قازاق جەرى مەن تورىندە قۇت قونعان جەرۇيىق قونىس, جانعا جايلى ءجاننات مەكەن از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ءور التايدىڭ تورىنەن, اتاقتى مۇزتاۋدىڭ ەتەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان كاتونقاراعاي اۋدانى. مىڭجىلدىق قاراعايى مەن سامىرسىنى, بالقاراعايى جايقالىپ وسكەن نۋلى مەكەن, قاز قاڭقىلداپ, سانسىز قۇستار سايراپ ۇشقان وسىناۋ ءبىر عاجاپ جەردە بۇدان 12 جىل بۇرىن ۇكىمەتىمىزدىڭ 970-ءشى قاۋلىسى بويىنشا كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلدى.
قازاق جەرى مەن تورىندە قۇت قونعان جەرۇيىق قونىس, جانعا جايلى ءجاننات مەكەن از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ءور التايدىڭ تورىنەن, اتاقتى مۇزتاۋدىڭ ەتەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان كاتونقاراعاي اۋدانى. مىڭجىلدىق قاراعايى مەن سامىرسىنى, بالقاراعايى جايقالىپ وسكەن نۋلى مەكەن, قاز قاڭقىلداپ, سانسىز قۇستار سايراپ ۇشقان وسىناۋ ءبىر عاجاپ جەردە بۇدان 12 جىل بۇرىن ۇكىمەتىمىزدىڭ 970-ءشى قاۋلىسى بويىنشا كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلدى.
ۇلتتىق پاركتىڭ ماقساتى ەلىمىزدىڭ قۇرىپ بارا جاتقان ورمان بايلىعىن, قىزىل كىتاپقا ەنگەن قارا دەگەلەك, التاي ۇلارى, قىزىل قاسقىر, سارى تىشقان, بۇلعىن, قۇندىز, بۇركىت, تاۋتەكە, كۇدىر, ەلىك, بۇلان, ايۋ, قوڭىر ايۋ, ۇشاتىن ءتيىن, باسقا دا باعالى قۇس-جانۋارلاردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ قورعاۋ, الپەشتەۋ, جات پيعىلدىلاردىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالۋ, ءتىپتى ولشەۋسىز كەسىلىپ, ۇرلانىپ جاتقان اعاشتاردى كۇزەتۋ بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق پاركتىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى, تابيعات بايلىعىن قورعاۋدا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ ۇجىمدى باسقارعان جەتى-سەگىز جىلدا كوپ ىزدەنىس پەن ىلكىمدىلىك تانىتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. قازىر ۇلتتىق پاركتى ەرلان مۇستافين باسقارادى.
– قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 12 مەملەكەتتىك ۇلتتىق پارك بار بولسا سونىڭ ىشىندە ءىرىسى مەن بىرەگەيى كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركى, ونىڭ جالپى اۋدانى 643 مىڭ 477 گەكتاردى قۇرايدى.ۇلتتىق پاركتىڭ جانۋارلار الەمى باي ءارى سان الۋان. ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 68 ءتۇرى, قۇستاردىڭ – 280, قوسمەكەندىلەردىڭ – 3, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 6, سۇيەكتى بالىقتاردىڭ – 17, ومىرتقاسىزداردىڭ 10 مىڭنان استام ءتۇرى ۇلتتىق پارك اۋماعىندا كەزدەسەدى. ول ول ما, پارك اۋماعىن ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن جان-جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى مەكەن ەتەدى. سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرۋعا تاياۋ قالعان قار بارىسى, التاي تاۋ ارقارى, تاس سۋسارى جانە يكوننيكوۆ جارقاناتى, قۇستىڭ 30 ءتۇرى, ولاردىڭ ىشىندە دەنتۇمسىق تۇرپان, لاشىن, يتەلگى, بالىقشى تۇيعىن, بۇركىت, قاراقۇس, ۇكى, سۇر تىرنا, اقباس تىرنا, التاي ۇلارى, بالىقتىڭ اسا سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇرى – تايمەن, ومىرتقاسىزداردىڭ ىشىندە جاندىكتىڭ ەكى ءتۇرى – ميحايلوۆ باقىلداۋىق قوڭىزى, كەرەمەت بارىلداۋىق قوڭىز, باسقا دا تۇرلەرى ۇلتتىق پاركتىڭ بايلىعى ءارى ماقتانىشى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز, تابيعاتانانىڭ بايلىعىن قورعاپ قانا قويماي ورمان بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, – دەپ ۇلتتىق پاركتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان قابىل ۇلى ءبىراز جايلاردان ماعلۇمات بەرە كەتتى.
