وبلىسىمىزدا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان, جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ءماندى ءماسليحاتتاردا, كەلەلى كەڭەستەردە, مارتەبەلى جيىن-جينالىستاردا, بارلىق حالىقتىق, ەلدىك شارالاردىڭ ابىرويى دا, ايباتى دا, ءمانى دە, ءسانى دە, بەدەلى دە, بەرەكەسى دە بولىپ اق داستارقاننىڭ تورىندە يىق تىرەستىرىپ, ءتورت ۇستەلگە سىيماي, قىزىلوردانىڭ بار جاقسىلارى, جايساڭدارى, ساڭلاقتارى, قايماقتارى, دانا دا دارا اقساقالدارى – سويلەسە بۇرىنعىنىڭ بيلەرىندەي اۋىزدارى دۋالى, سوزدەرى ءپاتۋالى, ۇشسا سۇڭقارداي, شاپسا تۇلپارداي, شوكسە نارداي بولىپ وتىرۋشى ەدى.
ولار: اسقار تاۋداي, كەمەڭگەر, اسىل ابىز اعالارىمىز يساتاي ابدىكارىموۆ پەن تاكەي ەسەتوۆ, توبەسىمەن كوكتى, تابانىمەن جەردى تىرەپ تۇرعانداي, اۋزىمەن قۇس ۇستاعان, حالقىمىزعا قايرات تا بولعان, ايبات تا بولعان زەينوللا جارقىنباەۆ, ادامدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ, ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ, باتىلدىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ الماس قىلىشىنداي امزە ءالجانوۆ, قونىسبەك قازانتاەۆ, عافۋر مۇحامەدجانوۆ, جالەل قيزاتوۆ, سۇلەيمەن قالىباەۆ, ەلەۋ كوشەرباەۆ, مادەنيەتتىلىكتىڭ, سىپايىلىقتىڭ, سىربازدىقتىڭ, سالاۋاتتىلىقتىڭ, كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ, ىسكەرلىكتىڭ ۇلگىسىندەي كومەكباي قاراكوزوۆ, ەلامان جۇنىسباەۆ, ومار ازعوجاەۆ, ءمادى كەرەەۆ, ەرجىگىت بوزعۇلوۆ, تاعى دا باسقا ارداقتى ارداگەر-اقساقالدار بولاتىن.
وبلىسىمىزدا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان, جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ءماندى ءماسليحاتتاردا, كەلەلى كەڭەستەردە, مارتەبەلى جيىن-جينالىستاردا, بارلىق حالىقتىق, ەلدىك شارالاردىڭ ابىرويى دا, ايباتى دا, ءمانى دە, ءسانى دە, بەدەلى دە, بەرەكەسى دە بولىپ اق داستارقاننىڭ تورىندە يىق تىرەستىرىپ, ءتورت ۇستەلگە سىيماي, قىزىلوردانىڭ بار جاقسىلارى, جايساڭدارى, ساڭلاقتارى, قايماقتارى, دانا دا دارا اقساقالدارى – سويلەسە بۇرىنعىنىڭ بيلەرىندەي اۋىزدارى دۋالى, سوزدەرى ءپاتۋالى, ۇشسا سۇڭقارداي, شاپسا تۇلپارداي, شوكسە نارداي بولىپ وتىرۋشى ەدى.
ولار: اسقار تاۋداي, كەمەڭگەر, اسىل ابىز اعالارىمىز يساتاي ابدىكارىموۆ پەن تاكەي ەسەتوۆ, توبەسىمەن كوكتى, تابانىمەن جەردى تىرەپ تۇرعانداي, اۋزىمەن قۇس ۇستاعان, حالقىمىزعا قايرات تا بولعان, ايبات تا بولعان زەينوللا جارقىنباەۆ, ادامدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ, ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ, باتىلدىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ الماس قىلىشىنداي امزە ءالجانوۆ, قونىسبەك قازانتاەۆ, عافۋر مۇحامەدجانوۆ, جالەل قيزاتوۆ, سۇلەيمەن قالىباەۆ, ەلەۋ كوشەرباەۆ, مادەنيەتتىلىكتىڭ, سىپايىلىقتىڭ, سىربازدىقتىڭ, سالاۋاتتىلىقتىڭ, كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ, ىسكەرلىكتىڭ ۇلگىسىندەي كومەكباي قاراكوزوۆ, ەلامان جۇنىسباەۆ, ومار ازعوجاەۆ, ءمادى كەرەەۆ, ەرجىگىت بوزعۇلوۆ, تاعى دا باسقا ارداقتى ارداگەر-اقساقالدار بولاتىن.
