ايتا كەتەيىك, ەلورداعا كورىك بەرىپ تۇرعان وسى عاجايىپ باق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سالىنعان جانە ونىڭ اشىلۋىنا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى قاتىسقان بولاتىن.
اققۋلاردىڭ جاساندى كولگە ۇشىپ كەلگەندىگى تۋرالى العاشقى حاباردى بىزگە كولدىڭ ءدال قاسىنداعى «Park Avenue» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ تۇرعىنى قايرات شىڭعىسباەۆ جەتكىزگەن ەدى.
قايرات اتالعان تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە ەكى جىلدان بەرى تۇرىپ جاتىر. ياعني بوتانيكالىق باق اشىلعاننان بەرى وسىندا. ونىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, بۇل – اققۋلاردىڭ جاساندى كولگە العاش ۇشىپ كەلۋى. بىلتىرعى جازدا مۇنداي قۇبىلىس بايقالماعان ەدى.
تومەندەگى كولدىڭ جالپى كورىنىسى تۋرالى سۋرەت قايرات پاتەرىنىڭ بالكونىنان ءتۇسىرىلدى.
«باسىندا كولگە ەكى اققۋ ۇشىپ كەلىپ ەدى. كەلەسى كۇنى ولاردىڭ سانى التاۋعا جەتتى. اققۋلار كوبەيگەن سوڭ ولاردىڭ اراسىندا شايقاس باستالعاندىعىن بايقادىم. العاش ۇشىپ كەلگەن ەكى اققۋ سوڭعى ۇشىپ كەلگەن ەكى اققۋدى قايتا-قايتا قۋالادى. اقىرى ول ەكى اققۋدىڭ ءبىرى ۇشىپ كەتتى دە, ەكىنشىسى سىڭارىنان ايرىلىپ جالعىز قالدى. باسقا اققۋلار جالعىز اققۋدى ماڭايىنا جولاتپادى. ءبىرازدان كەيىن ول دا كول بەتىنەن كوتەرىلىپ, بەلگىسىز جاققا ۇشىپ كەتتى. اققۋلار جۇبى جازىلماستان ءومىر سۇرەدى, ءبىرى بىرىنەن ەش ۋاقىتتا ايىرىلمايدى دەۋشى ەدى. سوڭعى ەكى اققۋدىڭ ءبىر-بىرىنەن نەگە بولىنگەندىگىن تۇسىنبەدىم» دەيدى قايرات.
ارتىنان ينتەرنەتتەن قاراپ بىلگەنىمىزدەي, اققۋلار وزدەرى يەلەنگەن اۋماقتى كەرەمەت قورعايدى ەكەن. العاشقى ۇشىپ كەلگەن ەكى اققۋدىڭ سوڭعى ۇشىپ كەلگەن ەكەۋدى سيعىزباۋ سىرى سوعان بايلانىستى سەكىلدى. الدە ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحابباتتارىنىڭ بەرىك ەمەستىگىن ءبىلدى مە ەكەن؟!
بەرىلگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, اققۋدىڭ سەرىگى قايتىس بولسا, ول قاتتى قايعىعا باتادى. كەيبىرەۋلەرى ءوزىن ەرىكتى تۇردە ولىمگە قيادى. كليماتى ىستىق جەردە – ولاردىڭ ءتۇسى قارا, ال سۋىق ايماقتا – اق بولىپ كەلەدى. قازاقستانداعى اققۋلار ءتۇسىنىڭ اق بولىپ كەلەتىندىگى دە كليماتىمىزدىڭ قاتالدىعىنا سايكەس بولسا كەرەك. جالپى قازاق حالقى قارا اققۋ دەگەندى بىلمەيدى. سوندىقتان دا وعان «اققۋ» دەگەن ات بەرگەن. حالقىمىز ونى ەرەكشە كيەلى قۇس سانايدى. «اققۋدى اتپاس بولار» دەپ ۇرپاعىنا وسيەت ەتكەن. ىرىم بويىنشا, اققۋدى ولتىرگەن ادام ومىرىندە باقىتسىزدىققا تاپ كەلەدى. دەگەنمەن تۋىلعان كەزدە اققۋ بالاپانى سۇر ءتۇستى بولىپ, بىرتە-بىرتە كۇلگىن تارتىپ, ابدەن جەتىلگەن كەزدە اعارادى ەكەن.
