ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى تاريح ءپانى وقۋلىق ساپاسىنا, ۇرپاققا ۇيرەتۋ ۇلگىسىنە, بىلگىزۋ بىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى
قيلى كەزەڭدەردىڭ قىرسىعى ارتتا قالىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. ودان كەيىنگى الاساپى-ران جىلداردان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياسا-تىنىڭ ناتيجەسىندە امان ءوتىپ, ەكونوميكامىز ءوسىپ, حالقىمىز-دىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ, كەمەل كەلەشەككە جۇرتتىڭ سەنىمى نىعاي-دى. وتانىمىز الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلۋ ەلمەن يىق تىرەستىرىپ, ىرگەلى مەملەكەت, قالىپتاسقان جۇرت ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. ەندىگى جەردەگى كەلەلى مىندەت جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق رۋحتى ءسىڭىرىپ, ەل مەن جەردىڭ يەسى سەندەرسىڭدەر دەگەن ويدى سانالارىنا دارىتىپ, بويلارىنا ورنىقتىرۋ مىندەتى تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ەلوردادا مەكتەپ وقۋشىلارىنا وقىعان دارىسىندە جان-جاقتى قوزعادى. تۋعان جەردىڭ, ەلدىڭ تاريحىن بىلمەيىنشە, شىنايى پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس دەگەندى قاداپ ايتىپ: «پاتريوت – ءوز ەلىن سۇيەتىن جانە وزگە مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قارايتىن ادام», دەگەن بولاتىن.
ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى تاريح ءپانى وقۋلىق ساپاسىنا, ۇرپاققا ۇيرەتۋ ۇلگىسىنە, بىلگىزۋ بىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى
قيلى كەزەڭدەردىڭ قىرسىعى ارتتا قالىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. ودان كەيىنگى الاساپى-ران جىلداردان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياسا-تىنىڭ ناتيجەسىندە امان ءوتىپ, ەكونوميكامىز ءوسىپ, حالقىمىز-دىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ, كەمەل كەلەشەككە جۇرتتىڭ سەنىمى نىعاي-دى. وتانىمىز الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلۋ ەلمەن يىق تىرەستىرىپ, ىرگەلى مەملەكەت, قالىپتاسقان جۇرت ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. ەندىگى جەردەگى كەلەلى مىندەت جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق رۋحتى ءسىڭىرىپ, ەل مەن جەردىڭ يەسى سەندەرسىڭدەر دەگەن ويدى سانالارىنا دارىتىپ, بويلارىنا ورنىقتىرۋ مىندەتى تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ەلوردادا مەكتەپ وقۋشىلارىنا وقىعان دارىسىندە جان-جاقتى قوزعادى. تۋعان جەردىڭ, ەلدىڭ تاريحىن بىلمەيىنشە, شىنايى پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس دەگەندى قاداپ ايتىپ: «پاتريوت – ءوز ەلىن سۇيەتىن جانە وزگە مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قارايتىن ادام», دەگەن بولاتىن.
مۇنىڭ ءبارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنان باستاۋ الىپ وتىر. XXI عاسىردىڭ ون جاhاندىق سىن-قاتەرىن اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى توعىزىنشى سىن-قاتەردە – وركەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ داعدارىسىنا تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ, «الەم اۋىر دۇنيەتانىمدىق جانە قۇندىلىق داعدارىستى باستان كەشىرىپ وتىر. وركەنيەتتەر قاقتىعىسى, تاريحتىڭ اقىرى, مۋلتيمادەنيەتتىڭ كۇيرەۋىن جاريالايتىن ۇندەر ءجيى ەستىلەدى» دەپ قانشاما عاسىرلار تەزىنەن سىرىن دا, سىنىن دا جوعالتپاي بۇگىنگە جەتكەن جاۋھارلارىمىزدى قورعاپ, دامىتۋ جولىن العا تارتقان ەدى.