ولار ەلدىڭ داناسى ەدى, پاناسى ەدى, جاعاسى ەدى, ورمانى ەدى, قورعانى ەدى, يەسى ەدى, كيەسى ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى باس-اياعىن قوسقاندا ءبىر ۇستەلدىڭ اياسىنا تولار-تولماس قانا سول اسىلداردىڭ, سول زاماننىڭ, سول قوعامنىڭ ەسكەرتكىشىندەي, شىراقشىسىنداي, كوزىندەي, ءوزىندەي بولىپ ولاردىڭ زامانداستارى, ارىپتەستەرى, تاعدىرلاستارى, مۇراتتاستارى قالدى.
ۋاقىت وتە كەلە اسقار تاۋلاردىڭ دا الاساراتىنى, تەلەگەي تەڭىزدەردىڭ دە تارتىلاتىنى, اساۋ وزەندەردىڭ دە جۋاسيتىنى سياقتى, بۇگىندە ءبىزدىڭ دە ورتامىز ورتايىپ, توبىمىز قوراشتانىپ, ءتورىمىز تومەندەپ, توبەمىز الاسارىپ قالعانداي, ۇلكەندىگىمىز بەن ۇلاعاتتىلىعىمىز, ۇلگى, ونەگە, كىسىلىگىمىز كىشىرەيىپ بارا جاتقانداي, بەدەلىمىز بەن بەرەكەمىز بىرنەشە ەلىگە كەمىگەندەي بولىپ كورىنەدى.
ال بۇگىندە حالىق سول ابىزدارىن اڭسايدى, ءىزدەيدى, سالىستىرادى, ساعىنادى, امال نەشىك, ارىستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورىندارى ويسىراپ-اق قالعانداي.
ال وسى اسىلداردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە تاكەي ەسەتوۆ اعامىز بولاتىن.
تاكەڭ – تەگىن ەمەس, تەكتى, كيەلى, جۇيەلى, ارۋاقتى كىسى, تۇلپاردىڭ تۇياعى, اسىلدىڭ سىنىعى. سىيلاس ەدىك, سىرلاس ەدىك, قيماس ەدىك, ءبىرىمىز ۇستاز, ءبىرىمىز شاكىرت, ءبىرىمىز اعا, ءبىرىمىز ءىنى بولاتىنبىز.
تاكەڭنىڭ جۇزىنەن, تۇرىنەن, تۇسىنەن مەيىرىمدىلىكتىڭ, يماندىلىقتىڭ, يناباتتىلىقتىڭ لەبى ەسسە, وتىرىسىنان, تۇرىسىنان, جۇرىسىنەن, سوزىنەن, ىسىنەن, بۇكىل بولمىسىنان پاراساتتىلىقتىڭ, اقسۇيەكتىكتىڭ, بەكزاتتىقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇراتىن.
بۇل بەكزاتتىق قاسيەت وقۋمەن, ۇيرەنۋمەن, ءتاجىريبەمەن, باقپەن, تاقپەن, بايلىقپەن كەلمەيدى. اتام قازاقتا تەكتىلىك دەگەن كيەلى ءسوز بار. تاكەڭنىڭ بەكزاتتىعى وسى تەكتىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرىنان ءنار العان, سۇيەگى مەن قانىنا, جانىنا اناسىنىڭ اق ءسۇتىمەن, اتاسىنىڭ قانىمەن, اق باتاسىمەن دارىعان بەكزاتتىق.
بۇل تاكەڭە ءتاڭىردىڭ ارنايى تورەلەپ بەرگەن – تارتۋى, سىيى, سىباعاسى.
