40 گرادۋس ايازداعى قىزىل جالىن
بەيبىت كۇننىڭ باتىرىنىڭ كىم ەكەندىگى, قايدا جۇمىس ىستەيتىندىگى, وتباسى, وشاق قاسى تۋرالى ءسال كەيىنىرەك ايتامىز. اۋەلى قىردىڭ قاعىلەز ۇلىن ەلگە تانىتقان وقيعانىڭ قالاي بولعانىنا ءبىر ءسات كوز جۇگىرتىپ كورەلىكشى. «تۇنگى ساعات 1 جارىمنىڭ شاماسى. شىرت ۇيقىدا جاتقانمىن. بالانى ۇيىقتاتىپ, ءوزى توسەككە ەندى قيسايعان جۇبايىم ەسىكتەن ءتۇتىن كىرگەنىن بايقاپ, مەنى وياتتى. ۇيدە ۇنەمى وزىممەن بىرگە الىپ جۇرەتىن گازقاعار (پروتيۆوگاز) تۇراتىن. قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس, گازقاعارىمدى باسىما كيە سالىپ, ۇيالى تەلەفونىمنىڭ جارىعىن قوسىپ, دالىزگە شىقتىم. اۋەلى ءورت شىققان جەرگە دەيىن بارىپ, قاراپ شىقتىم. جولاي كەزدەسكەن كىسىلەردى دالاعا شىعارىپ, سىرتقى ەسىككە دەيىن جەتكىزدىم. سوسىن پاتەرىمە كەلىپ, وتباسىمدى شىعاردىم دا, قايتادان ادامداردى دالاعا شىعارۋعا كىرىستىم. كەيبىر تۇرعىنداردىڭ ەسىكتەرىن قاعىپ, وياتۋعا تۋرا كەلدى. ءبىراز تۇرعىندار دالاعا وزدەرى شىعىپ جاتتى. جاتاقحانانىڭ ءىشى-سىرتى ۋ-شۋ. ەشكىمنىڭ ەشكىمگە قارايتىن جاعدايى جوق. كوك ءتۇتىن. تۇك كورىنبەيدى. پاتەرلەرىنەن شىققان ادامداردى سۇيەمەلدەپ, وزدىگىنەن جۇرە المايتىن كىسىلەردى دەمەپ, جول كورسەتىپ, ەسىككە دەيىن جەتكىزدىم. بۇل كەزدە ءورت سوندىرۋشىلەر ءالى كەلمەگەن ەدى. ولار كەلگەننەن كەيىن دە ولارعا كومەكتەستىم. سول كۇنى قالادا قاتتى اياز بولىپ, 40 گرادۋسقا دەيىن بارىپتى. ەت قىزۋمەن تۇك سەزبەپپىن. جۇقا تريكومەن, فۋتبولكا سىرتىنان كۇرتەشە كيىپ شىعا سالعانمىن عوي. كىرىپ-شىعىپ جۇرە بەرگەن ەكەنمىن. بەسىنشى قاباتقا ءبىرىنشى قاباتقا شىققانداي سەزىنىپ ءجۇرىپپىن ءوزىمدى سول كۇنى. كەيىن بىلدىك, ءورت ءبىرىنشى قاباتتاعى ءبىر پاتەردەن شىعىپ, ەلەكتر قالقانىنا ءتيىپ, جوعارعى قاباتتارعا ورلەگەن عوي. تۇتىننەن تۇك كورىنبەگەنى راس. ۇيالى تەلەفوننىڭ جارىعىمەن جۇرگەندە ءبىر مەتردەي جەردى عانا كورىپ وتىردىم. ەڭ باستىسى, قۇداي ساقتاپ, ادام شىعىنى بولعان جوق».
