«ايقايلاي-ايقايلاي قاسقىردان دا ۇيات بولدى», دەپتى عوي باياعىدا ءبىر قويشى. جارىقتىق ءبىر نارسەنى بىلگەن سوڭ وسىلاي دەگەن ەكەن دە. ءبىز وسىنى ءتۇسىنىپ وتىرمىز. نەگە؟ ەل گازەتىنىڭ بەتىندە قىزىلوردانىڭ شيەلى اۋدانىندا ۋران ءوندىرۋ بارىسىندا قولدانىلاتىن كۇكىرت قىشقىلىنىڭ توگىلگەنىن بىرنەشە رەت جازدىق. ايقايلاپ تا ايتىپ كوردىك. بايىپپەن دە جەتكىزگەن سياقتى ەدىك. بىراق سودان ناتيجە بولماي تۇر. «قازاتومونەركاسىپ» قازاقشا وقىماي ما, الدە كۇكىرت قىشقىلىن جۇتقان جۇرت قىرىلا بەرسىن دەي مە, بەلگىسىز؟
«ايقايلاي-ايقايلاي قاسقىردان دا ۇيات بولدى», دەپتى عوي باياعىدا ءبىر قويشى. جارىقتىق ءبىر نارسەنى بىلگەن سوڭ وسىلاي دەگەن ەكەن دە. ءبىز وسىنى ءتۇسىنىپ وتىرمىز. نەگە؟ ەل گازەتىنىڭ بەتىندە قىزىلوردانىڭ شيەلى اۋدانىندا ۋران ءوندىرۋ بارىسىندا قولدانىلاتىن كۇكىرت قىشقىلىنىڭ توگىلگەنىن بىرنەشە رەت جازدىق. ايقايلاپ تا ايتىپ كوردىك. بايىپپەن دە جەتكىزگەن سياقتى ەدىك. بىراق سودان ناتيجە بولماي تۇر. «قازاتومونەركاسىپ» قازاقشا وقىماي ما, الدە كۇكىرت قىشقىلىن جۇتقان جۇرت قىرىلا بەرسىن دەي مە, بەلگىسىز؟
وسى جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا 5 رەت 30 تونناعا جۋىق كۇكىرت قىشقىلىن تيەپ بارا جاتقان جۇك كولىكتەرى اۋدارىلدى. ويلاڭىزشى, التى ايدا 5 رەت! ونىڭ بىرنەشەۋى ەلدى مەكەندەردىڭ ىرگەسىندە ءتورت دوڭگەلەگى كوكتەن كەلىپ تەڭكيىپ جاتتى. رەسمي اقپارات 30 توننالىق كۇكىرت قىشقىلىنىڭ از عانا بولىگى توگىلدى دەگەن حابار تاراتتى. تەك سوڭعى وقيعا كەزىندە تۇتاستاي تسيستەرنانىڭ اۋدارىلعانىن ايتتى. قۇلاعىمىزدى قاعىپ قويىپ وعان سەنگەن سىڭاي تانىتامىز-اۋ. دەگەنمەن, ونى كورگەن جۇرت بار عوي. وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى توڭكەرىلىپ جاتقان جۇك كولىگىنەن كۇكىرت قىشقىلىنىڭ لاق ەتىپ جەرگە سىڭگەنىن ايتادى. ونىڭ تاعى بىرنەشەۋى قاراتاۋدىڭ قاتپارىنىڭ اراسىندا قالدى. ءتىپتى, جۇرت داربازا اتايتىن جەردەگى بۇلاقتىڭ باسىندا دا قىشقىلدىڭ توگىلگەن فاكتىسى بار ەكەنىن ايتادى. ول بۇلاقتان ادام مەن مالدىڭ سۋ ىشەتىنىن قايتەمىز؟ سوندا ۋران ءوندىرىپ جاتقاندار ادام دەنساۋلىعى مەن ءومىرىن ويلامايتىن بولىپ تۇر عوي. ءبىزدىڭ «ۇيات بولدى» دەگەن تۇسىمىز دا وسى.