جاقىندا كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جولىمىز ءتۇستى. ءبىزدى ۇلتتىق پارك باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قايىرحان احماديەۆ قارسى الدى. قايىرحان دا وسى سالادا ۇزاق جىلدار جەمىستى قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى مامان.
– بۇل كۇندەرى ۇلتتىق پارك قۇرامىنا اقسۋ, بەلقاراعاي, التاي, شىڭعىستاي, ورەل بولىمدەرى كىرەدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەنى التاي ءبولىمى 100 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتىر. ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق پاركتە نەبارى ەكى جۇزدەي ادام, 84 ينسپەكتور بولسا, قازىر مەملەكەت قامقورلىق جاساۋدا. بەس جۇزدەن استام ادام ۇلتتىق پاركتە ەڭبەك ەتۋدە. جالاقى از بولعانىمەن, ۋاقتىلى الىپ تۇرادى. بىزدە ءبارى جاقسى دەۋگە كەلمەيدى. پروبلەمالار مەن كەمشىلىكتەر كەزدەسىپ جاتادى, – دەيدى باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قايىرحان احماديەۆ.
التايدىڭ اياسىنداعى كوپ اۋىلدار قىسى التى-جەتى ايعا سوزىلاتىن اقتۇتەك بوران مەن ايازدى كۇندەرگە كوندىگىپ العان. التايدا جاز ەكى-ءۇش اي عانا بولادى دەسە سەنەسىز بە؟ بۇل وڭىردە قازان ايىندا قار جاۋىپ, كۇن كۇرت سۋي باستايدى. قاردىڭ قالىڭدىعى ءۇش-ءتورت مەترگە جەتەدى. جولدار جابىلىپ, ورمانشىلىقتا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ اۋىلعا قاتىناۋى قيىندايدى. ال ۇلتتىق تابيعي پاركتەگى مىڭداعان جانۋارلار قاتتى ايازدا پانا ىزدەپ جاقىن ماڭداعى اۋىلعا كەلەتىنى دە شىندىق. ونداي كەزدە ولاردى قامقورلىققا الۋ دا نازاردا ەكەن. ورمان بايلىعى مەن قۇس-جانۋارلاردى قىلتاسىنان قيعىسى كەلەتىندەر تابىلادى. وتكەن جىلى اعاشتى زاڭسىز كەسكەندەرگە قارسى بىرنەشە ءىس قوزعالىپتى. ايىپپۇل ونداعان ادامعا سالىنعان. پارك قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى رەيدتەردى تۇراقتى جۇرگىزەدى. ورمان ءورتى – قاۋىپتى جاۋ. سوناۋ 2008 جىلى تامىزدا جۇزدەگەن گەكتار ورمان ورتەنىپ, وراسان زيان كەلگەنى بەلگىلى. بيىل تابيعات-انا جومارتتىق تانىتتى, جاڭ بىر مول جاۋعان سوڭ قاۋىپتىڭ بۇلتى سەيىلدى. الايدا, الداعى ۋاقىتتا ءورت سوندىرەتىن قوسىمشا كولىك بولىنسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى, دەيدى پارك قىزمەتكەرلەرى.