ەلباسى بۇل ايتقان باعدارىندا تاريحتىڭ زامانعا قاراي وزگەرىپ وتىراتىنىن مەڭزەپ, بىراق, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, جارقىن بولاشاعىن ۇشتاستىرا ورىستەتۋ يدەياسىن ۇسىنادى. سونى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى تالقىلانعان القالى جيىندى مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين ماۋسىم ايىندا وتكىزگەن ەدى. وندا ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندە ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ءتۇيىندى ويلار تالقىلانعان. سونىڭ ءبىرى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قازاقستان تاريحى كافەدرالارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ بولاتىن. بۇل جاستارعا وتان تاريحىن تەرەڭ ۇيرەتۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارا دەپ بىلەمىز. ءبىز وسى يگىلىكتى ءىستى ىسكە اسىرۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ ءتورت ايماقتارىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق سەمينارلار جۇمىستارىنا اتسالىستىق. ەل تاريحىنىڭ كەيبىر ادىستەمەلىك جانە تاريحي-مۇراعاتتىق ماتەريالدارىن قايتا قاراستىرۋ مەن زەردەلەۋ ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارۋدامىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن كەڭەسىپ, تاريح تۋرالى تۇجىرىمدامالارىمىزدى جۇرتشىلىق تالقىسىنا سالىپ, وزگەلەرمەن وي ءبولىسۋ ماقساتىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن جۇيەلى جۇمىس جاساۋدامىز. سەبەبى, تاريح ماسەلەلەرى جەڭىل-جەلپى وي-بايلامداردى كوتەرمەيدى. ونىڭ عىلىمي نەگىزى مىقتى بولۋى ءتيىس. بۇكىل دەرەكتەر عىلىمدا دايەكتەلگەننەن كەيىن عانا مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باع-دارلامالارىنا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. مىسالى, سوڭعى جىلدارداعى وتكىزىلگەن بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋ كەزىندەگى تاريح سۇراقتارى مەن جاۋاپتارىندا ءجيى قايتالانىپ جۇرگەن ولقىلىقتار مەن سايكەس كەلمەۋشىلىكتەر, بۇ ل سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. كەي ءبىلىم ۇيالارى وزدەرى تاڭداعان بالاما وقۋلىقتار بويىنشا جاستارعا ءبىلىم بەرەمىز دەيدى. بۇل دا ءجون شىعار. دەگەنمەن, بالاما وقۋلىقتارداعى دەرەكتەردىڭ ارتۇرلىلىگى سىناق كەزىندە تالاپكەرلەردى شاتىستىرارى حاق. سونداي تالاپكەرلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى وزدەرى ەمتيحان كەزىندەگى سۇراققا بەرگەن جاۋابىنىڭ دۇرىستىعىن ءبىلىم العان وقۋلىق بويىنشا دالەلدەۋگە تىرىسىپ باعاتىنىنان حاباردارمىز.
جاھاندانۋ زامانىندا تاريحىمىزدىڭ تياناقتى دا, ورنىقتى بولۋىنا ەلباسىنىڭ جەتە كوڭىل ءبولۋى سودان شىعار دەپ ويلايمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تالابىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋى, تەك قانا تاريحي مۇرالار مەن مۇراعاتتاردى نە-مەسە تاريحي تۇلعالار مەن وقيعالاردى تۇپكىلىكتى زەرتتەۋمەن شەكتەلىپ قانا قويماي, نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى تا-ريح ءپانىنىڭ وقىتىلۋ ساپاسىنا دا بايلانىستى دەۋى دە وتە ورىندى. سوندىقتان دا, ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر, نەمەسە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاريح ءپانىنىڭ دارىستەرى مەن پراكتيكالىق ساباقتارىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جاعىنان قانشالىقتى ناقتى جانە دۇرىس جولعا قويىلۋىنىڭ ماڭىزى زور. بۇل تۇرعىدان بارلىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى ءۇشىن جالپىلاما ادىستەمەلىك نۇسقاۋشىلىق ءرولىن ءار ايماقتاعى گۋمانيتارلىق با-عىتتاعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى اتقارۋى ءتيىس ءتارىزدى. ءويتكەنى, ولار وسى گۋمانيتارلىق سالانى جان-جاقتى بىلۋمەن قا-تار, زەردەلەپ وتىر. ءبىز سەكىلدى تەحنيكالىق جوعارى ءبىلىم مەكە-مەلەرى سولارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ ارقىلى وزىمىزدەگى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابامىز. سونداي وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىندا پروفەسسور ا.