بۇل تاقىرىپ كۇندەلىكتى كۇيبەڭمەن ۇمىتىلىپ كەتەر مە ەدى؟ ەگەر قولىمىزعا تيگەن حالىقتىڭ جانايقايى بولماسا. «ەگەمەننىڭ» ەلدەگى تىلشىلەر قوسىنىنا جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى ۆ.شكولنيكتىڭ اتىنا جازىلعان حات كەلدى. وعان ەڭبەكشى ەلدى مەكەنىنىڭ اكىمى ماقسۇتحان يشانقۇلوۆ, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى باعلان ءاشىربەكوۆ, اۋىلدىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەرىكقارا ءابدىجاپپاروۆ, يمام مۇحاممەدقالي بەكقوجا ۇلى, مەكتەپ ديرەكتورى ەرسايد ءجۇسىپوۆ, ايەلدەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۇلمان ءباتىشوۆا, №84 مەكتەپ ديرەكتورى مەن بىرنەشە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى قول قويعان. ەندى حاتتىڭ نەگىزىنە توقتالايىق.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى», دەگەن قازاقتىڭ ءسوزى بار. وسى ءسوزدى قارت قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە وتىرعان ەڭبەكشى اۋىلىنا ارناپ ايتقانداي. جالپى, ءبىزدىڭ اۋىل كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا جازدا جايلاۋعا شىعىپ, قىستا سىردىڭ بويىن ساعالاپ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. ءالى دە سول ءتورت ت ۇلىك مالدى باعىپ-قاعىپ, تۇرمىسىمىزدى تۇزەپ وتىرمىز. بىراق سوڭعى كەزدەرى ورىن الىپ جاتقان جاعدايلار ەلدى ەلەڭدەتىپ, ازاماتتارىمىزدى الاڭداتىپ وتىر. ءسوزىمىزدى اشىپ ايتار بولساق, «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسىنا تيەسىلى رۋ-6 مەكەمەسىنىڭ تەرمينالىنان ۋران وندىرەتىن ورىندارعا كۇكىرت قىشقىلىن تاسيتىن اۆتوكولىكتەردىڭ اپاتى ءجيى ورىن الۋدا. ءبارىن سانامالاماي, سونىڭ ءبىرنەشەۋىنە توقتالايىق. ماسەلەن, «تتك» جشس-ىنە تيەسىلى اۆتوكولىك 2012 جىلى, ودان كەيىن بيىل ەڭبەكشى-نارتاي اۋىلدارىنىڭ اراسىنداعى اۆتوجول بويىنا ەكى رەت اۋدارىلىپ, كۇكىرت قىشقىلىن توكتى. توگىلگەن قىشقىلدىڭ ءيىسىنەن تۇرعىندار دەم الا الماي, تىنىس جولدارى اۋرۋلارىنا شالدىعىپ جاتىر. ودان كەيىن «ساياتترانسسەرۆيس» جشس-ىنە تيەسىلى اۆتوكولىكتەر 3 رەت اپاتقا ۇشىراپ, توننالاعان قىشقىل توپىراققا, سۋعا ءسىڭدى. داربازا, ساۋىسقاندىق دەگەن جەرلەردەگى وزەندەرگە ءتوگىلدى. سول ايماقتاردا ەگىلگەن اعاشتار قۋراپ, وزەندەگى بالىقتار قىرىلىپ قالدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ازىن-اۋلاق مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ زارە-قۇتى قالماي وتىر. سەبەبى, جول اپاتى بولعان جەرلەردە مال جايىلىپ, وزەننەن سۋ ىشەدى. سونىڭ كەسىرىنەن قىشقىل توگىلگەن ءشوپتى جەپ, سۋدى ىشكەن مالدار اۋرۋعا ۇشىرادى. وسكەن اعاش, ءجۇزگەن بالىق, جايىلعان مالعا اسەر ەتكەن كۇكىرت قىشقىلىنىڭ ادامعا دا تيگىزىپ جاتقان زيانى بار ەكەنى بەسەنەدەن ب ەلگىلى. وسى جايتتاردى كورىپ-ءبىلىپ, سەزىپ وتىرسا دا اپاتتى جەرلەردى تازارتۋ, قىشقىلدىڭ قاۋپىن سەيىلتۋ جۇمىستارىنا كوڭىلىمىز تولمايدى. تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەلگەن زيان مەن ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ شىعىنىن كىمنەن تالاپ ەتەمىز؟».