ۇلتتىق پاركتىڭ فلوراسى دا عاجايىپ. ماسەلەن, پاركتىڭ وسىمدىكتەر الەمى جوعارى ساتىلى وسىمدىكتەردىڭ 2 مىڭنان استام تۇرىمەن, مۇكتەر, قىنالار مەن ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. التاي جەلايدارى, ءسىبىر ۋشىرماۋىعى, ءتاتتى جاپىراقتى تاسپا, التاي قوڭىروتى. قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن وسىمدىكتەردىڭ سيرەك ءتۇرى ەرەكشە قۇندىلىققا يە, ال ولاردىڭ 30-عا تاياۋى قۇرىپ كەتۋ الدىندا تۇرعاندىقتان «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. بۇلاردىڭ قاتارىندا التاي راۋعاشى, التاي ءسىبىر قاندىعى, الا كۇلتەلى قىزعالداق, ءىرى گۇلدى جانە كادىمگى شولپان كەبىستەر, التاي سۋىقشوبى, تاڭدامالى پلاۋن, دالا شۇعىلدىعى, قىزعىلت سەمىزوت, مارال ءتۇبىرى, التاي قاسقىرجيدەگى دە بار. مىنە, وسىنشاما تابيعات بايلىعىن قورعايتىن ازاماتتاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنە سۇيسىنبەسكە لاج جوق.
ورمانعا ايالى الاقان كەرەك. اعاشتى كەسىپ, وتىنعا جاراتىپ جاتقانداردىڭ از بولسا دا كەزدەسەتىنى جانعا باتادى. ءتىپتى, ورمان ىشىندەگى كوكوراي ءشوپتى ۇرلاپ شاۋىپ جاتقاندارعا قانشاما توسقاۋىل قويىلسا دا, ولار بۇل ارەكەتتەرىن تىيار ەمەس. ولارمەن قاتاڭ كۇرەسە بەرەمىز, دەيدى ۇلتتىق پارك باسشىلارى. كەسىلگەن, ورتەنگەن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋمەن دە پارك قىزمەتكەرلەرى مىقتاپ شۇعىلدانىپ جاتىر. بەلقاراعاي ورمانشىلىعىندا 40 گەكتار پيتومنيك بار. وندا جۇزدەگەن مىڭ اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى. قاراعاي, سامىرسىن جىلىنا نەبارى 3-4 سانتيمەتر وسەدى. وسىندا بىرنەشە جىل ەرەكشە كۇتىمدە بولعان كوشەتتەر قاجەتتى مولشەردى جيناعان سوڭ ورمانشىلىقتارعا وتىرعىزىلادى. ءسويتىپ, ورمان بايلىعى ەسەلەنىپ ارتا تۇسەدى.
بۇدان ەكى جىل بۇرىن كاتونقاراعاي اۋىلىندا تۋريزم بەكەتى اشىلدى. ورەل اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە «گيد-رەيندجەرلەر» ازىرلەيتىن وقۋ كۋرسى جۇمىس ىستەپ تۇر. مىنە, بىرنەشە جىلدان بەرى ورەل مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدە. كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ «تابيعات الەمى» دەگەن گازەتى جانە «گيد-رەيندجەرلەر» كۋرسىنا پارك قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتى قامقورلىق كورسەتىپ تۇرادى. پارك باسشىسى ەرلان ءمۇستافيننىڭ ايتۋىنشا, مەكەمەدەگى قىزمەتكەرلەر مەن ورمانشىلارعا دا جاعداي جاسالىپ تۇرادى ەكەن.
وڭىردە تۋريزم كلاستەرىن قۇرۋدا باتىل قادام جاسالۋدا. قازىردىڭ وزىندە وڭىردە پانتىمەن ەمدەيتىن وننان استام شيپاجايلار جۇمىس ىستەپ تۇر. بيىك تاۋ اياسىندا اتپەن سەرۋەندەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقاندار از ەمەس. بيىل اۋدانعا ونداعان مىڭ ادام كەلىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەپ قايتىپتى. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ جاڭا اكىمى داۋرەن تىلەۋباەۆ ءوڭىر باسشىسى ب.ساپارباەۆتىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋ, ايماقتا مارال پانتىسىمەن ەمدەۋدە ىزدەنىستەر تانىتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ باستى مىندەتىمىز, دەيدى.
تابيعات-انا سىيلاعان ەرەن بايلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعاندا عانا ەل ىرىسى ەسەلەنە تۇسپەك. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا دا كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ىزدەنىس پەن ىلكىمدىلىك تانىتا بەرمەك.
وڭداسىن ەلۋباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى.