جاراتقان يە م تاكەڭە تەڭىزدەي تەرەڭ اقىل-پاراسات, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, جەر مەن تاۋ قوزعالسا دا قوزعالمايتىن سىرلى, سىرباز, سابىرلى, ساسپايتىن, ىزا جەردى باسپايتىن سەزىمتالدىق, ساقتىق سەرگەكتىك, تەمىرقازىقتاي تۇراقتىلىق پەن تاباندىلىق, سالماقتىلىق پەن سالاۋاتتىلىق, ىشكى-سىرتقى سۇلۋلىق پەن مادەنيەتتىلىك, ساف التىننان قۇيىلعانداي ماڭىزدىلىق پەن ماڭعازدىق, بيىكتىك پەن تەرەڭدىك, كەڭدىك پەن كەمەلدىك بەرگەن. وسىنىڭ ءبارى ءبىر باسىنا كوپ تە ەمەستەي, از دا ەمەستەي, جاراسىپ, ۇيلەسىپ, ۇندەسىپ تۇرۋشى ەدى-اۋ...
تاكەڭ اۋدانى بار, وبلىسى بار, باس-اياعى 27 جىل حاتشى بولدى. بۇل ءبىر ادامنىڭ سانالى عۇمىرى ەمەس پە؟! قازاقتىڭ «كەلىننىڭ اياعىنان, قويشىنىڭ تاياعىنان» دەگەن قاراپايىم ءسوزىنىڭ بارلىق دارەجەدەگى باسشىلارعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. سونداي-اق, باق-داۋلەت ءبىر ۇيدە, ءبىر اۋلەتتە, ءبىر اۋىلدا, ءبىر ايماقتا, ءبىر ادامنىڭ باسىندا, قۇت-بەرەكە ءبىر وتار قويدا, ءبىر قويدىڭ باسىندا بولادى دەگەن تۇجىرىم, ۇعىم, بولجام, ادەت-عۇرىپ تا بار.
وسى قازاقي قاعيدالار تۇرعىسىنان قاراستىرساق, قاي زاماندا, قاي قوعامدا بولسىن كەز كەلگەن باسشى ەلگە, حالىققا باق تا, قۇت تا بولىپ كەلەدى, سور دا بولىپ كەلەدى. باسشى باق, قۇت بولىپ كەلسە, حالىق قىدىر كەلدى دەيدى, ال سور بولىپ كەلسە, «سۇمىراي كەلسە سۋ قۇريدى» دەيدى.
تاكەڭ ارال اۋدانىن ءۇشىنشى, ەكىنشى, ءبىرىنشى حاتشى بولىپ, تابانى تايماي 20 جىلدىڭ ۇستىندە باسقارعاندا اۋداننىڭ باعى جانىپ, ابىرويى مەن اتاعى اسقاقتاپ, ىرىس-نەسىبەسى ەسەلەپ ءوسىپ, بەدەلى مەن بەرەكەسى وبلىسقا, رەسپۋبليكاعا, وداققا ايگىلى بولدى. اۋداننىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋدا, مال شارۋاشىلىعىن ءوسىرىپ-وركەندەتۋدە قول جەتكىزگەن تاماشا تابىستارى ءۇشىن ارال اۋدانى قاتارىنان بەس رەت وداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
ول ارال اۋدانىن, وبلىستى باسقارعان كەزدە ەلدە بەرەكەلى تىرلىك بولدى, سىزات تۇسپەگەن بىرلىك بولدى. ت.ەسەتوۆ – وبلىس تاريحىندا ءوز زامانداستارى اراسىندا جالپى حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان مەرزىمى ەڭ ۇزاق جانە رەسپۋبليكالىق جوعارعى كەڭەسكە قاتارىنان ءۇش رەت دەپۋتات بولىپ سايلانعان جالعىز حاتشى.
سىر ەلىنىڭ تاريحىندا وبلىستى باسقارعان 22 باسشىنىڭ ورتاشا قىزمەت اتقارعان مەرزىمى 3 جىل بولسا, ال سول ورىندا 6 جىلدىڭ ۇستىندە قىزمەت جاساعان تاكەڭ ەكەۋمىز عانا ەكەنبىز.
تاكەڭنىڭ زامانداستارىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ ءبارى دە ورتا مەكتەپتى, جوعارى وقۋ ورنىن سىرتتاي ءبىتىردى. ال ت.ەسەتوۆ – مادەنيەتتىڭ, ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, ونەردىڭ ەجەلگى قارا شاڭىراعى, رەسەي مەملەكەتىنىڭ تەمىرقازىعى بۇرىنعى لەنينگراد, قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جۇيەلى, تياناقتى, تىڭعىلىقتى جوعارى ءبىلىم العان جالعىز حاتشى.