«ەگەمەنگە» ارقا سۇيەپ كەلگەن حاتتىڭ ءماتىنى وسىنداي. ءالگىندە ايتقانىمىزداي, ءبىز بۇل ماسەلەنى ءۇش رەت جازدىق. ءسويتسەك, ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالعان اپاتتار دا بار ەكەن. مىسالى, «ساياتترانسسەرۆيس» جشس-ءىنىڭ ءبىر كولىگى 14 مامىر كۇنى شيەلى-تايقوڭىر تاس جولىنىڭ 106 شاقىرىمىندا كۇكىرت قىشقىلىن توگىپتى. ودان كەيىن 12 تامىز كۇنى دە سەيىتجان تۇرعانباي ۇلى تىزگىندەگەن كولىك ەڭبەكشى-تايقوڭىر جولىنىڭ 42-شاقىرىمىندا توڭكەرىلىپ قالىپتى. ونىڭ ارتىنان بارىپ زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى ءجۇرگىزىلمەگەن. توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنە, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ورتالىققا حابارلاماعان دا سياقتى. ەگەر اتالعان مەكەمەلەر قۇلاعدار بولسا, وندا اقپارات تارايتىنىن ءبىز بىلەمىز. سول سەبەپتى, ولاردىڭ ىڭ-شىڭسىز, توگىلگەن قىشقىل تۋرالى ەشكىمگە ايتپاي, مىسىقكومبە جاساعانىن سەزىپ وتىرمىز. وسى «ساياتترانسسەرۆيستىڭ» ديرەكتورى سەرجان جانىس ۇلى دەگەن ازامات. ازامات دەپ وتىرمىز عوي. دەگەنمەن, وعان قاراستى مەكەمەنىڭ تىرلىگى ازاماتتىق تۇگىلى, ادامگەرشىلىككە دە جاتپايدى. ال «تتك» جشس ديرەكتورى بەرىك قالدىباي دەگەن كىسى. قورشاعان ورتانى قورلاپ جاتقان «قاھارمانداردى» ەل ءبىلۋى كەرەك سياقتى. سول ءۇشىن اتىن اتاپ وتىرمىز.
سونىمەن اپات نەگە جيىلەدى؟ ءبىرنەشە جاۋاپ بار وعان. سونىڭ نەگىزگىسى, تەحنيكالاردىڭ جارامسىزدىعى. توننالاعان كۇكىرت قىشقىلىن تاسىپ جۇرگەن جۇك كولىكتەرى ەسكىرگەن. وسى ارقىلى كۇرەپ قارجى تاۋىپ جاتقان كومپانيالار تەحنيكانى جاڭارتۋدى ويلامايدى. سونىڭ سالدارىنان ولار اۋدارىلادى, كۇكىرت قىشقىلى توگىلەدى, حالىق ۋلانادى. بىراق مۇنىڭ ولارعا ەشقانداي قاتىسى جوق سياقتى ءۇنسىز وتىرا بەرەدى. ءتارتىپ بويىنشا ۋلى زاتتى تاسيتىن تەحنيكالار ءار 2 جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرۋعا مىندەتتەلگەن كورىنەدى. دەگەنمەن, «ساياتترانسسەرۆيس» پەن «تتك» جشس-دەگى كولىكتەردىڭ جاڭارماعانىنا 5 جىلدان ءارى كەتىپ قالعان, دەيدى بىلەتىندەر. ودان كەيىن جولدىڭ ساپاسىزدىعى دا ەرەكشە اسەر ەتىپ تۇر. شيەلى-تايقوڭىر جولىمەن تەك كۇكىرت قىشقىلىن تاسيتىن جۇك كولىكتەرى عانا جۇرمەيدى. سونداي-اق, جول قۇرىلىسىنا قولداناتىن قيىرشىق تاس تاسيتىن «كاماز» كولىكتەرى دە جولدىڭ ساپاسىزدانۋىنا ايرىقشا «كومەكتەسىپ» جاتىر. ويقى-شويقى جولدان قاشقان كولىكتەر اقىرى اۋدارىلىپ تىنادى. بۇدان بولەك, كۇكىرت قىشقىلىن تاسيتىن كولىكتىڭ كوبى جالعىز جۇرەدى. ەگەر ولار توبىمەن ءجۇرىپ, الدى-ارتىندا جول باستايتىن ادام بولسا, مۇنداي جاعداي ورىن الماس ەدى. ال جالعىز ءوزى كەلە جاتقان جۇرگىزۋشى ءىشى پىسقاننان ۇيىقتاپ كەتەدى نەمەسە جەتەر جەرىنە اسىعىپ, جىلدامدىقتى ارتتىرامىن دەپ وپىق جەيدى. نەگىزگى ءۇش سەبەپ رەتىندە ءبىز وسىلاردى اتار ەدىك.
مىنا اپاتتارعا حالىق شىنىندا دا ءۇرپيىسىپ قاراپ وتىر. نە ىستەرىن, كىمنەن سۇرارىن ءبىلمەيدى. «قازاتومونەركاسىپتىڭ» باسشىلىعى ءوز ىشىندە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, كىنالىلەردى جازالاي ما, الدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاي ما, نە بولسا دا وسى ءىستىڭ رەتتەلۋىن قالار ەدىك. ايتپەسە, ءىس ناسىرعا شاۋىپ, ەلدىڭ وبىردان قىرىلۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. جالپى, جەردىڭ استىنداعى بايلىقتى يگەرگەن جاقسى عوي. دەي تۇرعانمەن, جەردىڭ بەتىندەگى حالىقتى دا ويلاۋ كەرەك. ەڭ بولماسا, اندا-ساندا...
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