ءبىر قىزىعى, بالكىم, قاراپايىمدىلىعى دا شىعار, قۋاندىق ءتۇن ىشىندە قانشاما ادامدى قىزىل جالىننان قۇتقارعانىن ەشكىمگە ايتپايدى. ءوزى جۇمىس ىستەيتىن «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى ەفرەيتوردىڭ ەرلىگىن ەكى-ءۇش كۇن وتكەن سوڭ ورتكە شارپىلعان جاتاقحانا تۇرعىندارىنان ەستيدى. ء«ورت بولعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە جۇمىستان سۇراندىم. تۇندە ءورت بولعانىن ەسكەرتتىم, بىراق ادامداردى قۇتقارعانىمدى ايتقان جوقپىن. ءۇيدىڭ ءبارى ىس بولىپ كەتتى. ءۇش كۇنسىز جاتاقحاناعا كىرمەڭدەر دەدى. ەكى-ءۇش كۇن ءوتىپ, ەس جيعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىسىلەرى, پيك ءورت بولعان كەزدە تۇرعىندارعا كومەكتەسكەن مەكتەپ باسشىلىعىنا, تاكسيستەرگە, باسقا دا ازاماتتارعا العىس حات اپارىپ, تاپسىرىپتى. تۇرعىندار وسىنداي العىس حاتتى ءبىزدىڭ باسشىلىققا دا اپارعان عوي. ءبىزدىڭ جۇمىستاعىلار سول كەزدە بىلسە كەرەك. «سەن نەگە ايتپاعانسىڭ؟ مۇنداي دۇنيەنى ايتۋ كەرەك قوي» دەپ ماعان تەلەفون سوعادى جۇمىستاعى باسشىلارىم» دەپ ەسكە الادى سول كۇندەردى كەيىپكەرىمىز.
سودان نە كەرەك, «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى قۋاندىق قانات ۇلىن ءارتۇرلى ماراپاتتارعا ۇسىنىپ, ەفرەيتور اۋەلى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ, سەمەي قالاسىنداعى باتىس اسكەري قالاشىعى 35411 اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرىنىڭ العىس حاتتارىمەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى قۇرلىق اسكەرلەرى باس قولباسشىسى ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ ماقتاۋ قاعازىمەن ماراپاتتالادى. سودان سوڭ قورعانىس ءمينيسترىنىڭ العىس حاتىنا يە بولىپ, وتان قورعاۋشىلار كۇنىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولىنان «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن الادى. جىل سوڭىندا «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى اتانادى.
جاقىندارى نە دەيدى؟
ءبىز قۋاندىقتىڭ جاساعان ەرلىگى, كەيىنگى العان ماراپاتتارى تۋرالى عالامتوردان بىلدىك. ءارتۇرلى سۋرەتتەرىن كوردىك. سوندا ءبىر بايقاعانىمىز, قارعا بويلى قازتۋعان دەگەندەي, قۋاندىق اسا بويشاڭ, دەنەلى, ءىرى ەمەس, قارشىعاداي عانا قاعىلەز جىگىت. ءبىر قاراعان ادامعا «وسى جىگىت 15 ادامدى قۇتقاردى» دەسەڭىز, اۋەلدە سەنبەۋى دە مۇمكىن. بىراق ماسەلە بويدا, دەنەنىڭ ىرىلىگىندە ەمەس, ماسەلە ويدا, سانادا, جۇرەكتە, مىنەزدە ەكەن-اۋ. وسىندايدا ءاليحان بوكەيحان جارىقتىقتىڭ «ۇلتتى ءسۇيۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. مىنەز دەگەننەن شىعادى, قۋاندىق قاراپايىم عانا وتباسىنان شىققان قاراپايىم اۋىل بالاسى. اياگوز اۋدانىنىڭ شىنقوجا باتىر اۋىلىنىڭ تۋماسى. سوندا تۋعان, سوندا مەكتەپ بىتىرگەن. «قۋاندىق اۋىلىمىزداعى مەكتەپتە ءبىلىم الدى. مەكتەپتە ۇلگىلى, ەڭبەكقور, العىر وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. اكە-شەشەسى قانات پەن مارفۋعا وتە قاراپايىم كىسىلەر. قۋاندىق وسى شاڭىراقتاعى ەكى بالانىڭ ۇلكەنى, شىراي دەگەن قارىنداسى قازىر تۇرمىستا. ءبىز اۋىلىمىزدان قۋاندىق سەكىلدى جۇرەكتى جىگىتتىڭ شىققانىنا ماقتانامىز. قانات پەن مارفۋعانىڭ وسىنداي ۇل تاربيەلەگەنىن اۋىل ادامدارىنا ماقتانا ايتامىز. قۋاندىق بالامىزدىڭ قانشا ادامدى ورتتەن قۇتقارۋى مەكتەپتە العان ءبىلىمى مەن اتا-انادان كورگەن ۇلگى-تاربيەسىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان ونىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتەمىز», دەيدى شىنقوجا باتىر اۋىلىنىڭ تۋماسى, زەينەتكەر ۇستاز قينايات مۇحامەتسادىقوۆا.