تاكەڭ ەڭبەگى جانعان باق قاراپ, قىدىر دارىعان, توبەسىندە بۇلتى, جەتەگىندە جولبارىسى بار باقىتتى, ارۋاقتى تۇلعا. ت.ەسەتوۆ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءحىى, ءحىىى, ءحىV, حV, سەزدەرىنە, كوكپ-نىڭ ححV, ءححVى سەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءVىى, ءVىىى, ءىح شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
مايدانداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, بەيبىت ومىردەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازان توڭكەرىسى», ءۇش مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 10 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
تەگىندە, تەكتىلىكتى حالىق تا, ۋاقىت تا, تاريح تا, عىلىم دا, تاجىريبە دە, ءومىر دە جوققا شىعارمايدى. ال, تاكەڭنىڭ تەكتىلىگىنىڭ تامىرى تەرەڭ, بۇتاعى ءبۇتىن, جاپىراعى جاسىل. ول – 90 تۇيە سەكسەۋىلگە كۇيمەگەن, جانباعان اۋليە, اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ءپىرى سەيتمامبەت بابامىزدىڭ تىكەلەي جەتىنشى ۇرپاعى. «ماعان قيانات قىلعان ادام ەشۋاقىتتا وڭعان ەمەس» دەيتىن جارىقتىق سىرلاسقانىمىزدا. شىندىعىندا دا سولاي بولدى.
تاكەڭ ادامنىڭ, ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن اسا جەتىك بىلەتىن. از سويلەيتىن, بىراق ساز سويلەيتىن. بەكزاتتىعىنان, بىلگىرلىگىنەن, دۇلدۇلدىگىنەن از ءسويلەيتىن.
تاكەڭ كوپسوزدىلىكتى شەشەندىك, دىڭكىلدەۋدى كوسەمدىك دەپ بىلمەدى. سول زاماننىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن جيىن-جينالىستارىندا, وتىرىستاردا تاكەڭ ءمىز باقپاي, ءتىپ-تىك, ءتۇپ-ءتۇزۋ, قوزعالىسسىز, تەك قانا كىرپىك قاعىپ, تەرەڭ ويدىڭ تەڭىزىنە شومىلىپ, ءبارىن بايقاپ, ءبارىن باقىلاپ, ءبارىن باعىتتاپ, تاس مۇسىندەي تاپجىلماي, قاسقايىپ وتىرۋشى ەدى-اۋ جارىقتىق.
ءيا,تاكەڭ زەرەك, زەردەلى, ويشىل, ويىن اقىلعا سۋارعان, پايىم-پاراساتقا ات شالدىرعان, ادالدىقتى, ادىلدىكتى تۋ ەتكەن, يماندىلىققا, قاناعاتقا, شۇكىرشىلىككە نار شوكتىرگەن, كىسىلىگىنە كىر ءتۇسىرمەگەن, ارىنىڭ, نامىسىنىڭ تۋىن جىقپاعان ازامات.
كەيدە اللا تاعالانىڭ مۇمكىنشىلىگىنىڭ شەكسىزدىگىنە, مىرزالىعىنا, مارتتىگىنە تاڭعالاسىڭ, بىرەۋگە بەرسە ءۇيىپ-توگىپ ءبارىن بەرەدى, بىرەۋگە تۇكتە بەرمەيدى. نەگە ولاي ەكەنى ەشكىمگە دە بەلگىسىز, ادامنىڭ اقىل-ويىنا, قيالىنا سيمايتىن, تەك اللاعا عانا ايان قۇپيا. مىسالى: تەكتىلىك, تەرەڭدىك, تۇراقتىلىق, تاباندىلىق, تەگەۋرىندىلىك, تالاپش ىلدىق, تالعامپازدىق, توزىمدىلىك, تۋراشىلدىق, سياقتى تاكەڭە ءتان قاسيەتتەردىڭ الىپپەنىڭ ءار ارپىنەن تابىلارى ءسوزسىز.
مەن 1999 جىلى الماتىدان تۋعان جەرگە, ەلگە زەينەتكەرلىككە شىعىپ, تۇپكىلىكتى كوشىپ كەلدىم دەپ, تاكەڭە سالەم بەرە بارعانىمدا:
– قاراعىم-اي, ىرگەمىزگە ءبىر ەل كوشىپ كەلگەندەي بولدى عوي, – دەگەن عيبراتتى ءسوزى مەنىڭ ەسىمنەن ەشۋاقىتتا دا شىقپايدى.