اققۋدى تەك قازاق قانا ەمەس, بۇكىل الەم حالقى قادىرلەيتىندىگىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. ۇلىبريتانيادا بارلىق اققۋلار حانشايىمعا تيەسىلى دەپ سانالادى جانە ولاردى اتۋعا, اۋلاۋعا تيىم سالىنعان. ال فينليانديا حالقى اققۋدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قۇسى دەپ ەسەپتەيدى.
قايراتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاساندى كولگە كەشە تاعى ەكى اققۋ ۇشىپ كەلگەن. ءسويتىپ ولاردىڭ سانى قايتادان التىعا جەتكەن. اققۋلار ەندى ءبىر جەرگە شوعىرلانباي كولدىڭ ءۇش جاعىنا جۇپتاسا ورنالاسقان. شاماسى, ولار كول بەتىن وسىلايشا ءبولىپ السا كەرەك.
مىنا تومەندەگى سۋرەتتەگى – جاساندى كولگە العاشقى بولىپ ۇشىپ كەلگەن قوس اققۋ:
ەرتەرەك كەلگەندىكتەن كولدىڭ جاقسىراق جەرىنە يەلىك ەتكەن بۇل قوس اققۋ ونىڭ بەتىندە ەمىن-ەركىن ءجۇزىپ ءجۇردى. بىلۋىمىزشە اققۋلار كوبىنە سۋ بەتىندە ءومىر سۇرەدى. جاعاعا سيرەك شىعادى. سۋىققا توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا, 8000 مەتر بيىكتىكتە ۇشا الادى. ياعني اققۋلار باسقا قۇستاردان تىم بيىككە سامعاي الاتىندىقتارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ورتاشا ۇشۋ جىلدامدىعى ساعاتىنا 65 شاقىرىم مولشەرىندە. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 20-30 جىل. سالماعى 15 كيلوگراممعا دەيىن بارادى.
ءبىز مۇنان كەيىن كولدىڭ استانا ارەنا سپورت سارايى جاق بەتىندە ءجۇزىپ جۇرگەن ەكى اققۋدى الىستان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق.
ولار جاعالاۋعا تىم جاقىن ءجۇزىپ ءجۇر ەكەن. كەيدە باستارىن سۋ استىنا سۇعىپ جىبەرىپ بىردەمە ىزدەگەندەي بولادى. سوعان قاراعاندا جاعالاۋعا, تاقاۋ تاياز جەرلەردەن سۋ استىنىڭ ءشوبى مەن جاندىكتەردى تاماقتارىنا تالعاجاۋ ەتىپ جۇرسە كەرەك. بىلۋىمىزشە, اققۋلار سۋدا وسەتىن وسىمدىكتەرمەن, قۇرتتارمەن, جاندىكتەرمەن قورەكتەنەدى. كوزدەرى وتە جاقسى كورەدى. بۇل قابىلەت وعان سۋدىڭ استىنان ازىق تابۋعا كومەگىن تيگىزەدى. ەرەسەك اققۋ كۇنىنە 5 كيلوعا دەيىن تاماق جەۋى مۇمكىن ەكەن.