يمانعاليەۆ باسقاراتىن م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. بۇل سەكسەن جىلدىق تاريحى بار عىلىم مەن ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريح عىلىمىنان تارايتىن ەتنوگرافيا, ولكەتانۋ, ارحەولوگيا جانە وتان تاريحى عىلىمي باعىتتارى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە ولكە تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان تاريحي تۇلعالاردى زەرتتەۋدە قىرۋار ەڭبەك سىڭىرۋدە. اسىرەسە, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەلى ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تاپقان, تەك قانا ولكەمىزدىڭ عانا ەمەس بۇكىل رەسپۋبليكامىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قازاقتىڭ قاھارمان قىزدارى حيۋاز دوسپانوۆا, مانشۇك مامەتوۆا جانە ءاليا مولداعۇلوۆا سىندى قاس باتىرلاردى قادىرلەۋ ءىسى جاقسى جولعا قويىلعان.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن تارازى باسىندا تەڭەي وتىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ساپ التىنداي تازا جەتكىزۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا ءبىز دە وزىندىك ۇلەسىمىزدى قوسۋعا تالپىنۋدامىز. سونىڭ ىشىندە زامانعا قاراي وزىندىك ورنى بار تەحنيكالىق ۇردىستەردىڭ تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى تىڭ تالپىنىستار جاساۋدا. وقۋ ورنى ءوزىنىڭ تەحنيكالىق باعىتىنا قاراماستان تاريح ءپانىن ستۋدەنتتەرگە تەرەڭ مەڭگەرتۋ ماقساتىندا قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, بىلىكتى مامانداردى توپتاستىرىپ جاتىر. ارنايى قۇرىلعان كافەدرادا ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جوعارىدا ايتقان تاريحىن زەرتتەۋگە قۇلشىنا كىرىسۋدە. جىلما-جىل وتكىزىلەتىن ستۋدەنتتىك عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلاردا جانە عىلىمي جوبالار كونكۋرستارىندا, اسىرەسە, وتان سوعىسى باستالعان جىلداردان باستاپ قازىرگى كەزگە دەيىنگى تەحنيكانىڭ دامۋ تاريحىن قامتيتىن تاقىرىپتار العا شىعىپ وتىر. مۇنداي قادام ساباقتان تىس ۋاقىتتاردا جۇرگىزىلەدى. وتان سوعىسى كەزىندەگى كەيبىر تەحنيكالاردىڭ نەمەسە وزگە دە قارۋلاردىڭ دامۋ تاريحىن, ولاردى جەتىك مەڭگەرگەن شەبەرلەر مەن باتىرلاردىڭ ءومىرباياندارىن بايلانىستىرىپ زەردەلەۋ نيەتىندەمىز. بۇل دا كۇنى ەرتەڭ ەل تاريحىنان ورىن الاتىن دەرەكتەر دەپ بىلەمىز. مىسالى, حيۋاز دوسپانوۆا ۇشقان ۋ-2 ۇشاعى مەن مانشۇك مامەتوۆا مەڭگەرگەن اتاقتى «ماكسيم» پۋلەمەتىنىڭ جاسالۋى, قولدانىلۋى مەن تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن ستۋدەنتتەر زەردەلەپ, بولاشاقتا تاۋەلسىز ەلدىڭ قاجەتىنە جارايتىن سونداي قۇرالدار ازىرلەۋگە تالپىنىپ جۇرگەن جاستار دا جوق ەمەس. تەحنيكالىق ءبىلىمىن الا ءجۇرىپ, تاريحقا دەن قويعاندار حيۋاز اپامىزدىڭ سۇراپىل سوعىستىڭ قيىن جانە تاپشىلىق كەزدەرىندە كورپۋسى جارتىلاي فانەرادان قۇراستىرىلعان ۋ-2 ۇشاعىنىڭ سيپاتتامالىق جاعىنان كوپتەگەن جەتىسپەۋشىلىكتەرى بولعانىن, وسى اقاۋلاردى ولار تانىپ-ءبىلىپ, باتىر قىزدىڭ سونى دەر كەزىندە ءبىلىپ, سىننان سۇرىنبەي وتكەنىن عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەپ شىقتى. مۇنىمەن قاتار, تەحنيكالىق ءمۇم-كىنشىلىگىنە قاراي, بيىكتەپ كەتپەي تومەندەپ ۇشۋعا داعدىلانعان ۋ-2 ۇشاعى جاۋ قولىندا قالعان قالالارعا تۇنگى شابۋىلدار جا-ساۋدا ۇلكەن سەپتىگى بولعانىن دا ستۋدەنتتەر ءوز ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتىپ وتىر. ال مانشۇك اپامىز قازىرگى كەزدە ماتەماتيكا مەن ستاتيستيكادا ءجيى ايتىلىپ, قولدانىلىپ جۇرگەن تۇسىنىك – توپتاسۋ تەورياسىن ءوزىنىڭ پۋلەمەتىندە تاجىريبە جۇزىندە قولدانعان ادامداردىڭ ءبىرى بولعانىن دا تالاپكەرلەر ءوز ەڭبەكتەر