ءار كەزدەسكەنىمىز ءبىر عانيبەت ەدى, شىن كوڭىلدەن, اق پەيىلدەن ءاردايىم ايتاتىن تاكەڭنىڭ «اينالايىنى» اللانىڭ العىسىنداي اسەر ەتەتىن.
تاكەڭ ەلدى, حالىقتى اشۋمەن, ايقايمەن, ۇركىتىپ, قورقىتۋمەن, الداپ-ارباۋمەن, مازالاۋمەن, جازالاۋمەن ەمەس اقىلمەن باسقاردى.
اقىلدى ەڭ جاقىن دوس, اشۋدى ەڭ قاۋىپتى قاس دەپ ءبىلدى.
كەز كەلگەن ادامدى قاباعىمەن ۇقتىراتىن, قاباعىمەن ىقتىراتىن, سۇسىمەنەن بۇقتىراتىن. تالاي اۋىزدىعىمەن الىسقان اياقتىعا جول, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن اساۋلارىڭىز تاكەڭنىڭ الدىنا بارعاندا جۋاسىپ, ءجۇنى جىعىلىپ, بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولا قالاتىن.
ءبىر كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ ۆ.م. گولۋبەنكو مارقۇم كەلدى. الدىنان كەلگەندى تىستەپ, ارتىنان كەلگەندى تەۋىپ دەگەندەي, جۇرتتىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, وزىنشە ءتارتىپ ورناتقىسى كەلگەن. ءبىراز ۋاقىت وتكەسىن ول «باتىرىڭ» «تاكەي ەسەت ۇلى, مەن ءسىزدىڭ سولداتىڭىزبىن, نە بۇيىراسىز, سونى ورىندايمىن», دەپ ءوز ساباسىنا تەز تۇسە قالدى.
كەڭەس زامانىندا, قاي دەڭگەيدە بولماسىن, كوپشىلىك جاعدايدا پارتيا, سوۆەت باسشىلارىنىڭ كۇندەستىكپەن, تەكە-تىرەستىكپەن, باسەكەلەستىكپەن, باقاي ەسەپپەن جۇمىس ىستەپ, مىسىق پەن تىشقاننىڭ كۇنىن كەشكەنى بارشاعا ايان.
بۇل سول داۋىردە قالىپتاسقان باسشىلىق جۇيەسىنىڭ وسال تۇستارىنىڭ ءبىرى ەدى.
تاكەڭ بولسا, مۇنداي قولايسىز, كەلەڭسىز, رەتسىز, ءجونسىز, جوسىقسىز جاعدايلارعا اۋدان, وبلىس باسقارعان كەزىندە جول بەرگەن ەمەس.
كەڭەس ورگاندارىنا پارتيا ورگاندارى قالاي باسشىلىق جاساۋ كەرەك, ولاردىڭ قارىم-قاتىناستارى قالاي بولۋ كەرەك, جۇمىس ستيلدەرى مەن ءادىستەرىنىڭ, ۇلگىسى مەن ونەگەسىن, جول-جوباسىن كورسەتتى.
ارال اۋدانىندا ىدىرىس قاليەۆ, قوزتاي ءابۋوۆ, بوداش ۋاليەۆپەن, وبلىستا وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالارى شايمەردەن باكىروۆپەن, ساعيدوللا قۇباشوۆپەن, ىدىرىس قاليەۆپەن ۇندەستىكپەن, ۇيلەسىمدىلىكپەن, سەنىممەن, تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن ناتيجەلى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ بىرلىگى-ەلدىڭ, حالىقتىڭ بىرلىگى بولدى, بەرەكەلى تىرلىگى بولدى.
تاكەڭنىڭ ءوزىنىڭ ورنى, سالماعى, ايباتى, ابىرويى, بەدەلىنىڭ ۇستىنە الاشتىڭ ءبىرتۋار ارداقتى ازاماتى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كوكپ-نىڭ ساياسي بيۋرو مۇشەسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ تاكەڭە دەگەن ەرەكشە كوزقاراسى, سەنىمى مەن ءوزارا وتباسىلىق, اعالىق, ىنىلىك, سىيلاستىعى سول زاماندا ەلىمىزگە, حالقىمىزعا ۇلكەن قولداۋ بولدى, قورعان بولدى.
