رەسەي يمپەرياسىنىڭ كەزىندە «كيرگيز-كايساك» اتانعان قازاق حالقى وسىدان تۋرا 95 جىل بۇرىن وسىلايشا ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن رەسمي تۇردە قايتارىپ الدى. وسىنداي تاريحي ماڭىزى وراسان زور شەشىم قالاي قابىلداندى؟ ءبىر ءسات تاريحي شەگىنىس جاساي وتىرىپ, ماسەلەنىڭ بايىبىنا كوز جۇگىرتەيىك.
1919 جىلى 19 شىلدەدە بولشەۆيكتەردىڭ قولداۋىمەن قىرعىز (قازاق) ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى (قازرەۆكوم) قۇرىلدى. تەرريتوريالىق قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جۇمىستارىنا دايىندىق بارىسىندا بۇرىنعى الاشوردا مۇشەلەرى مەن بولشەۆيكتىك رەسەي كومپارتياسى قاتارىنداعى قازاق قايراتكەرلەرى تىزە قوسا وتىرىپ, بولاشاق ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونوميانىڭ اۋماعىن انىقتاپ, ءوز ويلارىن ماسكەۋدە وتكىزۋگە تىڭعىلىقتى دايارلاندى.
1920 ج. شىلدەدە ۆ.ي.لەنيننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رك(ب)پ وك-ءى مەن ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى (حكك) «قىرعىزيا تۋرالى ماسەلەلەر جونىندە» كەڭەس وتكىزۋدى ءجون دەپ تاۋىپ, تۇرىككوميسسيا, قازاقستان جانە باسقا دا مۇددەلى گۋبەرنيالاردىڭ وكىلدەرىن ماسكەۋگە شاقىردى. رەسمي تۇردە ستانيسلاۆ پەستكوۆسكي, بەيرەسمي تۇردە ءالىبي جانگەلدين باسقارعان قازاق دەلەگاتسياسى قازاق جەرلەرى بويىنشا نەگىزگى باياندامانى جاساۋدى ءالىمحان ەرمەكوۆكە تاپسىردى. بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (بواك) قاۋلىسى بويىنشا جوسپارداعى كەڭەس 1920 جىلى 1 تامىزعا شاقىرىلعانىمەن, ونىڭ جۇمىسى 9 تامىزدا باستالدى.
ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالكومنىڭ ورىنباسارى ا.كامەنسكيدىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەسكە م.سۇلتانعاليەۆ (ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالكوماتىنان), س.پەستكوۆسكي, م.مىرزاعاليەۆ, ا.كۋلاكوۆ, ءا.جانگەلدين (قازرەۆكوم), ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.الىبەكوۆ (قازاسكەررەۆكوم), پ.پەتروۆسكي (قازرەۆكوم وكىلى), گ.سافاروۆ (تۇرىككوميسسيا), ۆ.سوكولوۆ (سىبرەۆكوم), ە.پوليۋدوۆ (ومبى گۋبرەۆكومى), ي.مارتىنوۆ (ورىنبور گۋباتكومى), م.پولياكوۆ (چەليابى گۋباتكومى), س.ميليۋتين, د.تەمىراليەۆ (بوكەي گۋب.), يتباەۆ جانە ۋرازاەۆ (اقمولا وبل.), ءا.ەرمەكوۆ (سەمەي وبل.), كاريموۆ (استراحان), ا.تسيۋرۋپا (جەر-سۋ حالكوماتى), ە.اينشەين (حالكومات حاتشىسى). كەڭەستە ءبىرىنشى بولىپ ءا.ەرمەكوۆ بايانداما جاساپ, قاكسر قۇرامىنا كىرۋى ءتيىس قازاق جەرلەرىن ناقتى دالەلدەرمەن كورسەتىپ شىقتى.
كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى باياندامادا كورسەتىلگەن تەرريتوريالارمەن كەلىسىپ, بۇكىل قازاق جەرلەرى قۇرامىنا كىرەتىن قاكسر-ىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت قابىلدايتىن ۋاقىت كەلىپ جەتتى دەگەن ورتاق پىكىرگە توقتالدى. بىراق قاكسر-نە قازاق جەرلەرىن بەرۋ مەرزىمىنە كەلگەندە ايتىس-تارتىس تۋىندادى. اسىرەسە ءسىبىر رەۆكوم توراعاسى ۆاسيلي سوكولوۆ قازاق جەرلەرىن مويىنداعانىمەن, ول جەرلەردى قايتارۋ ۋاقىتىن قازاقتار «ۇلان-عايىر ولكەنى باسقارۋعا قابىلەتتى اپپارات قۇرىپ العانعا دەيىن» سوزا تۇرۋدى ۇسىندى. ياعني, ونىڭ پىكىرىنشە قازاقتار ءوزىن ءوزى باسقارۋعا دايار ەمەس ەدى. ال گەورگي سافاروۆ بولسا, ءا.ەرمەكوۆ قوسۋدى ۇسىنعان وبلىستاردى قاكسر-ىنە بىرىكتىرۋ – قازاق كەدەيلەرىن كۋلاكتاردىڭ تەپكىسىنە تۇسىرەدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. مۇنداي جاناما قارسىلىقتاردىڭ استارىندا, بۇل تەرريتوريالاردى قاكسر-نە بەرمەۋ ايلا-شارعىلارى جاتقان ەدى.
10 تامىزدا وتكەن كەڭەستىڭ ەكىنشى ماجىلىسىندە اۆتونوميالى قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىمەن, قاي وبلىستار مەن ۋەزدەردىڭ قاكسر قۇرامىنا قاشان كىرەتىندىگى شەشىلمەدى. ۆ.ي.لەنيننىڭ توراعالىعىمەن 12 تامىزدا وتكەن كەڭەستىڭ ەڭ سوڭعى ءارى قورىتىندى ءۇشىنشى ماجىلىسىندە قازاق ولكەسىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ماسەلە قارالىپ, تىكەلەي لەنيننىڭ قولداۋىمەن جانە ونىڭ ءسىبىر رەۆكومىنىڭ توراعاسى سوكولوۆتى شوۆينيستىك پيعىلدارى ءۇشىن ۇيالتىپ, تۇقىرتۋى ارقىلى قازاق دەلەگاتسياسىنىڭ ۇسىنىستارى تولىق قابىلداندى. ناتيجەسىندە, 1920 جىلى 26 تامىزدا بواك پەن ركف8سر حكك-ءنىڭ «اۆتونوميالى قىرعىز (قازاق) سوتسياليستىك كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى» دەكرەتى قابىلداندى. وسى دەكرەت نەگىزىندە 1920 جىلى 4-12 قازان ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىندە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى جاريالاندى.
وكىنىشكە قاراي, اۆتونوميالى قىرعىز (قازاق) سوتسياليستىك كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تەرريتورياسىن انىقتاۋعا جانە ونى قۇرۋ تۋرالى دەكرەتتى شىعارۋعا اتسالىسقان قازاق قايراتكەرلەرى ءبىرىنشى ورىنعا جەر ماسەلەسىن قويىپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتى تاڭعان «كيرگيز» اتاۋىن «قازاق» دەپ وزگەرتۋدى ويلاماعان سياقتى. قازاق قايراتكەرلەرى تاراپىنان مۇنداي ۇسىنىس جاسالسا, رك(ب)پ وك مەن حكك جوق دەمەس ەدى. وعان پاتشا زامانىندا «سارت» اتانعان «وزبەكتىڭ» ءوز اتىن قايتارىپ الۋى ناقتى مىسال بولا الادى. ارينە قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەڭ الدىمەن تەرريتوريالىق اۆتونوميا الۋدى مۇرات ەتكەن قازاق قايراتكەرلەرىن جاقسى تۇسىنۋگە بولادى. ءبىر قىزىعى, 1925 جىلعا دەيىنگى ورىس تىلىندەگى رەسمي قۇجاتتاردا «كيرگيز» دەپ جازىلعانىمەن, قازاق تىلىندەگى قۇجاتتار مەن مەرزىمدى باسىلىمداردا «قازاق» جانە «قازاقستان» اتاۋى كەڭىنەن قولدانىلدى.
كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسىندا ەڭ العاش قازاق حالقىنىڭ تاريحي اتاۋىن رەسمي تۇردە قايتارىپ, ونى دۇرىس جازۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن سول كەزدەگى قاكسر حالكومكەڭەسىنىڭ توراعاسى س.سەيفۋللين بولدى. ول 1923 جىلى 15 اقپاندا شىققان «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە ماناپ شاميل دەگەن بۇركەنشىك ەسىمىمەن «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ماقالا جاريالاپ, وندا: ء«بىزدىڭ ءار قازاق جىگىتى «كير» دەگەن پەرىنى تاستاپ, قويماستان «قازاق», «قازاق» دەگەن ءسوزدى جۇمساپ, باسقا جۇرتتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭدىرىپ ۇيرەتۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ورتالىق وكىمەتى «كيرگيز» دەگەن ەسىمدى جويىپ, «قازاق» دەگەن ەسىمدى قولدانۋعا جارلىق (دەكرەت) شىعارۋ كەرەك. قازاقتى «قازاق» دەيىك, تاريحي قاتەنى تۇزەتەيىك!» دەپ ۇران تاستادى. بۇل كەزدە تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن ۇلتتىق بىرلىكتەرگە ءبولىپ, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ جوسپارلانىپ جاتقاندىقتان, ماسەلە سانالى تۇردە كەيىنگە قالدىرىلعان سياقتى.
1924 ج. 11 قازاندا رك(ب)پ وك-ءنىڭ ساياسي بيۋروسى كەزەكتەن تىس ارنايى ءماجىلىسىن وتكىزىپ, «ورتا ازياداعى ۇلتتىق مەجەلەۋ تۋرالى» ماسەلەنى ارنايى قارادى. رك(ب)پ وك ساياسي بيۋروسى ءماجىلىس سوڭىندا 24 پۋنكتتەن تۇراتىن شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىمدەر تولىقتاي وزبەك تاراپىنىڭ مۇددەسىن قولداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماجىلىستە تاشكەنت قالاسىن وزبەك رەسپۋبليكاسىنا بەرۋ تۋرالى ساياسي بيۋرونىڭ بۇرىنعى شەشىمى ءوز كۇشىندە قالدىرىلدى. وسىلايشا قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تاشكەنت قالاسى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى جەرلەر ءۇشىن بولعان كۇرەسى اۋىر جەڭىلىسپەن اياقتالىپ, ەجەلدەن قازاق حالقى قونىستانعان 900 000 كۆ ۆەرست جەردىڭ ورنىنا 600 000 كۆ ۆەرست جەرگە يە بولىپ, 900 000 قازاق وزبەك رەسپۋبليكاسى قۇرامىندا قالىپ قويدى.
تاشكەنتتەن ايىرىلعان قازاق رەسپۋبليكاسىندا جاڭا استانا ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى. 1924 جىلى 23 جەلتوقساندا وتكەن قازاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە ورىنبور-تورعاي وبلىسىن قۇرۋ جانە رەسپۋبليكا استاناسى رەتىندە ورىنبور قالاسىن قالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل شەشىمگە ۆ.نانەيشۆيلي, يا.بويارسكي, ي.كاشيرين, چەلىشەۆ, ا.ورازباەۆا. ن.ەجوۆ ء«يا» دەپ داۋىس بەرسە, س.سادۋاقاسوۆ, ن.نۇرماقوۆ, س.مەڭدەشەۆ «قارسى» داۋىس بەردى. س.مەڭدەشەۆ قاكسر-ءنىڭ جاڭا استاناسى رەتىندە اقمەشىت قالاسىن ۇسىندى. ال 27 جەلتوقساندا س.مەڭدەشەۆ رك(ب)پ وك-كە حات جازىپ, وندا تورعاي جانە ورىنبور وبلىستارىن بىرىكتىرىپ, قاكسر ورتالىعى ەتىپ ورىنبور قالاسىن قالدىرۋ تۋرالى قازوبكوم شەشىمىمەن كەلىسپەيتىندىگى تۋرالى مالىمدەي كەلە, قاكسر استاناسى رەتىندە اقمەشىت قالاسىن بەلگىلەۋدى ۇسىندى. اقىرى, اقمەشىت – بىرىككەن قازاق جەرىنىڭ جاڭا استاناسى بولىپ بەلگىلەندى.
