورناعان ساتتەردىڭ ءبىرى ەدى. نۇرعيسا ۇيىرىنەن ايىرىلىپ قالعان قاناتى جارالى, تىرنانى كورەدى. ونى قارعالار باسىنىپ, قاناتتارىمەن قاعىپ تۇسىرۋگە الەك. جان بەرۋ دە وڭاي ەمەس. تىرنا اعاش بۇتاعىنان تىرناعىن جازار ەمەس. ال اسپاندا قۇستار تىزبەكتەلىپ ۇشىپ بارادى. تىراۋ-تىراۋ تىرنالار دا سولاي ءۇشبۇرىش بولىپ كوز ۇشىندا كەتتى. وسى كورىنىس ن.تىلەنديەۆتىڭ كوڭىل كوزىنە ەرەكشە اسەر ەتتى. جان دۇنيەسى وزگەرىپ سالا بەردى. وكسىك پە, مۇڭ با, الدە ءبىر ورنى تولماس ساعىنىش سازى ما, ساناسىنا اۋەزدى اۋەن قوناقتاپ جاتتى. سول سەزىم الاساپىرانىمەن ۇيگە كەلدى دە پيانينوعا وتىردى. كۇيساندىققا ءتىل بىتكەندەي جۇرەك قوزعارلىق اۋەز بولمە­نى كەرنەپ كەتتى. نوتاعا دا تەز ءتۇسىردى. اقىن ت.مولداعاليەۆقا تەلەفون سوقتى. جاڭا عانا ءوزى كۋا بولعان قۇستار تاعدىرى تۋرالى ەگىلە ايتتى. اۋەندى تەلەفون ارقىلى اقىن ىنىسىنە تىڭداتتى. – ءتۇسىندىم. ءوزىم حابارلاسامىن. تۇمانباي اقىننىڭ دا سەزىمتال كوڭىلى كومپوزيتور باۋىرىنىڭ سەلت ەتكەن سەزىمىنىڭ ۇشقىنىن بىردەن ۇقتى. ۇشىپ كەتكەن قۇستارمەن ءوتىپ بارا جاتقان ءومىردى سالىستىرا, تەڭدەستىرە ءتۇيسىندى. ايتپاي ءتۇسىندى. جاز ءومىرىن, ءماز ءومىرىن قىسقارتىپ, بارا جاتىر, بارا جاتىر, قۇس قايتىپ. زىمىرايدى مەنىڭ بالا كەزىمدەي ءبىر جالت ەتىپ وتە شىققان سەزىمدەي. ءان تەكسى اقىن جۇرەگىنەن قۇيىلىپ جاتتى. سازدى اۋەننەن ايىرىلىپ قالمايىن دەگەندەي ءوزى دە ىڭىلداپ, سول ءبىر ءاندى ايتا بەردى, ايتا بەردى. ءان تەكسىن نۇراعاڭ تەلەفونمەن جازىپ الدى. ەندى ءان مەن ءسوز قابىسىپ, ءبىر-بىرىنەن بالتالاساڭ دا بولە الماي­تىن قورىتپاعا اينالدى. ول ءان پادي­شاسىنا لايىق گيمن بولىپ ورىن الا­تىن تۋىندىعا اينالاتىنىن ەكەۋى دە سەزىپ ەدى. – نۇرعيسا اعام ماعان ەشقاشان ءان تەكسىنىڭ مازمۇنى وسىلاي بولۋى كەرەك دەپ ايتقان ەمەس. كوبىنەسە نۇرەكەڭ جاڭا ءاندى كۇيساندىقتا بىرنەشە مارتە ورىندايتىن. سونان سوڭ مەن اق قاعازعا وتىراتىنمىن. كوپ اندەرىمىز وسىلاي دۇنيەگە كەلدى. تەك “قۇستار, قۇستار” ءانى عانا تەلەفوندا وينالعان سارىنمەن جازىلدى. كومپوزيتور مەن اقىننىڭ ءبىر-ءبىرىن ءتۇيسىنۋى وسى بولار, – دەگەن ەدى سىرلاس ساتتەردىڭ بىرىندە تۇماش اعاي. ءان – تەكست – ءانشى ۇشەۋى ۇيلەسىمىن تاپقاندا ۇشەۋىنىڭ دە باعى جانادى. سوندىقتان دا ن.تىلەنديەۆ كاسىبي اقىندارمەن جۇمىس ىستەدى. م.الىمباەۆ, ق.مىرزاليەۆ, ءا.دۇيسەنبيەۆ, و.ءاۋبا­كىروۆ, ن.