الىپ يمپەريانى ءبىر ءوزى بيلەپ, توستەگەن قۇدىرەتتى ل.ي.برەجنەۆ ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ باسشىسى د.ا.قوناەۆتى قالاي قولداسا, د.ا.قوناەۆ تا ت.ەسەتوۆتى سولاي قولدادى.
ال باسشىنىڭ جوعارعى جاقتىڭ الدىنداعى بەدەلى مەن بەرەكەسى ەلدىڭ, حالىقتىڭ باقىتى, ىرىسى-نەسىبەسى عوي.
تاكەڭ ءاربىر تاعدىرلى ءىستى, ءاربىر شەشۋشى قادامدى, قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ الدى-ارتىن بولجاماي, ءمان-جايىن, ءتۇپ-تامىرىن تەرەڭ تالداماي, دۇرىستىعىنا ءوزىنىڭ كوزى, كوڭىلى, كوكىرەگى جەتپەي, شەشپەيتىن, جەڭىل-جەلپى كوشپەيتىن, اعاتتىققا, اسىعىستىققا جول بەرمەيتىن, جالعاندىق پەن جاساندىلىققا جانى قاس بولاتىن. سول ءبىر كوز بەن ءبىر قۇلاعىڭ ماسكەۋدە, ءبىر كوز بەن ءبىر قۇلاعىڭ الماتىدا بولعان كەزدىڭ ءوزىندە تاكەڭ, اسىرەسە, كادر ماسەلەسىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن, سەزىمتالدىقپەن, سەرگەكتىكپەن, ساقتىقپەن, قامقورلىقپەن وبال-ساۋاپ, ادىلدىك, يماندىلىق تۇرعىسىنان قارايتىن, ەشكىمدى دە ءوز ەركىمەن جاماندىققا جىبەرگەن ەمەس.
الايدا, ول زاماندا ءبىرىنشى باسشىنىڭ ەركىنەن تىس جاعدايلار دا بولىپ تۇراتىن.
«اقىلسىز ادام عانا ارمانسىز» دەگەن. تاكەڭنىڭ اقىلى دا, ارمانى دا, وكىنىشى دە, «اتتەگەن-ايى» دا از بولعان جوق. ارمان دەگەن ساعىم, ارمان دەگەن قيال. ول ادامدى كەيدە جەتەلەيدى, كەيدە جەلكەلەيدى, كەيدە جەتكىزەدى, كەيدە جەتكىزبەيدى. ارمان سوندىقتان دا ارمان.
اسىلداردى, ارداقتىلاردى ارماندا قالدىرماسا, بۇل وتكىنشى, وپاسىز, جالعان ءدۇنيەنىڭ ايىزى قانعان با؟
ايىقپاس اۋرۋدىڭ اتىنا مىنگەنىڭ, اجالعا مىنگەنىڭ. تاكەڭ كۇتپەگەن جەردەن اۋىر ناۋقاسقا دۋشار بولدى. ءبىز تۇرعانباي (سىر ءوڭىرىنىڭ باس دارىگەرى) ەكەۋمىز تاكەڭ اۋىرا باستاعاننان, اللانىڭ امانات ەتكەن جانىن جاراتقانعا تاپسىرعانعا دەيىن كۇن قۇرعاتپاي باسىندا, قاسىندا بولدىق. بارلىق جاعداي, قامقورلىق ءوز دارەجەسىندە جاسالدى, ءۇمىتىمىزدى ۇزبەدىك, بىرگە قينالدىق, قيمادىق, ءولىم تۇگىلى وكپەگە دە قيمايتىن اسىل اعا ەدى عوي. ءار بارعان سايىن: «اۋەلى سەنگەنىم قۇداي, سوسىن تۇرعانباي», دەۋشى ەدى جارىقتىق ۇلكەن ومىرسۇيگىشتىكپەن, ۇلكەن سەنىممەن, ۇلكەن ۇمىتپەن. وكىنىشكە قاراي, اۋرۋ دى جەڭگەنمەن, اجالدى جەڭە المايسىڭ, بارىمىزگە قادىرلى تاكەڭ 80 جاسقا 15 كۇن قالعاندا دۇنيە سالدى. مەنىڭ سوندا 80 جاستىڭ مەرەيلى, مارتەبەلى جاس ەكەندىگىنە, ارمان جاس ەكەندىگىنە, ۇلكەن بەلەس ەكەندىگىنە كوزىم ابدەن جەتتى.
