ءبىر عاسىردى باعىندىرعان « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىستىڭ» قۇرىلۋ تاريحى تاعىلىمدى تانىمعا تولى. ادامزات ءۇشىن وتكەن عاسىر قانقۇيلى قىرعىنمەن ەستە قالعانى بەلگىلى. اسىرەسە, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ونىڭ سالدارى جەر جاھاننىڭ كارتاسىنا ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ, الەمنىڭ كەلبەتى مەن كەلەشەگىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى.
XX عاسىرعا دەيىن انادولىدا الپاۋىت وسمان يمپەرياسى بيلىك قۇرىپ, جارتى الەمدە جاۋلادى. تۇرىك يانىچارلارىنىڭ اتىن ەستىگەننەن-اق «قارت قۇرلىق» ساربازدارىنىڭ جىگەرىنە قۇم قۇيىلاتىن. الايدا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ەۋروپا مەن ازيانى جالعاپ, افريكانى ۋىسىندا ۇستاعان الىپ يمپەريانىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. وسىلايشا, وسمان مەملەكەتىنىڭ داۋرەنى ءوتىپ, دارمەنى ءبىتىپ, تەجەۋسىز قۇلدىراپ, ەڭسەسىن جيماي ىدىراي باستادى.
جاھاندىق سوعىستا جەڭىلگەندەرمەن بىرگە وسمان يمپەرياسىنىڭ بيلىگى 1918 جىلى «موندروس» كەلىسىمشارتىنا قول قويۋعا ءماجبۇر بولدى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس, «انتانتاعا» مۇشە مەملەكەتتەر انادولىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كەز كەلگەن ايماعىن جاۋلاپ الۋعا قۇقىلى ەدى. كوپ ۇزاماي الىپ يمپەريانىڭ تەرريتورياسىنا كوز الارتىپ جۇرگەندەر قولدى كەڭىنەن سالىپ, تۇركيانىڭ قالالارىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جاۋلاپ الا باستاعان.
الەم كارتاسى وزگەرىپ جاتقاندا ەل زيالىلارى يمپەريانى ساقتاپ قالۋدىڭ امالىن ىزدەگەندە, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا قىسىلتاياڭ كەزەڭدە قوجىراعان حالقىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ەلىن ەگەمەندىككە جەتكىزدى. تۇركيانىڭ اردا تۋعان اسىل ەرى بۇل شەشىمىن «وسمانلى سۇلتاندىعىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋ, ارينە تۇرىك ۇلتىنا قارسى ەڭ ۇلكەن قاستاندىق بولار ەدى» دەپ تۇجىرىمداپ, بابالاردىڭ دارا جولىن جالعايتىن جاڭا باعىت ۇستانۋعا شەشىم قابىلدادى.
1920 جىلعى 16 ناۋرىزدا «انتانتاعا» مۇشە مەملەكەتتەرى ىستانبۇلدى باسىپ الدى. 1920 جىلعى 19 ناۋرىزدا مۇستافا كەمال شۇعىل كەڭەس وتكىزىپ, انكارادا جاڭا پارلامەنت قۇرىلاتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق بيلىكتىڭ جاڭا تارماعىنا بەرىلەتىن قۇزىرەتتەردى اتاپ كورسەتتى.
ءبىر ايدان كەيىن, 1920 جىلعى 23 ساۋىردە انكارادا تۇركيا « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى» اشىلىپ, ءوز قىزمەتىنە كىرىستى. مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ءبىراۋىزدان ماجىلىسكە توراعا بولىپ سايلاندى. تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى مەن ونىڭ 2 مامىردا قۇرىلعان ۇكىمەتى انادولىداعى ازاتتىق سوعىسىنا باسشىلىق جاسادى. ۇلتتىق كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە انتەپ, ماراش جانە ۋرفا ازات ەتىلدى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەس بارىسىندا شىعىس ايماقتاردا ارمياندارعا, وڭتۇستىك ايماقتاردا فرانتسۋزدارعا, باتىس ايماقتاردا گرەكتەرگە تويتارىس بەرىلدى.
مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ شەبەرلىگى ارقاسىندا ەڭ اۋەلى گرەكتەرگە تويتارىس بەرىلدى. كەيىننەن فرانتسۋزدار مەن يتاليالىقتاردى ىعىستىرىپ شىعارىلدى. اقىرىندا اعىلشىندار دا تۇركيا جەرىنەن كەتتى.
« ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس» قۇرىلعاننان كەيىن ءۇش جىل وتكەن سوڭ, 1923 جىلعى 24 شىلدەدە لوزاننا كەلىسىمشارتى جاسالىپ, تۇركيا اڭساعان ازاتتىققا قول جەتكىزدى. ال 29 قازاندا تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى انكارادا رەسمي تۇردە تۇركيا رەسپۋبليكاسىن جاريالاپ, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك تۇركيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
ءبىر عاسىر ىشىندە تۇركيا پارلامەنتى بىرنەشە رەت جاڭارتىلدى. 1923 جىلدان 1945 جىلعا دەيىن انادولىدا ءبىر پارتيالىق جۇيەقالىپتاسىپ, رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتياسى بيلىك قۇردى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس» كوپپارتيالى جۇيەگە اۋىستى. بۇل ءۇردىس 1960 جىلعى اسكەري كوتەرىلىسكە دەيىن جالعاسقان-دى. بىراق بيلىككە ۇلتتىق بيلىك كوميتەتىنىڭ كەلۋىمەن پارلامەنت ەكى پالاتادان قۇرالىپ, سەنات – جوعارعى پالاتا سانالدى.
ال 1982 جىلعى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس, « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس» قۇرىلىمدىق وزگەرىسكە ۇشىراپ, زاماناۋي سيپات يەلەندى. وسىلايشا, ەلدى باسقارۋ ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيەگە اۋىستى.
قورىتا ايتقاندا, « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس» قاي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا تۇركيا تاۋەلسىزدىگىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. اتاتۇرىكتەن باستالعان سارا جولدى بۇگىندە الەم حالقى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى. باۋىرلاس تۇركى حالقىن مەرەيلى مەرەكەسى – « ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىستىڭ» ءجۇز جىلدىق جىلناماسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز.