الىمقۇلوۆ سياقتى اتاقتى اقىندار ءان تەكسىن جازدى. نۇرعيسانىڭ ءوزى دە ولەڭ شىعارا بەرەتىن. بىراق كاسىبي اقىندار عانا پوەزيانىڭ جانىن تۇسىنەتىنىن جاقسى بىلەتىن. سوندىقتان دا ۇيقاس قۋعان ولەڭدى ەمەس, سۇلۋ سىرمەن ورنەكتەلگەن ءسوزدى قالايتىن. ءوزى شىعارعان اندەردىڭ ءانشىسىن دە ءوزى ىزدەيتىن. سوندىقتان دا ن.تىلەنديەۆتىڭ عاجايىپ اندەرىنىڭ با­عىن ب.تولەگەنوۆا, ە.سەركەباەۆ, ءا.ءۇم­بەتباەۆ, ر.مۇسابەكوۆا, ج.وماروۆا, ب.جىلىسباەۆ, س.ابۋسەيىتوۆ, ب.ءاشى­موۆا, ن.ءنۇسىپجانوۆ, م.قازتۇرعانوۆا سىندى انشىلەر اشتى. سونداي باعى جانعان اندەردىڭ ءبىرى “جۇرەگىم مەنىڭ” ەدى. نۇرعيسا – تۇمانباي – مايگۇل! – نۇرعيسا جامان ءان شىعارا ال­مايدى, مەن جامان تەكست جازا الماي­مىن, مايگۇل جامان ءان ايتا المايدى, – دەپ ەدى بىردە تۇماعاڭ. “جۇرەگىم مەنىڭ” تولعاعى جەتكەن, ويلاندىراتىن دا, تولعاندىراتىن دا تۋىندى. ادام جانىنا بويلاۋ, ادامنىڭ رۋحاني الەمىنە ءۇڭىلۋ سياقتى اسقاق ويلارعا جەتەلەيتىن ءان, پروفەسسور ش.ەلەۋ­كەنوۆ اتاپ وتكەندەي, ء“ۇش تالانت ءومىر جىرىن – جۇرەك سىرىن ءسويتىپ, ونەردىڭ مەيرامىنا اينالدىر­دى. بۇل مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى تاماشا وقيعا بولدى”. اقيقاتى وسى. ن.تىلەنديەۆتىڭ شوعىرلى جۇلدىز سياقتى كۇيلەرى تۋرالى دا مىڭ ءبىر تول­عاۋ جازۋعا بولادى. “اتا تولعاۋى”, “اڭساۋ”, “كوش كەرۋەن”, “ماحامبەت”, ء“سۇيىنباي سازى”, “بەستورە”, “اققۋ”, ت.ب. كۇيلەرى قازاق ونەرىندەگى ەپيكالىق رۋحتى شىعارمالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. “جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا” دەگەن ۇلى اباي اقىننىڭ وسى ءبىر سوزدەرى نۇرعيسا تىلەنديەۆكە دە قاتىسى بار سىڭايلى. مەن نۇرعيسانىڭ ء“ال­قيسساسىنان” وسىنداي ۇيلەستىك اڭعارا­مىن. ويتكەنى, “القيسسا” ءسوز باسى, ول ن.تىلەنديەۆ كۇيلەرىنىڭ كۇي باسى. ول كومپوزيتور جۇرەگىنىڭ اماناتى, سىرى, مۇراتى. ول كىرىسپەسى, كىشى ساعاسى, نەگىزگى تاقىرىبى, قايىرماسى, ۇلكەن ساعاسى, سودان نەگىزگى تاقىرىپقا قايتا ورالىپ قايىرماعا تۇسەتىن ەرەكشە كۇي. “القيسسا” ارقىلى ن.تىلەنديەۆتىڭ بۇكىل شىعارماسىن ويشا قايتالاپ, جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىراسىڭ. شەرتپە كۇي مەن توكپە كۇي ۇيلەسىم تاۋىپ, وزىنە شاقىرىپ وتىرادى. كۇيدىڭ ەرەكشەلىگى دە, قۇدىرەتى دە وسىندا جاتىر. القيسسا – نۇرعيسا! ...جامبىل اۋدانىنان ءارى ءوتىپ, بەرى وتكەندە جامبىل بابام مەن نۇرعيسا اعامنىڭ باسىنا سوقپاي كەتپەيتىن بولدىم. قۇران باعىشتاپ, قول جايىپ استاناما ورالامىن. كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە كەتپەيتىن كورىنىستەردى ەسكە الىپ, وسىنداي عاجايىپ تالانت يەسىن تانى­عانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ...حالىق قاھارمانى اتاعىن الىپ, ءوز تاعدىرىنىڭ جۇلدىزدى ساتتەرىن باستاپ وتكەرىپ تۇرعان نۇرعيسا اعامنىڭ شۋاقتى كۇندەرىنىڭ ءبىرى ەدى. اعا اۋرۋحانادا جاتتى. سالەم بەرە باردىم. قاسىندا ۇزاق وتىردىم. – حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەندەر ءار ەلدە دە بار. بىراق قاي ەلدىڭ پاتشاسى اۋرۋحانادا جاتقان اقساقالىن قادىرلەپ كەلىپ, كوڭىلىن اۋلاپ جاتىر. ونداي كىسىلىكتى, ونداي ىزەتتى ەستىگەنىم دە, كورگەنىم دە جوق. بۇل اينالايىن نۇرسۇلتان, سەنىڭ كوشەلى ءىسىڭنىڭ ءبىرى, كورەگەندىلىگىڭ. ءتاڭىر جارىلقاسىن! قازىر ەل كيەسى, قازاق كيەسى وزىڭدە. باعى دا ساعان قونعان. سوندىقتان ەل اقساقالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەكى تىلەگىم بار. ءبىرى – سەنىڭ قاسيەتتى قولىڭنان “حالىق قاھارمانى” اتاعىن الاتىن جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار ۇل-قىزدار كوبەيسىن! ەكىنشىسى – اينالايىن ەلباسى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ۋىز ىشكەن ەلىڭمەن ۋ ىشە بىلەتىنىڭە سەنەمىن..., – دەپ حات جازىپ ەدى سوندا نۇرعيسا اعام. بۇل كەزدەسۋ عانا ەمەس, قوشتاسۋىمىز دا بولىپ شىقتى. ءبىر كەزدە نۇراعاڭ: – ءاي, وسى ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە كىم ەدىك؟ – دەمەسى بار ما؟ جىميا كۇلدى. ءجۇزى نۇرلانىپ تۇردى جانە ول ءسوزدى جاقسى كورىپ ايتتى, ەركەلەتىپ ايتتى. ءوزىمسىنىپ, ءىنىسىنىپ, باۋىرسىنىپ ايتتى. كەنەت ۇلكەن سالالى ساۋساقتارىن قولىمنىڭ ۇستىنە قويدى. ۇزاق وتىردى. الاقانى جىپ-جىلى. ونىڭ تابىن ءالى كۇنگە سەزگەندەيمىن. سۋرەتكە تۇستىك. وكىنىشتى! ەرتەسىنە نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋعان جەرىن قيماي, تۋعان جەرىنە سىيماي, ۇلكەن جۇرەگى قۇس بولىپ ماڭگىلىك مەكەنىنە ۇشتى دا كەتتى. القيسسا-نۇرعيسا! ...استانادا ۇلكەن مەرەكەلىك كونتسەرت ءجۇرىپ جاتتى. ساحناعا “وتىرار سازى” فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترى شىقتى. وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەك­شىسى, ءارى باس ديريجەرى ءدىنزۋھرا نۇرعيساقىزى تىلەنديەۆا. سۇيرىكتەي, سىمباتتى قىزىمىزدىڭ سيقىرلى تاياقشاسى وركەسترگە جان بەرىپ, عاجايىپ كۇي تولعاۋ ورىندالىپ جاتتى. ساحنادا نۇرعيسا اعانىڭ ءوزى تۇرعانداي سەزىن­دىك. سيقىرلى اۋەننىڭ سازىنا ەلىكتىك. دۋ قول شاپالاقتان كونگرەسس-حولل ءىشى جاڭعى­رىق­تى. القيسسا-نۇرعيسا!.. ءۋاليحان قاليجان,  قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.