قاشاعاننىڭ العاشقى «قارا التىنى» الىندى
ءسۇيىنشى, اعايىن!
كەشە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىنداعى الەمگە ايگىلى قاشاعان كەن ورنىنان العاش رەت مۇناي وندىرىلە باستادى. قاشاعان تولىق قۋاتىنا قوسىلعاندا قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ابىرويىمىز اسا بەرسىن, بەرەكەمىز تاسا بەرسىن!
قاشاعاننىڭ العاشقى «قارا التىنى» الىندى
ءسۇيىنشى, اعايىن!
كەشە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىنداعى الەمگە ايگىلى قاشاعان كەن ورنىنان العاش رەت مۇناي وندىرىلە باستادى. قاشاعان تولىق قۋاتىنا قوسىلعاندا قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ابىرويىمىز اسا بەرسىن, بەرەكەمىز تاسا بەرسىن!
ءيا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ شەجىرەلى جىلناماسى جاڭا ءبىر تاريحي وقيعامەن تولىقتى. دالىرەك ايتقاندا, 11 قىركۇيەكتە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىنداعى قاشاعان كەن ورنىنان مۇنايدىڭ العاشقى باررەلىن ءوندىرۋ باستاۋ الدى. وسى كەزگە «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» («نكوك») كومپانياسى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ ناقتى باستالۋىن كەشەۋىلدەتىپ كەلىپ ەدى. ەندى, مىنە, كەشە تاۋەلسىز قازاق ەلى عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى كوپتەن ەلەڭدەي كۇتكەن قاشاعاننىڭ مۇنايى وندىرىلە باستاعانى حابارلاندى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ تاريحىندا العاش رەت سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋ جىلناماسى جازىلا باستادى.
قاشاعان – سولتۇستىك كاسپيدەگى اسا ءىرى ءارى ەرەكشە كەن ورنى. اتىراۋدان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بۇل كەنىشتىڭ اشىلۋى تۋرالى 2000 جىلعى 30 ماۋسىمدا رەسمي تۇردە حابارلانعان ەدى. سول كەزدە اتىراۋ وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەنىشتىڭ اشىلۋىنا ارنايى قاتىسقان بولاتىن. سودان بەرگى كەزەڭدە قاشاعاندى يگەرۋ, ونىڭ مۇنايى مەن گازىن كەشەندى دايىنداۋ ءۇشىن زاۋىتتەكتەس ارنايى قوندىرعى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ كەلدى.
ەندى قاشاعان كەنىشىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالار بولساق, بىرىنشىدەن, قاشاعان – كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق اشىلعان, ەندى, مىنە, كەشەدەن بەرى يگەرىلە باستاعان تۇڭعىش كەنىش. بۇل وسىدان 40 جىل بۇرىن الياسكادا تابىلعان پرۋدحو-بەي كەن ورنىنان كەيىنگى ەڭ اۋقىمدى اشىلىم بولۋىمەن دە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى تەڭىز تۇبىنەن 4200 مەتردەي تەرەڭدىكتە جاتىر. كەن ورنىنداعى قىسىم دا وتە جوعارى دەيدى ماماندار. كەنىشتەگى مۇناي ءپارافيندى بولىپ كەلەدى. مۇناي قۇرامىندا كۇكىرتتى گاز دا بار, ال كۇكىرتتى سۋتەك (H2S) 15 پايىزعا تەڭ. كەنىشتى كەزەڭ-كەزەڭمەن يگەرۋ جۇمىستارى الدىمەن, الاڭنىڭ شىعىسىنان باستاۋ الىپ, ورتا تۇسىنا قاراي ويىسپاق. كەيىنگى يگەرۋ جۇمىستارى باتىس جاعىندا شوعىرلاناتىن بولادى. مۇنداعى مول مۇنايدىڭ بولجامدى قورى 10 ميلليارد توننانى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە كەنىشتىڭ قويناۋىندا 1 تريلليون تەكشە مەتر شاماسىندا گاز قورى دا بار.
ەكىنشىدەن, قاشاعان كەن ورنىندا 1899 جىلدان بەرى 220 مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە بۇرعى ۇشى بويلاپتى. كەن ورنىندا بارلاۋ, باعالاۋ جانە وندىرىستىك ماقساتتا بۇرعىلانعان 31 ۇڭعىما بار. وسى كەن ورنىن يگەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە «A» جانە «D» ارالىنان 40 ۇڭعىمانى پايدالانۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە 20-دان استام ۇڭعىما وندىرىستىك ماقساتتا پايدالانۋعا دايىن, دەپ تۇسىندىرەدى ماماندار. ءار ۇڭعىمانىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 4000-4500 مەترگە دەيىن جەتكەن.
ۇشىنشىدەن, قاشاعاننان «قارا التىن» سەلىن تاسىتۋ ءۇشىن باستاپقى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك كەزەڭدە جىلىنا 50 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى كەزدە مۇندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ جوبالىق كولەمى تاۋلىگىنە 370 000 باررەل قۇرايتىن بولادى. كەيىن «قارا التىن» ءوندىرۋ تاۋلىگىنە 450 000 باررەلگە دەيىن ۇلعايادى. ال 2018-2019 جىلدارعا قاراي, ياعني كەنىشتى يگەرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە جىلىنا 75 ميلليون تونناعا دەيىن ءونىم وندىرىلە باستايدى. مىنە, سول كەزدە قازاقستان «قاشاعاننىڭ» مول مۇنايىمەن الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.
جانە ءبىر ەرەكشەلىكتى باسا ايتۋىمىز قاجەت. بۇل – قازاقستاننىڭ تەك قۇرلىقتان ەمەس, سۋ استىنان دا مۇناي وندىرۋگە قادام جاساۋى. وسى كەزگە دەيىن, ياعني, 114 جىلدان بەرى قازاق مۇنايى تەك قۇرلىقتان عانا ءوندىرىلىپ كەلسە, ەندى, مىنە, تەڭىز تۇڭعيىعىنداعى مول مۇنايدىڭ العاشقى تامشىسى الىندى. بۇل شىنىندا دا, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي وقيعا.
قۋانىش قۇتتى بولسىن, الەۋمەت!
قاشاعاننىڭ قادىر-قاسيەتى, بۇل وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزى, ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدە الار ورنى تۋرالى تاياۋدا گازەت بەتىندە كەڭىرەك جازاتىن بولامىز.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
---------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
راحىم قويلىباەۆ.