شىنقوجا باتىر اۋىلىندا تۇراتىن قۋاندىقتىڭ اكە-شەشەسىنە تەلەفون شالىپ, اناسى مارفۋعامەن سويلەسكەنىمىزدە كەيىپكەرىمىز بالا كۇنىندە ۇشقىر بولۋدى ارمانداعانىن ايتتى. « ۇلىمىز قازىر ءوز ەركىمەن اسكەري قىزمەت ىستەپ ءجۇر. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اسكەرگە كەتتى. اسكەردەن كەيىن وسى جەرگە ورنالاستى. مەن نە ايتامىن؟! مەنىڭ بالامنىڭ ادامگەرشىلىگى مول. ءتارتىبى دە جاقسى بولدى. ايتقانىن ىستەتكىزبەي قويمايتىن قايتپاس-قايسار مىنەزى بار. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە قايسار بولدى, شىنشىل بولدى. وتىرىك ايتپايتىن» دەپ انامىز قىسقا قايىرسا دا, ۇلىمەن ماقتانىپ-مارقاياتىنىن كوڭىلىمىزبەن سەزدىك.
قۋاندىقتىڭ 2013 جىلدان بەرى تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جەرى «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنا قاراستى 35411 اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك ەرجان ادىلبەك ۇلىنا حابارلاسىپ, از-كەم اڭگىمەگە تارتتىق. «قۋاندىق 5-ءشى ارتيللەريالىق ديۆيزيونىندا مەحانيك جۇرگىزۋشى. سالماقتى جىگىت. الدىنا قويعان مىندەتتەردىڭ بارلىعىن ۋاقىتىندا اتقارادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاربيەلى بالا. جۇبايى دا سىپايى. قۋاندىقتىڭ ەرەكشە قاسيەتى, قاراپايىمدىلىعى. بار كەزدە دە, تار كەزدە دە اسىپ, ساسپايدى. 15 ادامدى ورتتەن قۇتقارىپ, تۇك بولماعانداي, ەشتەڭە ىستەمەگەندەي ءجۇرۋى, بىزگە ايتپاۋى قاراپايىمدىلىعىنىڭ دالەلى ەمەس پە؟! ءالى ەسىمدە, «ەرلىك جاساعانىڭدى نەگە ايتپاعانسىڭ؟» دەگەنىمدە: «وندا تۇرعان نە بار؟ ازاماتتىق پارىزىمىز عوي. ەر-ازامات دەگەن اتىمىز بار ەمەس پە؟!» دەدى. مىنە, قۋاندىق وسىنداي جىگىت. ونىڭ اتا-اناسىنا: «سىزدەر جاقسى بالا تاربيەلەدىڭىزدەر» دەپ ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن» دەيدى كوماندير.
ءتۇيىن
قازىرگى ەلدەگى جاعدايعا بايلانىستى قۋاندىقپەن كەزدەسىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى كەلمەي, ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسۋگە ءماجبۇر بولدىق. ءسوز اراسىندا «ورتكە دەيىنگى, ورتتەن كەيىنگى, «100 جاڭا ەسىمگە» دەيىنگى جانە كەيىنگى ومىرىڭدە وزگەرىس بار ما؟» دەپ سۇرادىم. «قازىر كوشەدە كىسىلەر تانىپ, جاساعان ەرلىگىمە العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ۇلگى تۇتىپ, مەكتەپتەرگە, كىتاپحانالارعا كەزدەسۋلەرگە شاقىرادى. ەڭ باستىسى, ادامداردىڭ العىسىن, باتاسىن الىپ جاتىرمىن. ەلدىڭ العىسىنان ارتىق ەشتەڭە جوق-اۋ» دەپ كەلتە قايىردى قۋاندىق اسكەريلەرگە ءتان قىسقا سويلەيتىن ادەتپەن.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