1925 جىلى 15-19 ءساۋىر ارالىعىندا قىرعىز (قازاق) اكسر كەڭەستەرىنىڭ بەسىنشى بۇكىلقازاق سەزى اقمەشىت قالاسىندا ءوتتى. قازواك توراعاسى س.مەڭدەشەۆ سارسەنبىنىڭ ءساتتى كۇنى كەشكى ساعات 21:00-دە سەزدى سالتاناتتى تۇردە اشىق دەپ جاريالاپ, ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرىككەن قازاق حالقىن قۇتتىقتادى. سەزدىڭ كۇن تارتىبىندە تومەندەگىدەي ماسەلەلەر قاراستىرىلدى: 1) قازاتكوم مەن قازحالكومنىڭ ەسەپتىك بايانداماسى; 2) قاكسر-دەگى حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ كەزەكتى مىندەتتەرى تۋرالى; 3) قاكسر-دەگى جەرگە ورنالاستىرۋ مەن سۋارۋ تۋرالى; 4) ساۋدا مەن كووپەراتسيا تۋرالى; 5) قاكسر-دەگى قارجى جاعدايى; 6) قازاتكوم قۇرامىن جانە كەڭەستەردىڭ بۇكىلرەسەيلىك سەزىنە دەلەگاتتار سايلاۋ. سەزگە بارلىعى 394 دەلەگات شەشۋشى جانە 52 دەلەگات كەڭەس بەرۋشى داۋىسپەن قاتىستى. سەزگە جەر-جەردەن سايلانىپ كەلگەن 394 دەلەگات شەشۋشى داۋىسپەن, 52 دەلەگات كەڭەسشى داۋىسپەن قاتىستى. دەلەگاتتاردىڭ 284-ءى ركپ(ب) مۇشەسى, 41-ءى مۇشەلىككە كانديدات, 4-ەۋى كومسومول بولسا, 65-ءى پارتيادا جوقتار ەدى. سەزد دەلەگاتتارىنىڭ 258-ءى (65,5 پايىز) جەرگىلىكتى ۇلتتار (قازاق, وزبەك, قىرعىز جانە ت.ب. تۇركى حالىقتارى) بولسا, 136-سى (34,5 پايىزى) ەۋروپالىق ۇلت وكىلدەرى بولدى. جىنىستىق قۇرامى بويىنشا 29 ايەل بولسا, 365-ءى ەرلەر بولدى.
سەزدىڭ كۇن تارتىبىندە قازاق حالقىنا تاريحي «قازاق» اتاۋىن قايتارۋ ماسەلەسى بولعان جوق ەدى. 19 ساۋىردە تاڭەرتەڭ وتكەن سەزدىڭ 8-ءشى سوڭعى ماجىلىسىندە تەك قازاتكوم قۇرامى مەن بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىنە دەلەگاتتار سايلاۋ ماسەلەسى قالعان ەدى. بىراق قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ بەيرەسمي جيىنىندا قابىلدانعان ورتاق شەشىمگە سايكەس (كەيبىر ەستەلىكتەردە س.قوجانوۆقا وسىنداي ۇسىنىستى داستارقان باسىندا ق.قوجىقوۆ ايتتى دەپ كورسەتىلەدى), كۇتپەگەن جەردەن ءسوز العان رك(ب)پ قازولكەكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى س.قوجانوۆ «كيرگيز» اتانعان قازاق حالقىنا تاريحي دۇرىس اتاۋىن قايتارۋ, رەسپۋبليكانى «قازاقستان» دەپ اتاۋ جانە اقمەشىت اتاۋىن قىزىلوردا دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى بىرتىندەپ جاريالادى. سەزد دەلەگاتتارى بۇل ۇسىنىستارعا ورىندارىنان تىك تۇرىپ قىزۋ قول شاپالاقتاپ, وسى ارقىلى قولداۋ كورسەتتى. وسىلايشا 1925 جىلى 19 ساۋىردە قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, شەشىمدى بەكىتۋ ءۇشىن بۇكىلرەسەيلىك واك قاراۋىنا ۇسىندى. بواك بۇل شەشىمدى 1925 جىلعى 15 ماۋسىمدا رەسمي تۇردە ماقۇلداعان دەكرەت قابىلداعان سوڭ, شەشىم زاڭدى كۇشىنە ەندى. وسىلايشا قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىردى.
ءسابيت شىلدەباي,
شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