ال كولدىڭ ابۋ-دابي پلازا جاعىنداعى قوس اققۋ بىزگە كول بەتىندە ءجۇزىپ ءجۇرىپ ۇيقىعا كەتكەندەي سەزىلدى. باستارىن قانات قاۋىرسىندارىنا جاسىرىپ, ەرەكشە مامىراجاي ساتكە بولەنگەن. قايراتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى ەكى اققۋ سوڭىنان ۇشىپ كەلگەن. سوعان قاراعاندا, جول ساپاردان شارشاعاندارى دا سەزىلەتىندەي.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار ەرەكشە دارىندى اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى اتاقتى پوەماسى بارىن بىلەمىز. اققۋدى كيەلى قۇس رەتىندە بەينەلەيتىن, ونى اتۋ ۇلكەن قاسىرەت اكەلەتىنىن بىلدىرەتىن بۇل پوەمادا:
«بيىك بارىپ جارالعان جەر بەتىنەن,
سول بايىرعى «جەتىم كول» كەلبەتىمەن.
ايدىنىندا اققۋلار ۇيىقتاپ جاتىر,
سايدان سوققان سامالمەن تەربەتىلگەن» دەپ كەلەتىن پوەماداعى «جەتىمكول» - ەل كوزىنەن جىراقتاعى تۇمسا تابيعات اياسىنداعى كول. ال مىناۋ التىن ارقا توسىندە اسقاقتاعان استانانىڭ جاۋھارى سەكىلدى بوتانيكالىق ساياباقتا ادام قولىمەن جاسالعان, ءالى اتى دا بەلگىلەنبەگەن جاساندى كول.
كول بەتىندە قۇس پاتشايىمى اققۋلار ۇيىقتاپ جاتىر. ولار قازىرگى كوروناۆيرۋس كارانتينى كەزىندە بوتانيكالىق باق ىشىندەگى, ونىڭ جاساندى كولىنىڭ بەتىندەگى تىنىشتىققا سەنەتىندەي. سوندىقتان بۇل اققۋلاردىڭ ۇيقىسىن بۇزعىڭ كەلمەيدى-اق. اتاقتى اقىن جىرلاعان پوەماداعى قاسىرەتتى شاق قايتا ورالماۋىن, ەرتەڭ دۇرىلدەگەن قالا تىرلىگى قايتا قالپىنا كەلگەن كەزدە اققۋلاردىڭ باسقا جاققا ۇشىپ كەتپەۋىن تىلەيسىڭ.
دەگەنمەن بيواركەلكىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستاندىق اسسوتسياتسيانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ورنيتولوگ رۋسلان ورازاليەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, قۇس پاتشايىمى اققۋلار ەلوردادا كوپ بوگەلە المايدى. ونىڭ پىكىرىنشە, قۇستاردىڭ كوشىپ-قونۋىندا مۇنداي جاعدايلار كەزدەسىپ تۇرادى. اققۋلار قالا ورتاسىنداعى جاساندى كولگە كوروناۆيرۋس كارانتينى كەزىندەگى تىنىشتىققا سايكەس ۇشىپ كەلسە كەرەك. الايدا جاساندى كولدەگى قورەكتىك جاعدايدىڭ تاپشىلىعىنان جانە تىنىشتىقتىڭ بۇزىلۋىنان ولار كوپ وتپەي-اق قالا سىرتىنداعى كولدەرگە قاراي ورىن اۋىستىرۋى ءتيىس.
«ونىڭ ۇستىنە, اققۋلار تۇراقتاپ قالۋى ءۇشىن ولار كوپ وتپەي وزدەرىنە جاعالاۋدان ۇيا سالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن قامىستى قوعا قاجەت. جاساندى كولدە ونداي جاعداي جوق. سوندىقتان اققۋلار بوتانيكالىق باقتا كوپ بوگەلمەيدى دەپ ويلايمىن» دەيدى ر. ورازاليەۆ.
دەگەنمەن حالىق باسىنا قيىندىق تۇسكەن وسىناۋ شاقتا قازاقستان جەرىنە, سونىڭ ىشىندە ونىڭ استاناسىنداعى بوتانيكالىق باققا كيەلى قۇس اققۋلاردىڭ ۇشىپ كەلۋى الدەبىر جاقسىلىقتىڭ حابارشىسى ىسپەتتى. لايىم سولاي بولعاي دەپ تىلەدىك.