قازاقتىڭ تاعى ءبىر بايتەرەگى قۇلادى. ەلىمىزدىڭ تورىنەن, توبەسىنەن تاعى دا ءبىر ورىن بوساپ, ويسىراپ قالدى. تاكەڭ تابيعاتىندا, بۇكىل بولمىسىمەن بوساعا ءۇشىن ەمەس, ءتور مەن توبە ءۇشىن, كوسەۋلىك ءۇشىن ەمەس, كوسەمدىك ءۇشىن, كوش باستاۋعا, ەل باستاۋعا, ءسوز باستاۋعا جارالعان جان, مولىنان پىشىلگەن, قۇدايدىڭ ۇيە سالعان ءبىر كيەلى توبەسى ەدى.
قورىتا ايتقاندا, ونىڭ ءوزى تۇگىلى كولەڭكەسىنە دە سىيلاپ, سالەم بەرەتىن ارقالى ازامات بولاتىن. وسىنداي جاندارمەن دۇنيە نۇرلى, الەم ادەمى, ءومىر ءماندى دە ءساندى, تابيعات تا ءوزىنىڭ جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ جاتادى.
تاكەڭنىڭ ءومىرى دە, ءوزى دە ەل-جۇرتىنا وشپەس ونەگە.
قازاقتا: ءولى ولىك ەمەس, ءتىرى ولىك ولىك دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان مەن ەندىگى ءسوزىمدى, سىرىمدى, سىنىمدى, شىنىمدى, مۇڭىمدى, ويىمدى, پىكىرىمدى تاكەڭە ارناپ ايتپاقپىن...
تاكە! ءسىز ەكى مىڭجىلدىقتىڭ, ەكى عاسىردىڭ, ەكى قوعامنىڭ كۋاسى بولدىڭىز, كەمەلدەنبەگەن, كەمەلدەنگەن سوتسياليستىك قوعامنىڭ باستى وقيعالارىنىڭ باسىنان, قاسىنان, ورتاسىنان تابىلدىڭىز, كاپيتاليزمنىڭ دە اششى-تۇششى ءدامىن تاتتىڭىز. ءسىز زامانداستارىڭىزدىڭ ءار جۇزىنەن توقسان سەگىزىنىڭ عۇمىرىن قيعان قانقۇيلى سوعىستان اتامەكەنگە امان ورالىپ, 60 جىلعا جۋىق نۇرلى شۋاعى مەن جاراستىعى مول, ماقساتتى دا ماعىنالى ءومىر كەشتىڭىز. بۇل – قازىرگى بەيبىتشىلىك پەن امانشىلىقتاعى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتا جاسى. ال, ءسىزدىڭ ولجا جاسىڭىز. وسىعان دا شۇكىرشىلىك قىلىڭىز, تاكە. ءوز حالقىڭىزبەن بىرگە بار دا بوپ كوردىڭىز, جوق تا بوپ كوردىڭىز, اش تا بوپ كوردىڭىز, توق تا بوپ كوردىڭىز. بىرگە جىلاپ, بىرگە كۇلدىڭىز, اۋرۋدىڭ دا ءبىر كىسىدەي ازابىن تارتتىڭىز.
حالقىڭىز سىزگە ريزا, ءسىز دە حالقىڭىزعا ريزا بولىڭىز!
دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى ادام وزىنە جامانشىلىق جاساعان ادامعا جاقسىلىق جاسايتىن, ال ەڭ جامان ادام وزىنە جاقسىلىق جاساعان ادامعا جامانشىلىق جاسايتىن جان دەگەن ومىرلىك قاسقاباس قاعيدا بار.
ءسىز جاقسى ادامسىز, سوندىقتان ءبارىن دە كەشىرەسىز دەپ ويلايمىن.
تاكە, 1954 جىلى رەسپۋبليكالىق مارتەبەلى ءبىر جيىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پ.ك.پونومارەنكو. «قازاق حالقىنىڭ اتاعى الەمگە ءماشھۇر تاريحي تۇلعالارى گەولوگ-اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ, عالىم-جازۋشى م.و.اۋەزوۆ, عالىم-سازگەر ا.ك.جۇبانوۆ سياقتى اسا دارىندى پەرزەنتتەرىن جانە باسقالاردى قامقورلىققا بولەپ, ەل كادەسىنە جارار ءىرى جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋدىڭ ورنىنا, سىزدەر جانە قازاقستاننىڭ بۇرىنعى باسشىلارى ولاردىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇسىپ, كۇن كورسەتپەي, تۋعان ەلىنەن بەزۋگە ءماجبۇر ەتكەنسىزدەر. وسىدان سوڭ سىزدەردەن قانداي جاقسىلىق كۇتۋگە بولادى؟» – دەگەن ەكەن.
سونداي-اق, ول: «جامبىل جاباەۆتىڭ ءدۇلدۇل اقىن ەمەستىگىن اشكەرەلەۋدى وتىنگەن ادامدار بۇگىن وسى زالدا وتىر, سول جولداستار وسى ارەكەتتەرىمەن كۇللى قازاق حالقىنىڭ ءدىلى مەن رۋحىنا, وتكەن تاريحىنا شابۋىل جاساپ, ءوزىن ءوزى ماسقارالاعانىن قالايشا ويلاماعان؟ تۇسىنبەيمىن, تۇسىنگىم دە كەلمەيدى...», – دەگەندە زالدا وتىرعاندار دۇركىرەي قول سوعىپ, قاتتى قوشتاپتى.
تاكە! «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن عوي, پ.ك.پونومارەنكو دۇرىس ايتادى.
ءيا, ابايدى ساباعان, الاشتىڭ بارلىق جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن قاماعان, زيالى دەگەندەردىڭ ءوزى ءبىرىن-ءبىرى ساتقان, شاكارىمدى, ءاليحاندى, احمەتتى, مىرجاقىپتى, جۇسىپبەكتى, ماعجاندى, ساكەندى, بەيىمبەتتى, ءىلياستى, سۇلتانبەكتى, سادۋاقاستى, تۇراردى, تەمىربەكتى, ورازدى, ...اتقان, د.قوناەۆقا, ج.شاياحمەتوۆكە, ن.وڭداسىنوۆقا, ج.تاشەنوۆكە وپا بەرمەگەن بىزدەن شىندىعىندا نە كۇتۋگە بولادى؟
تاكە! برازيليادا باو دەگەن ءبىر حالىق بار ەكەن, ىشتەرىنەن شىققان اقىلدى, تالانتتى, دارىندى ادامدارداي بولامىز دەپ, ولاردى ءولتىرىپ, ميىن ءبولىپ جەيدى ەكەن. افريكادا دا وسىنداي ءبىر حالىق ءبارىمىز اقىلدى بولامىز دەپ, اقىلدىلارىن ءولتىرىپ ەتىن ءبولىپ جەيدى ەكەن. بۇگىندە وسى ەكى حالىق تا ازعىنداپ, ازىپ-توزىپ جەر بەتىنەن جوعالۋعا اينالىپتى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىرىنىڭ ءبىرى ەتىن, ميىن جەمەگەنمەن, اينالايىن ءبىزدىڭ قازاق تا جاقسىلاردىڭ الدىن كەسۋدەن, ەتەگىنەن تارتۋدان, اياعىنان شالۋدان, ىشتارلىقتان, كۇنشىلدىكتەن الدىنا جان سالمايدى. اللا قازاقتى وسى اباي اتامىز بۇكىل ومىرىندە سىناپ, جىلاپ وتكەن جامان قاسيەتتەردەن ادا ەتكەي.
تاكە, ءبىز قىزىق حالىقپىز. كەشەگى كولبيننىڭ الاساپىران, قازاقتىڭ باسىنا اڭگىرتاياق ويناعان, الماعايىپ زامانىندا كەيبىر زيالى دەگەندەرىمىز ادەتتەگىدەي زياندى بولىپ شىقتى. ادەبيەتىمىزدىڭ اقساقالى دەپ جۇرگەن ءبىر جازۋشى-دراماتۋرگ كولبينگە: «ءبىز ءسىزدى 25 جىل اسىعا كۇتتىك» دەپ زار يلەپ, مۇڭىن شاقتى, قۇلدىق ۇردى.
باسقالارى دا قاراپ قالمادى, جاعىمپازدار جارىسى كەڭىنەن ەتەك الدى.
سول كەزدە وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى قالتاي مۇحامەدجانوۆ: «مەن دە كولبيننىڭ جۇرت كىرىپ جاتقان جەرى
